I уст. подводная повинность (к-рую по очереди несли жители наслега).
II уст. комнатная обувь; болбуот этэрбэс комнатные торбаса.

аат. Судаарыстыба, уопсастыба иннигэр нэһилиэнньэ толоруохтаах эбээһинэһэ. ☉ Повинность
Дьадаҥылар дьаһааҕы уонна атын да түһээннэри төлүүртэн аккаастаналлара, бэбииннэстэн куота сатыыллара. БГП ССРГС
Саамай ыраах аймактартан, хошуннартан манна бэбииннэстэрин толоро араттар аттарын илдьэ кэлэллэрэ. МЫ

аат., эргэр. Арассыыйаҕа ыраахтааҕы былааһын саҕана: нэһилиэнньэҕэ түһэр нотууранан эбэтэр харчынан тардыы, нолуок. ☉ Во времена царской России: повинность, налог деньгами или натурой, которым облагалось население. Ол саҕана өлбүгэ түһээнэ диэн ким төһө сирдээҕинэн көрөн кииһинэн, саһылынан ылыллар нолуок баара үһү. Саха сэһ
1977
Арба, ыраахтааҕы суола диэн, харчынан түһээн түһэрбит сурахтааҕа. Тумарча
Нэһилиэнньэ ыраахтааҕы былааһыгар ыар түһээннэри төлөөн олорбута. АНХ СС

с. 1. (отъезд) барыы, аттаныы, хоҥнуу; 2. (срока наказания, повинности) толоруу, боруостаапын.

I
аат., эргэр. Урут сахаларга: судаарыстыба нэһилиэнньэҕэ түһэрэн хомуйар төлөбүрэ, түһээн. ☉ В старину у якутов: государственный сбор от населения, налог, повинность
Аһара сирэйэхараҕа суох баттаан, араас түһүктэри түһэрэн, туох үчүгэйдээхтэрин барытын халаан ылаллара үһү. «ББ»
Ыраахтааҕы суолуттан күбүөрүнэ, бырааба, таҥара түһүктэригэр тиийэ барыта сүүрбэттэн тахса арааһынай ааттаах нолуок нэһилиэнньэттэн хомуллара. АЕЕ ӨӨ
Наһаа ыар харчы түһүгэ бааһынайдар дьадайыыларын биир суол сүрүн биричиинэтэ буолар. В. Ленин (тылб.)
II
аат., кэпс. Айанньыттар тохтобуллара, тохтоон ааһар сирдэрэ. ☉ Остановка в пути для отдыха, привал
Үчүгэй түһүк оҥостон, сииктэн, тымныыттан сэрэнэн, бытааннык ыксаабакка айаннаа. Сэһэн Дьэрэмэй
Түһүк сирбитигэр үһүс хонугум киэһэтигэр тиийбитим. «Чолбон»
III
аат., тыл үөр. Кырамаатыкаҕа: аат уларыйар пуормата. ☉ Падеж. Төрүт түһүккэ туруоруҥ
□ «Оскуола» диэн тыл хайдах уларыйбытын көрүҥ, түһүктэринэн быһаарыҥ. СТМ

1) след; следы; кыыл суол а следы зверя; сыарҕа суола следы полозьев; хайыһар суола лыжня; суолгун сабын = замести свой следы; суолун хай = прям., перен. идти по горячим следам; суолгун муннар = запутывать свой следы; 2) дорога, путь; трасса; улахан суол большая оживлённая дорога; салгын суола воздушная линия, трасса; уу суола водный путь; тыа ыллык суола лесная тропинка; массыына суола шоссейная дорога; тимир суол железная дорога; 3) путь; төгүрүйэ суол окольный путь; уһун суол долгий путь; таба суол правильный путь; соҕотох суол единственный путь; суол киһитэ путник; суолга тур = тронуться в путь; ыраах суолга хомун = собираться в дальний путь; суолгун бул = встать на правильный путь; көнө суолу тутус = следовать по прямому, правильному пути; суолтан туораа = а) давать, уступать дорогу; б) перен. быть побеждённым в чём-л.; суолун быс = а) перерезать дорогу; б) перен. разг. закрыть путь, воспрепятствовать (напр. развитию чего-л.); суолла биэр = а) уступить дорогу; б) перен. разг. дать дорогу (напр. развитию чего-л.); айан аргыстааҕа үчүгэй погов. хорошо путнику с попутчиком; 4) перен. дело; ити биллэр суол это известное дело; бу көдьүүстээх суол это полезное дело; үтүө суол доброе дело # аҕаҥ суолун солоо = идти по стопам отца; следовать путём отца; дьикти суол чудо; ир суолун ирдээ =, тор суолун тордоо = преследовать неотступно (букв. следовать по его горячим и мёрзлым следам); куһаҕан суол порок; суол аана место у входа в юрту; суола да сойбут его и след простыл; суола суох сүт = пропасть без вести (букв. без следа); сымыйа суол вздор; чэпчэки суолу батыс = пойти по пути наименьшего сопротивления; ыраахтааҕы суола уст. царская повинность.

