несов. см. погаснуть.

1) теряться, пропадать, исчезать; бостуук ата сүппүт у пастуха потерялся конь; сураҕа суох сүт = пропасть без вести; имниин сүт = пропасть, исчезнуть бесследно; кини үтүө аата сүтүө суоҕа его доброе имя не забудется (букв. не исчезнет); былыргы өтөх онно сүппэт поел. следы заброшенного жилья не исчезают совсем; 2) перен. потухать, гаснуть; киэһээҥи им сүттэ погасла вечерняя заря; халлааҥҥа сулустар сүттүлэр на небе погасли звёзды; 3) перен. утихать, затихать; оҕолор аймалҕаннара сүттэ детский гомон утих.

ньим бааччы — саҥата-иҥэтэ суох, уу чуумпутук; нус-хас. ☉ Молча, тихо; спокойно
Эргим-ургум көрбөхтөөбүтэ, дьон ньим бааччы утуйа сыталлара. Күннүк Уурастыырап
[Сэргэй] сиригэр-дойдутугар бэйэтин таптыыр идэтинэн ньим бааччы үлэлии-хамсыы сылдьыбакка, бачча үлүгэр аймалҕаннаах дойдуга кэлэн араас быһылааҥҥа, охсуһууга-этиһиигэ түбэһэ сырыттаҕай? В. Яковлев
Борис айахха киирбиччэ мээнэ хаһыытаан быһа сытыйбакка эрэ, ньим бааччы дьиэлии турбута быдан сүүйүүлээх буолуо этэ. «ХС»; ньим бар — иһийэн хаал, чуумпур. ☉ Притихнуть, стихнуть, замолчать
Балаҕан иһэ бүтүннүүтэ ньим баран уу чуумпутук лүҥкүрдэ. Болот Боотур
Ньим баран саҥата суох испэхтээтилэр гынан баран, Чооруос [киһи аата] саҥата суох тэһийэн олорбото. В. Протодьяконов
Биһиги бары тыыммакка да кэриэтэ саҥата суох турдубут, бары биир санааҕа ылларан ньим баран турдубут. Г. Колесов; ньим гын кэпс. — тимис гын, көстүбэт буола сүт. ☉ Провалиться во что-л., внезапно исчезнуть из виду
Мастар мутуктара кумаланан бачыгыраабытынан хаарга ньим гына түһэллэр. А. Фёдоров
Сөмөлүөт умайан күлүбүрээбитинэн үрэх уҥуоргу ойуурга тиийэн ньим гынна. С. Никифоров
Кинилэр үрэҕи туораан түбэ иһигэр киирбэккэ, ойуур хараҥа куолайыгар ньим гыннылар. П. Ламутскай (тылб.)
△ Умуллан хаал. ☉ Погаснуть (моментально)
Утуу-субуу элэктэриичэстибэ уота умуллан ньим гынар, төлөпүөн үлэлээбэт буола охсор. Амма Аччыгыйа
Сулус аллара диэки сурулаата, умуллан ньим гынан хаалла. Г. Угаров; ньим курдук — туох да саҥата-иҥэтэ, тыаһаууһа суох. ☉ Глухо, тихо, безмолвно
Уола буоллаҕына биир тылы хардарбат, ньим курдук. Эрилик Эристиин
Чочумча ньим курдук уу чуумпу буолан ылла. В. Яковлев
Сайылык күнүскү ампаалыга суох ньим курдук. А. Сыромятникова
ср. алт. чым ‘тихо, тише’, казах. жым ‘нечто вкрадчивое, скрытое, незаметное’, хак., кирг., куманд., телеут. тым ‘тихий, тихо; безмолвно; молчаливый’

туохт.