аат.
1. Айанныырга, сылдьыһарга аналлаах синньигэс балаһа сир. ☉ Дорога, путь, трасса. Улахан суол. Аспаал суол. Ыллык суол
□ Ленскэйгэ диэри аптамабыыл сылдьар суола баар буола охсубут. И. Данилов
Омоох суолунан иккилии таба көлүллүбүт түөрт наарта субуһан иһэллэр. Н. Габышев
Омоох суол, көнө, айан суола, ыллык суол... Син эмиэ суол арааһын кэриэтэ, дьон олоҕо араас, майгыннаспат, тус-туспа суол... В. Гаврильева
△ Уунан, салгынынан сылдьар, айанныыр сир, миэстэ. ☉ Водный, воздушный путь. Быйыл уу суола эрдэ аһылынна
□ Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
2. Айан, сырыы. ☉ Поездка, пребывание в пути
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан, суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хааллылар. М. Доҕордуурап
Кинилэр суолларын ортолоотулар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ сымнаҕаска (үктэннэххэ, хаамтахха, тайаннахха о д. а.) ойууланан хаалар ойуу. ☉ Отпечаток, след
Кини түстэ да — хайыһар суолугар иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Боруу саҕатыгар тиийбитим, кумахха улахан тайах саҥардыытааҕы суола олорон хаалбыт. Т. Сметанин
Нөҥүө күнүгэр аһаан-сиэн, таҥаспытын, ол-бу малбытын хомунан эһэм суолун устун бардыбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ хаалбыт бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Признак, след чего-л.
Эх, Мишка, Мишка. Тугу оҥостон эрэриҥ буолла? Тоҕо эрэ дьүһүҥҥэр дьол сылдьыбыт да суола суох. Н. Лугинов
Дьиҥэр историяҕа олох да суола суох хаалыах киһини Распе …… үйэтиппит. ФЕВ ДьС
5. Биир туспа туох эмэ көстүү, буолуу. ☉ Действительное, вполне реальное событие, явление, дело
Ол эрээри кырдьаҕас Даарыйа саамай таптыыр суола — остуоруйа. Амма Аччыгыйа
Дьэ, үөрүүлээх суол доҕоор! Н. Неустроев
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
«Хотуой, бэҕэһээ Талкы оҕонньордоох диэки сылдьан сүрдээх суолу истэн кэллим», — диэтэ. Күндэ
6. Туспа көрүҥ. ☉ Отдельный вид, разновидность
Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох — дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох — дьабдьыгырас уонна собулҕаны тоҥсуйар суорга дылы, собону көхсүттэн сиир. Амма Аччыгыйа
Аттыгар, күөх тыаҕа, Араас суол чыычаахтар, Көҥүлү хоһуйан, Көҥүлү туойдулар. Күннүк Уурастыырап
Сарсыныгар Миитэрэй Мотуруонаҕа лааппыттан икки суол ырбаахы таҥаһын …… ылан кэлбитэ. Н. Түгүнүүрэп
7. көсп. Киһи туохха эмэ тугунан, хайдах гынан, тиийэрэ; тугу гынан ситиһэрэ. ☉ Путь, стезя; способ достижения чего-л.
Үлэ — үөрүү, үлэ — дьол, Үлэ — үүнэр, сайдар суол. Эллэй
Биһиги таба суолга турар эбиппит. И. Федосеев
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
Былаас, балаһыанньа «минньигэһэ» Туоскуну абылыыр. Туоскун карьера оҥостуу суолугар үктэнэр. «ХС»
8. көсп. Киһи бүтүн олоҕун эбэтэр ханна эмэ сылдьарын устатыгар тугу оҥорбута, оҥороро. ☉ Жизненный путь; направление деятельности
Олох суола оруоса сибэккинэн тэлгэммэтэх диэбиккэ дылы, кини элбэх эриирдээх-мускуурдаах олоҕу олорон ааспыт. Ф. Софронов
Елена Иннокентьевна көнө суолга таһаарбыт дьоно олус элбэхтэр. «Кыым»
Онтон үтүөрэн тахсаат, бойобуой суолун танковай биригээдэтин кытта кыайыыга тиийэ салҕаабыта. «Кыым»
♦ Суола сойбут (тоҥмут) — 1) суох буолбут, мэлийбит. ☉ соотв. и след простыл
Көрбүтүм, хайыы-үйэ суоллара тоҥмут! И. Данилов
Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит. «ХС»
Мин таһырдьа ыстанан тахсыбытым да, уолаттар суоллара хайыы-үйэҕэ сойбут этэ. С. Сарыг-оол (тылб.); 2) өлбүт. ☉ Умер, скончался
Аныаха дылы тыыннаах үһүө. Суола тоҥно ини. А. Сыромятникова
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната кыбдьыгыраамахтаабыт. «ХС». Суолбут икки аҥыы — өйбүт-санаабыт олох тус-туһунан, бэйэ-бэйэбитин өйдөһүөхпүтүн табыллыбат диэн этии. ☉ Разойтись во взглядах, обнаружить полное несогласие в чм-л. (букв. у нас разные дороги)