1. Умайан бүт, тохтоо (уот туһунан). ☉ Перестать гореть, погаснуть, потухнуть (об огне)
Хоруо буолбут хардаҕас Умуллаары тыһырҕаата. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр [Огдооччуйалаах Болот] ол курдук иккиэйэҕин умуллан эрэр көмүлүөк оһох иннигэр олорбохтоотулар. Н. Заболоцкай
Оҕонньор умуллан хаалбыт хамсатын, сототугар «топ-топ» охсубута. И. Федосеев
△ Умайан, сырдатан бүт, сабылын, араарылын (элэктэриичистибэ уотун этэргэ). ☉ Перестать гореть, светить, выключиться, погаснуть (об электрическом свете)
Элэктэриичистибэ уота умуллан, им балай буола түһэр. Амма Аччыгыйа
Саала уота умулларын кытта муусука тыаһа дьүрүһүйэ түһэр уонна кыһыл баархат быыс аргыый арыллан барар. Суорун Омоллоон
2. Сырдаан, сардаҥаран бүт, тохтоо (хол., халлаан эттиктэрин сырдыгын туһунан). ☉ Померкнуть, догореть, перестать излучать свет (напр., о небесных телах)
Холкуос моториһа Баанча, киирбит күн өссө да умуллубатах сардаҥатын түөһүгэр кытыаһыннара сытар уу-чуумпу үрэҕи тэлэ тыыран, айаннаан курулата турда. Л. Попов. Тиэтэйиий, айаннаан сохсоруй, Айанныы сылдьаҥҥын эн Көрүс күн кылбайа тахсарын, Саһарҕа умулларын. И. Эртюков
Түүн ракеталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
3. Үлэлии туран тохтоон хаал (тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Остановиться, заглохнуть (напр., о механизме)
[Тырахтарыыс:] Онтон адьас да умуллан хаалла. Двигательбин хаһыстым. Бэркэ эрэйдэнэн оҥордум. «ХС»
Мөҕүстүм да булбатым. Сатаатахха, сүүрбэ түөртээх күлүүһүм суох буолан биэрдэ. [Массыына] эмискэ дабааҥҥа умулунна. ҮА
Биир массыына кэбиинэтигэр диэри муустаах ууга тимирэн умуллан хаалбыт. А. Кривошапкин (тылб.)
4. көсп. Улам мөлтөөн, аҕыйаан, сыппаан бар (хол., тыас-уус, көр-нар туһунан). ☉ Затихать, замирать, смолкать, прекращаться (напр., о звуках, шуме)
Бары тугу эмэ саҥара сатыыллар да, ол саҥалара кэпсэтии буола кэҥээнуһаан барбат, утары уоста, умулла турар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэн тыаһа-ууһа, киэһээҥҥи көрө-нара умуллан барда. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ хампаанньа кэнниттэн агитационнай-маассабай үлэ умуллан, уҕараан хаалыытын инникитин таһаарымыахха. «ХС»
5. көсп. Уҕараа, кэҕин, симэлий (саҕыллан эрэр санаа, иэйии туһунан). ☉ Ослабевать, терять силы, увядать, угасать (о чувствах, порывах)
Ол кэриэтин, ыра баҕам уота умуллубатаҕына, хандьыдаат буоларга охсуһуом. Р. Баҕатаайыскай
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Саҥа экскаваторщик дууһатыгар айымньылаах үлэ умуллубат уота умайара. И. Данилов
6. көсп. Туохтан эмэ хомойон, санааҥ түһэн, курус гын, арбы-сарбы буол. ☉ Повесить голову, сникнуть
Глафира, таҥара кийиитинии, халлаан күөҕэ харахтарыгар умайбыт кыымнар умуллан хааллылар. Л. Попов
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
Суругун бүтүүтүгэр чугаһаан истэҕин аайы саннылара аллараа санньыһан, кыыспыт иэдэстэрэ улам умуллан бараллара. Ч. Айтматов (тылб.)
7. көсп. Күн сириттэн мат, суох буол, өл. ☉ Умереть, погибнуть, угаснуть
Кини, Модун ыарыы бохсон, Тымырын хаана тымныйбыта, Одун өлүү охсон, Уоттаах сүрэҕэ умуллубута. Күннүк Уурастыырап
Украина отугар охтоммун Умуллан хааллахпына даҕаны, Оҕом оҕотун оҕотугар Уйгу олоҕу аҕалан Көмүс туораах буоламмын Көрсөр күннээх буолуоҕум. П. Тулааһынап
Ыарыы түргэнник бэргээн испитэ, оҕонньор көрдөх ахсын бырда быстан умуллан барбыта. Г. Николаева (тылб.)