[Михаил — Николайга:] Бар! Киэр бар! Аны эн миэхэ наадаҥ суох, киэр бар, эн биһикки суолбут икки аҥыы! С. Ефремов
Суолгун көннөр көр көннөр. Чэ, оччоҕо билигин Чаҕыл Иванович биһикки суолбутун көннөрө турдахпыт. «ХС»
Чэ, туох буолуой, ол чөҥөчөк үрдүгэр сынньана түһүллүө уонна суолу көннөрүллүө. «Кыым». Суолгун сабын — буруйданар, түбэһэр дьыалаҕыттан куотунан, ону кэрэһэлиир тугу эмэ суох гын эбэтэр тугу эмэ толук аҕал. ☉ соотв. заметать следы
Деомид Бакланов …… биир киһини булбутун, ол киһи тыынынан бэйэтин суолун саптынаары гынарын кэпсээн биэрэр. Н. Якутскай
Ол гынан киһилии бырастыылаһан, миигин бэлэҕинэн симиир, көрдүҥ дуо? Харчынан! Суолун сабыннаҕын көр эрэ! И. Чаҕылҕан. Суолла ас (арый, солоо, үктээ) — туох эмэ саҥаны төрүттээ, саҕалаа. ☉ Быть основателем, зачинателем чего-л. (букв. открыть дорогу)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. В. Кейметинов, А. Кривошапкин литература киэҥ толоонугар тус бэйэлэрэ суол үктээн киирдилэр, айымньыларын бэчээттэттилэр. АНТ ДьҮС
Уруй дуу, саха кыыһа! Уруй, ылбыт уордьаҥҥар: Хаһан да күндү буолаллар Суол аһар бастакылар. «ХС». Суолла биэр — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар мэһэйдэһимэ, туора турума. ☉ Не мешать кому-л. что-л. делать
Суолун (оннун) буллар көр буллар. Айан суолун тут көр айан. Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Күһүнүгэр Аркашалыын тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо көр ир II. Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
Тоҥ суолбун тордонон көрөөр, Ириэнэх суолбун ирдээн көрөөр. П. Ойуунускай
Кэ- тит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) көр кэтит. Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай
◊ Суол аана көр аан I
Суол аанынааҕы ороҥҥо Быргый ийэтэ Мааппа эмээхсин, ыалдьан өлөөрү ынчыктыыынчыктыы, хамсаабакка-имсээбэккэ, сээкэй эргэ нэк тыытырхайыгар сууланан көппөх тахсан сыппыта. Күндэ
Сыппа оҕонньор Халытарга олох маһын тура охсон биэрдэ, бэйэтэ суол ааныгар баар мас кыстыыр диэки сукуҥнаата. И. Никифоров
Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН. Суол туруута — кыһын өрүс, күөл мууһа үрдүнэн сылдьарга, айанныырга сөп буола тоҥуута. ☉ Достаточное промерзание рек, озёр для прокладки зимней ледовой дороги
Эн күһүн суол туруор диэри манна соҕотоҕун олорон эриэҥ этэ. Суол турдаҕына дьоҥҥун көһөрөр бырайыаһы, суточнайы, подьёмнайы барытын толору төлүөхпүт. Р. Кулаковскай
Суол турдаҕына кэлии-барыы элбиэҕэ, оччоҕо ааһааччылар үксүөхтэрэ. «ХС». Тиһэх суол — киһи өлөн ииҥҥэ киириитэ, көмүллүүтэ. ☉ соотв. последний путь (о похоронах)
Аны мантан инньэ тиһэх суолгар аттанаргар хомуннахха эрэ табыллыыһы. Н. Лугинов
Аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги оскуола бүтүннүүтэ …… тиһэх суолугар атаардыбыт. «ХС». Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллык суол. ☉ Железная дорога
Оччотооҕуга кинилэр тимир суолунан айаннаабыттар. Суорун Омоллоон
Уоран богуон анныгар кытаахтаһан, тимир суол устун Мундербегы көрдөөн Ташкент, Фергана куораттарга …… сылдьыбыта. Эрилик Эристиин. Сыарҕа суола — сыарҕа үчүгэйдик халтарыйар гына түспүт хаар, хаар суол. ☉ Санный путь
А.П. Серебровскай 1929 — 30 сыллардаах кыһын Алдаҥҥа сыарҕа суолунан тиийэн кэлэ сылдьыбыта. ЯАМ СД
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Ыраахтааҕы суола эргэр. — былыр сылга биирдэ харчынан ылыллар нолуок. ☉ Царская повинность
«Оттон ыраахтааҕы суолугар бу баар», — отуу ойоҕоһуттан тэрэпиискэҕэ сууламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан көрдөрөр. Амма Аччыгыйа
Урут «ыраахтааҕы суолун харчыта» диэн сыллата аайы түһээн кэлэрэ. Н. Якутскай. ДТС йол, тюрк. йол, юл, ёл, чол, дьул

I
1. туохт.
1. Кими, тугу эмэ кууһан эбэтэр илиигэ ылан өрө тарт. ☉ Поднять кого-что-л. (взяв или обхватив руками)
Сир-дойду түөрт гыммыт биирдэрин ыарахана ыарахан аҕыс кырыылаах дьэҥкир тааһы өттүгүм баһыгар диэри көтөхпүтүм. Ньургун Боотур
Хара Бытык чабычаҕы тобус-толору сүөгэйи көтөҕөн мадьатан аҕалла. Н. Неустроев
Тиити ортотунан ылан көтөҕөн көрдө, нэһиилэ өндөттө. Болот Боотур
△ Оҕону илиигэр ыл, кууһан илиигэр ылан бүөбэйдээ. ☉ Брать на руки и нянчить (ребенка)
Уйбаан дьиэтигэр быйыл кыһын Дьонун кытары таах кыстыыр. Оҕо көтөҕөр, муус анньыһар, Ардыгар бурдук да тардыһар. Дьуон Дьаҥылы
Вася, балтыгын саатат! Ыл тирээпкэтэ, муостаны сот. Оҕо ытаата, көтөх! Н. Габышев
△ кэпс. Кими эмэ ураты бүөбэйдээн көр-иһит, сырытыннар, аҕал-илт. ☉ Чуть ли не на руках носить кого-л. (напр., приводить, уводить, проявляя особую заботу)
[Дьаакып кинээс:] Өлөксөй, бүгүнү ааспакка, ити куолуһут тойон отун кириэстэт уонна улахан кинээһи көтөҕөн илдьэн бу хабала суумата хабарынан сүөһүтүн уоппустатыахха. А. Софронов
Бардам Байбал Кыбыык Сааба өлөн эрэр диэни истэн баран кулубаны көтөҕөн аҕалан үс тыһыынча иэстээхпин диэн үчүгэй бөдөҥ сүөһүтүн бары уоппустатан, — сэттэ күнүстээх түүн Кыбыык Сааба дьиэтигэр үрдүттэн чохчоҥноото. Н. Түгүнүүрэп
2. Ким, туох эрэ диэки хайыһыннар (хол., төбөҕүн, сирэйгин); өрө өндөт, үөһэ уун (хол., атаххын, илиигин). ☉ Поднимать, приподнимать какую-л. часть тела; направлять, поворачивать (голову, лицо)
Киһитэ тиэтэйбэккэ баһын өрө көтөҕөн …… суруктары ылан ааҕар майгынан көрүтэлээтэ. А. Софронов
Лука Кирикович Абыраамап сирэйин Харытыан кырдьаҕас диэки өрө көтөҕөн олорон, харахтарын кырыытынан Бииктэри уорбалаабыттыы кыҥаталыыр. Л. Попов
Шевцов аргыый төбөтүн көтөҕөн, миигин утары көрбүтэ. Н. Якутскай
Өлөҥ быыһыттан дьиэрэҥ обургу Өрө биэтэҥнээн, дөгдөҥөлөөн таҕыста, — Аҥаар атаҕын өрө көтөхтө. П. Ойуунускай
Кини [саха буойуна] бухатыыр өбүгэлэрин курдук, Өргөн болотун өрө көтөхпүтэ. Эллэй
[Эн, Кыһыл Аармыйа, кыайаҥҥын-хотоҥҥун] Кыымынан кытыастар былааххын ылаҥҥын Кылбаарар халлааҥҥа күөрэччи көтөхтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьон бары, атахтарын өрө көтөҕөн, ороҥҥо тахсан биэрбиттэр. Н. Павлов
3. Ким, туох эмэ туһугар тыл этэн арыгылаах иһити өрө уунан, охсуһуннаран ис. ☉ Поднимать тост в честь когочего-л.