♦ Буруолара умулунна — буруота сабылынна диэн курдук (көр буруо)
Сураҕа түҥүрүгэр Өндүрүйээҥҥэ биэрбит үһү. Бэйэбин, тулаайахтарбын буора суох ыһан, буруобут умуллан, кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап
Биһиги торҕо буруобут умуллубатын, өссө тэнийэн унаарыйдын! ИИФ УоУоО
Сибилигин аҕай тырымныы дайар оҕом, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. «ХС». Уота-күөһэ умуллубут — 1) дьүһүнэ өлбөөдүйбүт, хараҕын уота өспүт. ☉ Блёкнуть, угасать, тускнеть (о глазах)
Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов; 2) санаата түһэн кута-сүрэ тостон сылдьар. ☉ Стать безучастным, безразличным ко всему
Ырыа Ылдьаана сордоох ходуһаҕа таҕыстар эрэ сирэйэ-хараҕа суула көһөн, уота-күөһэ умуллан аатхарата сүөдэҥниирэ. Н. Лугинов
Кини урут тыаҕа тахса сылдьыбыт этэ, онон бастаан утаа уота-күөһэ умуллан, дьон этэрин хоту сылдьыбыта. П. Аввакумов
Оҕонньор эмээхсинигэр уота-күөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС»
Аал уота умулунна — уота умулунна диэн курдук (көр уот II). Урааҥхай саханы Үөһэттэн-аллараттан Үлтү тэпсибиттэр, Аал уота умуллубут, Алаһа дьиэтэ алдьаммыт. П. Ойуунускай
Алаһалыын сабылынным, Аал уоттуун умулуннум, Ардахсирдэх астанным, Атах сыгынньах сыбдыйдым. Эллэй
ср. бур. унтарха ‘гаснуть’

туохт.
1. Хараххын симэн, этиҥ-хааныҥ, өйүҥ-санааҥ холкутаан, сынньанар турукка киир, сынньан. ☉ Спать, заснуть
Түүн утуйбат баар үһү (тааб.: быыс). Сүрдээх үчүгэйдик утуйа сытан, ийэм ыҥырар саҥатыттан уһуктан кэллим. Н. Неустроев
Эн билигин үчүгэйдик утуй, сынньан, сарсыарда сүбэлэһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Булчуттар арыыга хаалан, биир ханнык эрэ эргэ, иччитэх ампаары булан, онно киирэн муостаҕа утуйан хаалбыттар. Н. Заболоцкай
2. Илииҥ, атаҕыҥ эбэтэр көхсүҥ көһүйэн, бөҕүөрбүт, тоҥмут курдук, тугу да билбэт буол. ☉ Терять чувствительность, неметь, цепенеть, затекать (обычно о руках, ногах, спине). Уҥа илиим утуйан хаалла
□ Онтон биир оҕонньор, чэйдээн бүтэн баран, атаҕа утуйан хаалан, доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу, кыраабылын ылан эргим-ургум тутан көрдө. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй [кыыс аата] олорбохтоон баран, эмиэ сыҥааҕырдаан, көхсө утуйан барда. Т. Сметанин
Бу чагда устун баран иһэн, Кириһээн көхсө бииргэм утуйан иһэрэ. Д. Таас
3. көсп. Кэлии-барыы, сырыы тохтоон, чуумпур (хол., куорат туһунан этэргэ). ☉ Прекратить движение, затихнуть, уснуть (напр., о ночном городе)
Илииилиилэриттэн ылсан баран, утуйбут уулуссалар устун хаамсаллара. Н. Лугинов
Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
Куорат утуйбут, Чуумпу тунуйбут. А. Абаҕыыныскай
△ Тыас-уус, саҥа-иҥэ хам баран, иһий, иһийэн хаал. ☉ Перестать шуметь, затихнуть, замолкнуть
Этиҥ уулаах былыкка утуйбут Итии самыырдаах түүннэригэр Саманан ааһаллара эбитэ буолуо Сааскы хаас үөрдэрэ айманан. Күннүк Уурастыырап
Олбуор ахсын айаарбыт Омуннаах «тирии» хормуоскалар Утуйан ах бараллар. С. Васильев
4. көсп. Таалан хаал; улук буол, улугуран хаал. ☉ Стать неподвижным, замереть; стать вялым, сонным, задремать
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Бары дьадаҥы саас үйэ тухары утуйбут өйө-санаата уһуктуор сөп буолла, уһугуннун! Эрилик Эристиин
Дойдубут саас буолан, хаар ууллан, Тоҕус ый утуйбут уутуттан Көрүлүү айдааран уһуктан, Күргүөмнээх үлэҕэ турунна. П. Тулааһынап
5. түөлбэ. Умайан бүт, умулун. ☉ Перестать гореть, погаснуть. Отуу уота утуйбут
□ Уота утуйбута уон сыл буолбут. ПЭК ОНЛЯ II
Ноо! Уоттара эмиэ утуйаары гыммыт. Суорун Омоллоон
△ Саҕахха киир, көстүбэт буол, сырдаан бүт (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт, переставать светить (о солнце)
Күн утуйар кэмигэр чугас ыалларбыныын аччыктаабакка олорор бултаахпын. Н. Абыйчанин
Арай күнүм утуйдаҕына, Хайа, хонуу барыйдаҕына, Тыал хаптайар чуумпутугар Мин суланар хаһыым уйгуура Ыраах муора тыаһын курдук …… Кинилэргэ иһиллэр. И. Чаҕылҕан
♦ Букатыннаахтык <утуйуутун> утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. заснуть последним (вечным) сном
Ол кэннэ налыс гына түспүтэ, халтаһата сабыллан барбыта... Манан кини букатыннаахтык утуйуутун утуйбута. Суорун Омоллоон. Өлөрдүү утуй (өлө утуйа сыт) — олус кытаанахтык, өлбүт киһини санатардыы, утуй (наһаа сылайан эбэтэр уһун кэмҥэ утуйбакка сылдьан баран). ☉ Спать крепко, спать мертвецким сном; спать как убитый (букв. как мёртвый спать)
Чугас ыалларын уолаттарын кытта кылыйсан, куобахтаһан көрүлээн баран, учуутал уол быраатын хоонньоспутунан өлөрдүү утуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Өлө утуйа сыппыт Үчүгэй дьахтар барахсан, Ойбонуттан уулаабатах Улаан убаһа оҕотунуу, Оҥоох-чоҥоох көрбөхтөөн, Уһуктан тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Киһитэ суорҕанын моонньугар диэри тардынан баран, өлөрдүү утуйа сытар. С. Никифоров. Өлөрү утуйарга холоон (ууран) — өлөрү да кэрэйбэккэ, бэйэҕин харыстаммакка (охсус, сэриилэс). ☉ соотв. не на жизнь, а на смерть, не жалея жизни (напр., бьются богатыри светлого мира с тёмными силами — букв. уподобляя смерть сну)
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Чурумчуку ойон турда, Тилир-талыр тэбинэн …… Өлөрүн утуйарга ууран, Чупчуруйдаан тойон-саарга Чуо-бааччы бара турда. Эллэй
Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. [Күлүк:] Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко үлэлээн эрдэҕиҥ дии... А. Софронов
Ити быйыл сайын түүн утуйбакка, күнүс олорбокко хайы-үйэҕэ үс сүүс бугулу туруордубут, ол үрдүгэр киэһэ аайы, махтал ыларбыт оннугар, мөҕүллэр, сынньыллар икки ардыгар сылдьабыт. Эрилик Эристиин. Тэбэн көрбөккө утуй — төрүт уһуктубакка кытаанахтык утуй. ☉ соотв. спать без задних ног (букв. спать, [даже] не шевельнув ногой)
Мин сылаабыттан уонна киэһэ испит арыгыбыттан тэбэн көрбөккө утуйбут этим, сарсыарда тардыалаабыттарыгар биирдэ уһуктубутум. Далан. <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. уснуть вечным сном (букв. <непробудным> длинным сном (во длинном сне) уснул)
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. Күннүк Уурастыырап
Бурхалей эрчимнээх дайбааһынынан хааннаах тэрээк сүгэ иккиһин күөрэйэн, өлөн эрэр кыыл өҥүс баһыгар түбэһэрин кытта, «өлүөхсүт», соҕотохто дүгдэс гынаат, уһуктубат уһун уутугар утуйда. Эрилик Эристиин. Утуйан оҥторбут сөбүлээб. — 1) саамай наадалаах, кыһалҕалаах кэмҥэ утуйан хаалбыт, утуйа сытар. ☉ Заснуть в самый неподходящий момент
«Илиммин эрдэ көрүмүнэбин утуйан оҥторон хааллаҕым үһү», — оҕонньор бэйэтин мөҕүнэ саныы-саныы дьиэтин диэки дьулуруйда. Л. Попов
«Оо, дьэ! Утуйан оҥторон хаалбыппыт! Үчүгэйдик көрбүппүт буоллар...» — диэбитэ Толя абаран. ВЛ РБЫ; 2) кытаанахтык, уһуннук уһуктубакка утуйбут. ☉ Заснуть крепко и надолго