Үрүүмкэ көтөх. Тост көтөх. — [Сайсары:] Көмүстэриэм, бачча көрсүспүччэ, үөрүүгэ бастаан көтөҕүөҕүҥ. Суорун Омоллоон
Эдэр ыалларбыт дьоллоругар, Чэ көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ. И. Эртюков
Чэйиҥ эрэ, доҕотторуом, Үөрүүлээх күммүт көҕүн, Барыбыт сүһүөххэ туран Аан бастаан көтөҕүөҕүҥ! И. Чаҕылҕан
4. Өрө тарт, ылан кэбис. ☉ Поднимать, убирать (напр., трап, якорь)
Кинилэр тиэтэлинэн, сонно тута дьаакырдарын көтөхпүттэрэ уонна куотан эрэрдии дойдуларын диэки устубуттара. Н. Якутскай
Сэмэнчик киирэрин кытта тыраабы көтөҕөллөр. Н. Якутскай
△ Тугу эрэ уйан тур, тутан, иҥиннэрэн тур (хол., мутукча — хаары). ☉ Удерживать что-л. на себе, находиться под тяжестью чего-л. (держа его на весу)
Көмнөх хаары көтөҕөн турар мутуктар хойуу Таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Иккистээн өйдөнөн кэлиитигэр көмнөхтөрүн көтөхпүт суон тииттэр кэннин диэки сырсан эрэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
5. Мууһу алдьат, көөрөлөө (хол., сааскы өрүс туһунан); алдьат, илдьэ бар (хол., тутууну — өрүс туһунан). ☉ Поднимать, ломать лед (о реке); ломать, поднимать (напр., строения — о реке)
Күрүлүүр сүүрүгүҥ Күтүрдүүр күүстэрин, Көтөҕөр көмүөлгүн Көрөммүн үөрэбин. А. Софронов
Быйыл мууһун көтөхпүтүн кэнниттэн кыбытыы уута балачча улахан сурахтааҕа. Сэмээр Баһылай
Муосталар бөҕөргөтүүтэ суох буоланнар, кыра да уу көтөҕөн илдьэ барара. КН ТДь
6. Тугу эмэ аллараа өттүттэн үрдэтэн биэр (хол., тутууну). ☉ Приподнять что-л. (напр., строение, путем возвышения основания насыпью)
Аллараа өттүгэр мууста-хаарда тибэн, көтөҕөн биэр да сөп буолуо. Н. Заболоцкай
7. Долгуннуран бар, тыалыран бар. ☉ Начинать волноваться, поднимать волны (об озере)
Саймаарыйар күнүм тахсан Аан дойдубун анаарар, Арылы тиэрбэс көлүччэм Көмүс долгунун көтөҕөр. С. Данилов
8. көсп. Үрдүк таһымҥа таһаар, ордук үчүгэй көрдөрүүнү ситис (хол., үлэни, производствоны). ☉ Поднять на более высокий уровень, повысить показатели (напр., о производстве, предприятии)
Бу эдэр кыыс [Валя] диспиэччэр буолан, ханнык да массыына таһаҕаһа суох кураанах айаннаабатын ситиһэр, онон автобаза үлэтин өрө көтөҕөргө улаханнык көмөлөһөр. Софр. Данилов
Табаарыс Айалов сылгы иитиитин биир эмэ дьыл өрө көтөҕө түспүт буолбатах. Л. Габышев
△ көсп. Көҕүлээ, угуй, ордук таһаарыылаах, көхтөөх гын. ☉ Воодушевлять, увлекать, вдохновлять, окрылять кого-л.
Саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев
Киһиэхэ эрэбил баара, Киһини өрө көтөҕөр: Оҥорботун оҥорторор, Өйдөөбөтөҕүн өйдөтөр. Баал Хабырыыс
«Айымньы» холкуос айар үлэтэ дьон өйүгэрсанаатыгар тиийэн, кинилэри өрө көтөхтө. М. Доҕордуурап
△ Өрө таһаар, үрдэт, өйөбүл буол. ☉ Поддерживать, возвышать, поднимать кого-л.
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). [Болтоһо:] Самнарбыттарын наар таҥнары баттыыллар, көтөхпүттэрин наар өрө таһаараллар. А. Софронов
△ Үрдэт, дэбдэт, киэргэт, киһиргэт. ☉ Приукрашивать, представлять в лучшем свете, нахваливать
Оннук дьоннор икки ардыларыгар сымыйа тыл, бэйэни киэргэтинэн, көтөҕөн кэпсэнии эҥин суох буолар. Эрчимэн
Оскуолаҕа үөрэтиллэр предметтэр оҕо уопсай сайдыытын көтөҕөр аналлаахтар. ФГГ СТМЛ
9. көсп., кэпс. Элбэх баайга, малгасалга тигис, өлгөмнүк эмискэ бай (үксүгэр чиэһинэйэ суохтук). ☉ Завладеть большим богатством, неожиданно разбогатеть (обычно нечестным путем)
Сааттаахха самсаһан, Көмүс харчыны көтөҕөн, Онтон олус улаатан, Байан барбыта. А. Софронов
[Саппыкылаах:] Тугу эмэ сибикилээтэххинэ, лааппыларын көтөҕөн баран, бу диэки кэлиэҥ буоллаҕа дии. Айталын
[Тимир Тимэппий:] Тиит Арыы кэппэрэтиибэ элбэх да табаардаах кэппэрэтиип этэ, ол табаарын көтөхтөхтөрүнэ улахан алдьархайы оҥорор дьон [бандьыыттар]. Күндэ
10. көсп. Өрө көтүтэн илдьэ барар курдук буол (дьол, үөрүү, санаа эҥин туһунан). ☉ Увлекать, уносить за собой куда-л. (напр., о счастье, мечте)
Олох, эдэр саас үчүгэйэ, кэрэтэ, үөрүүтэ-көтүүтэ кинилэри ханна эрэ ыраах өрө көтөҕөн илдьэ бара турарга дылы буолар. А. Бэрияк
Санаа чэпчэки кынатыгар олордон көтөҕөр. Көтүтэр. Төрөөбүт сиригэр тиэрдэр. Т. Сметанин
[Муусука дорҕоонноро] бу наҕыл, бу чуумпу киэһэҕэ эйигин, ханна эрэ ыраах аргыый өрө көтөҕөн, бэйэлэрин кытта илдьэ туруох курдуктара, эн өйгөр, сүрэххэр сырдыгы, кэрэни куталлара. Н. Заболоцкай
11. көсп. Уопсай дьүүлгэ таһаар, туруор (хол., боппуруоһу). ☉ Поднимать, ставить на общий суд, выносить на обсуждение (напр., вопросы, проблемы)
Сорох экскурсиялар туох да улахан боппуруоһу көтөхпөккө тыаһа-ууһа суох уостан хааллылар. С. Васильев
Мин бэйэм үлэбэр хомуньуустар уонна ыччаттар көтөҕөр инициативаларын бириэмэтигэр өйүүргэ итиэннэ ону киэҥ маасса билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарарга кыһанабын. «Ленин с.». Ногин көтөхпүт проблемата киһи утарыа суоҕун курдук чуолкай этэ. Ю. Чернов (тылб.)
2. аат. суолт. Биирдэ кууһан ыларга сөптөөх туох эмэ; илиигэ ылан кууһан олоруу, кууһа сылдьыы. ☉ Охапка чего-л.; ношение на руках кого-чего-л., сидение, обхватив руками кого-что-л.
Көтөх мас. Биир көтөх от. — Көстөкүүн уолчаан Доропуун оҕонньор иннигэр көтөх муҥунан хаһыаты уонна сурунаалы аҕалан, чохчолуу кутан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кини күн аайы биирдии көтөх тэтэрээти киллэрэн, киэһэни быһа, өссө түүн эмиэ бэрэбиэркэлиир. Ф. Софронов
Оҕону көтөххө илдьэ сылдьарга, хачайдааһыҥҥа, суосканы эмнэриигэ уо. д. а. үөрэтиллиэ суохтаах. ИБГ ДьОЫа
♦ Айыыһыт көтөҕөр — олоҥхоҕо алгыстаах айыы санаалаах, төрүүр дьахталларга көмөлөһөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин аатын кубулуйбат эпиитэтэ буолбут сорҕото. ☉ В эпосе олонхо — часть постоянного эпитета богоподобной Айыы Нуоралджин, помогающей роженицам и приносящей им и новорожденным счастье, благополучие
Алгыстаах санаалаах Айыыһыт көтөҕөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин: «Иэйэхсит хотун эйиэхэ Кыыс оҕо кылаан чыпчаххайын, Күн улууһун күтүр күүстээҕин Айан-кэрдэн биэрдэ!» — диэтэ. П. Ядрихинскай. Болбуот көтөх эргэр. — хааһына наадатын бэйэҥ көлөҕүнэн толуй, түһээн быһыытынан көлөнөн хааччый. ☉ Нести повинность, предоставляя подводу
Саха эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар, Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев
Онтон аһаан, таҥнан, иитимньи иитэн, болбуот көтөҕөн, тардыы төлөөн, ыал аатыран олоруох тустаах. А. Софронов
Борбуйун көтөхтө көр борбуй. Саҥа борбуйун көтөҕөн эрэр уолчаан Туос ураһаттан ыстанан тахсан Чаачар саанан ытыалыы оонньуур. И. Гоголев
Оҕо борбуйун көтөҕөр, Уҥуоҕа кытаатар, Тилэх баттаспат ону Чиҥии илик өйө-санаата. С. Тарасов
«Эр киһи буоллаҕым буолан, борбуйун көтөҕөн эрэр», — диэтэ ийэм чэйдии олорон. «ХС». Былааҕы (знамяны) көтөх — кими, тугу эрэ утары өрө күүрэн охсус, охсуһууну саҕалаа. ☉ Поднимать знамя борьбы, решительно бороться, подняться на борьбу с кем-чем-л. [Некрасов] олоҕун тиһэх күннэригэр диэри поэт ити улуу революционнай демократтар …… охсуһууларын салҕаабыта, кинилэр знамяларын күөрэччи көтөҕөн испитэ. Софр. Данилов
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Көҥүлбүт хааннаах знамятын Көтөхтүм мин Петр утары. А. Пушкин (тылб.). Илбис көтөҕөр (тардар) эргэр. — былыр кыргыс боотурдара санааларын күүрдэргэ, харса суох буоларга, кими эмэ өлөрөн сэптэрин хаанныыллар, ойуун кыыран сэптэригэр илбиһи иҥэрэр. ☉ Обряд вселения духа кровожадности в воинов и их оружие: окропление их кровью в сопровождении камлания шамана. Кыргыс дьон иһигэр күүстээх, быһый, куйах кэтэр …… дьоннорун, боотурун күүһүн эбэн, санаатын күүрдэн, илбис көтөҕөр эбэтэр тардар диэн баар эбит. БСИ ЛНКИСО. Илиитин (сутуругун) көтөхпүт — кимиэхэ эрэ күүһүнэн өттөйбүт, кими эрэ охсубут (үксүгэр чугас, билэр киһитин). ☉ Поднять руку на кого-л., ударить (обычно хорошо знакомого, близкого человека)
[Мэхээс оҕонньор:] Бэйэм сүрэхпэр, бэйэм хааммар, соҕотох оҕобор илиибин көтөҕүөм кэриэтэ, икки илиибин сүгэнэн быһа охсунуом. П. Ойуунускай
Подноскин көхсүн этиппэхтиирэ улаатта. Ушкин охсуох курдук, сутуругун көтөҕөн баран, тохтоото. Амма Аччыгыйа
Миигин охсуохтуу өрөһөлөнөр. Үйэтигэр киһиэхэ илиитин көтөхпөтөх, мас көнө эрэйдээх, охсубатын билэбин. Э. Соколов
<Көмүс> уҥуоҕун көтөх <алтан уҥуоҕун араҥастаа> көр алтан. [Кээчэ:] Уол оҕонньору кытта сылдьыа, кыыс миигин кытта сылдьыа. Өллөхпүтүнэ …… алтан уҥуохпутун араҥастыахтара, көмүс уҥуохпутун көтөҕүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Ким уҥуохпун көтөҕүөҕэй? Хоолдьуганы тэрийиэҕэй? Күтүөт оҕо баара буоллар Көмүөх этэ күндү буорга. И. Гоголев
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон. Куолаһын көтөҕөр — мөккүөргэ киирэр, аахсар, утары этэр. ☉ Подавать свой голос против кого-чего-л., вступать в дискуссию, спор с кем-л.
Ити бөлөхтөртөн барыларыттан, кинээс Андрей аармыйаҕа кэлиитигэр, аны тохсус бөлөх түмүллэн тахсан, куолаһын көтөҕөн эрэр этэ. Л. Толстой (тылб.). Кутурук көтөҕөр — түргэнник кудулуччу айанныыр (ат туһунан). ☉ Идти очень быстро, энергично (о лошади; букв. хвост поднимает)
Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар, Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кэрэх көтөх эргэр. — кэрэҕи туруор, кэрэх сиэрин-туомун толор. ☉ Приносить (букв. поднимать) кэрэх, сопровождая этот процесс всеми подобающими шаманскими обрядами
Харатаайап кулубалаах кыыстара илэ сылдьар абааһы буолбута. Үс аарыма ойуун, кэрэх көтөҕөн үтэйэннэр, билигин биллибэт. Н. Якутскай. Паары көтөх — паарга хаалларыллыбыт сири хоруй. ☉ Вспахать пары (оставленное на одно лето поле)
Күнү-дьылы баттаһа, Күһүҥҥү паары көтөҕөн Күдэннэтэн эрдэҕэ [тыраахтар]. Н. Рыкунов. Санаатын көтөх — санаатын бөҕөргөт, ордук эрэмньилээх, хотоойу гын (ким-эмэ санаата түспүтүн, мунчаарбытын суох гын). ☉ Поддерживать кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сэмэн туһунан дьоннор истиҥник ахтыһан барбыттара. Ол ыар сүтүктээх аҕа сүрэҕин чэпчэппитэ, санаатын көтөхпүтэ. Д. Таас
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
Андрей Стоянович [өлөрүллэр дьон хаайыыларыгар олорон] санаатын биир да мүнүүтэҕэ түһэрэн көрбөтөҕө, көрүдьүөс кэпсээнинэн, ырыатынан-тойугунан, булугас өйүнэн табаарыстарын санааларын көтөҕөрө. П. Филиппов
Илиилэригэр саа-саадах ыланнар, кинилэр [дьахталлар] эр дьоннору санааларын көтөхпүттэрэ: дьахталлар эмиэ кулут буолардааҕар кинилэри кытта бииргэ өлөллөрүн ордороллорун көрөннөр, эр дьон хорсуннук кыргыспыттара. КФП БАаДИ. Соргу көтөҕөр — 1) айанныан иннинэ өрүтэ тэбиэлээн кыратык мөҥөн ылар (ат туһунан). ☉ Показывать норов перед дальней дорогой (о лошади с седоком; букв. поднимает (предрекает) удачу); 2) эргэр. — былыргы боотурдар өрүтэ ыстанан тииккэ батыйа суолун хааллараллара. ☉ Подпрыгивая высоко вверх, оставлять пальмой отметину на дереве (обычай древних воинов перед отправлением на войну — знак удачи)
Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөҕөн диэн өрө ыстанан бараннар батыйаларынан тиити охсоллоро үһү. Саха сэһ. I. Сүргэни көтөҕөр — эрчими биэрэр, көҕүлүүр, санааны күүһүрдэр, үөрдэр-көтүтэр. ☉ Воодушевлять, вдохновлять, окрылять кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сүргэни көтөҕөр, сүрэҕи үөрдэр саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн …… күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэн көрсүбэтэҕэй! С. Никифоров
Сыл, хаар ылан, ырыам ханнан Санаам оонньуур күнүгэр, Биир кыыс ыраас ахтылҕана Мин сүргэбин көтөҕөр. С. Данилов
Дириҥ иэйиилээх индийскэй муусука этимхааным устун дьырылаан киирэн сүргэбин көтөҕөрө, сүһүөхпүн чэпчэтэрэ. Г. Колесов. Таһаҕаһы көтөх эргэр. — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тиэй, таһаҕаһы тас. ☉ Перевозить груз способом подряда
Кини [Киирик Ильич] чугас эргин ыалларыттан аттары эттэһэн кыһын аайы сороҕор Аллаҥҥа, сороҕор Өлүөхүмэҕэ таһаҕас көтөҕөрүн өйдүүбүн. «ЭК». Тыл көтөх — 1) ханнык эмэ этиини киллэр, дьоһуннаах боппуруоһу туруор. ☉ Вносить какое-л. предложение, ставить, поднимать какой-л. значительный вопрос
Сорох геологтар Өлүөнэ уонна Енисей икки ардын үөрэтэн көрөргө тыл көтөхпүттэрэ сэрии туран таах хаалбыта. «ХС»
Бонапарт католическай религия баһылыгын сирэйэ-хараҕа суох суулларыан баҕарара, онуоха ким да тыл көтөхпөт. Л. Толстой (тылб.); 2) кэргэн кэпсэтэн кыыһы (дьахтары) ыйыт. ☉ Делать предложение (девушке, женщине)
Ростовтар Петербурга тиийэллэрин кытта сотору буолаат, Берг Вераҕа тыл көтөҕөр, ону Ростовтар ылыналлар. Л. Толстой (тылб.)
«Маама, оттон эйиэхэ аҕам хайдах тыл көтөхпүтэй?» — диэн Кити эмискэччи ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Чиэс көтөх — үтүө баҕа санааҕын эт, алҕаа. ☉ Выражать добрые пожелания, благословлять. Дьоллоохтук, өлүөр-сөлүөр, эйэни холбоон олороргут туһугар былыргылыы чиэс көтөҕөбүн. Саллааттар с. 1967
II
даҕ. Ииммит-хаппыт, хатыҥыр. ☉ Худощавый, сухощавый (о человеке)
Бааска көрдөххө эрэ көтөх буолан биэрбитэ. Кини туруйа курдук иҥиир-ситии эбит. Бу ырбатын, сылайбатын! Далан
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыттыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбитэ. Амма Аччыгыйа
Көтөх киһи диэтэххэ хаамыыта-сиимиитэ олус түргэн. «ХС»
△ Сыата суох ырыган. ☉ Постный, нежирный (о мясе); отощалый, тощий, худой (о животном)
Көтөх эт. Сааскы көтөх сүөһү. — Куонаан, хааһы көтөҕүттэн мыына көрөн, балачча турбахтаата, онтон Витяҕа хат эргилиннэ. Н. Заболоцкай
Сааскы биир көтөх биэ, иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, оҕотун эккирэтэн айаннаан бөдьөйбүтүгэр, ойоҕосторун уҥуохтара эбии атыгыраан көһүннүлэр. И. Никифоров
Былыргы сахалар сылгылара төһө көтөҕүн эбэтэр эмиһин уон икки бэлиэнэн быһаараллара. АНП СЭЭ
◊ Көтөх ынах — саха оҕолорун оонньуулара: бэгэччэктэринэн, бэрбээкэйдэринэн холбуу баайыллыбыт сытар оҕолор тоҥонохторун, тобуктарын көмөтүнэн ат буола тураллар, урут турбут кыайар. ☉ Якутская национальная детская игра: дети лежат, связанные друг с другом за руки и за ноги, и соревнуются в том, кто первым из этого положения встанет на четвереньки
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. гөдэк, көдек ‘подросток; молокосос; низкорослый’