Мас кэрдээччилэр бука бары минньигэстэн минньигэскэ тартаран …… утуйан оҥторо сыппыттара. Н. Заболоцкай
Чомпоойоп утуйан оҥторо сытара. Л. Попов. Утуйар уу диэни (утуйар ууну) умнубут — 1) кыайан утуйбат буолбут. ☉ Не может уснуть, забыл что такое сон (о человеке, к-рый совсем мало спит, не может спать полноценно)
Миигин пенсионер оҕонньор …… сөхтөрбүтэ, утуйар уу диэни таһы умнубут этэ. Далан
Дьэ тукаам, утуйар ууну умнан, төрөөбүт алааспын Хомустаахпын ахтан, хайа охсубут аҥаарым буолла. Н. Габышев; 2) работать усердно, забыть про сон
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына …… сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
Онон үлэ-хамнас элбэх этэ. Быһаччы эттэххэ, утуйар уутун умнубута. «ХС». Утуйар уу күрэннэ — уута кэлбэт буолан хаалла, утуйуон баҕарбат буолла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу
Бу киэһэ Юрий Осиповичтан утуйар уу күрэннэ. С. Федотов
<Утуйар> уута көттө — уута көттө диэн курдук (көр уу II). Утуйар уум көппүт түүнүгэр Былыт халыйар мин үрдүбэр, Сүрэхпэр киирэр күһүҥҥү өксүөн — Санаа-оноо, саарбахтааһын үксүөн! Л. Попов
Бу өлөрүөхсүттэр сиэптэригэр бэстилиэтэ суох буоллахтарына, арааһа, утуйар уулара көтөр быһыылаах, кэм даҕаны араас систиэмэлээх бэстилиэттэри уктубут буолааччылар. «ХС». Утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата — туох эмэ санааттанонооттон кыайан утуйбат буолла, чуумпу олоҕо алдьанна. ☉ соотв. потерять покой и сон (от горя)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итинтэн ыла Дьэргэ утуйар уута уу, олорор олоҕо олох буолбатаҕа. Болот Боотур. Утуйар уутуттан мэлийдэ кэпс. — уута кэлбэт буолла, утуйбат буолла. ☉ соотв. лишиться сна (напр., от душевных мук)
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур. Утуйар хараҕа суох — оннооҕор түүн да утуйбат, утуйуохтаах да кэмҥэ утуйбат. ☉ соотв. забыл про сон (букв. у него незасыпающие глаза)
Уу күөгэйэ букатын да утуйар хараҕа суох кыыл эбит. Далан
«Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Төһө эрэ тэлээрэ тэбэр этибит», — дии көрсүбүтэ кинини Маайа эмээхсин. Н. Босиков
◊ Утуйар мөһөөх — ичигэс буоллун диэн баататтан, араас тирииттэн тигиллибит, киһи иһигэр киирэн утуйан хаалар уһун сомуоктаах мөһөөччүк. ☉ Спальный мешок
«Чэ, ыл, утуйар мөһөөхпүн, ыһыктаах чымыдааммын аҕал», — диидии, Орлосов сыарҕаттан бинтиэпкэтин ылан санныгар иилиннэ. Н. Габышев
Миичээн алын өттө таба, үрүт өттө куобах тириититтэн аныгылыы, таҥаһынан сирийиллэн оҥоһуллубут утуйар мөһөөҕүн иһигэр бэрт сылаастык сытан …… оҕонньор кэпсээнин сөпсөп сэҥээрэн биэрэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Утуйар таҥас көр таҥас. Микиитэ …… утуйар таҥаһын кыбыммытынан, интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэринхомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап. Утуйар хорук тымыр анат. — хабарҕаны батыһа моой икки өттүнэн сытар киһи төбөтүгэр хааны тиэрдэр улахан тымырдар. ☉ Сонная артерия
Утуйар хос көр хос. Вера Михайловна түүҥҥү ыалдьыт тугу кэпсиирин истээри утуйар хоһун ааныгар кэлэн өйөнөр. Н. Якутскай
Утуйар хостон Марфа Николаевна уонна Татьяна Ивановна тахсаллар. Андриан хааман лиһиргээн утуйар хоһугар киирдэ. М. Доҕордуурап. Утуйар чаас — сонотуоруйдарга, сынньанар дьиэлэргэ, балыыһаларга эбиэт кэнниттэн утуйан сынньанар кэм. ☉ Тихий час. Сынньанар дьиэбитигэр утуйар чааска чуумпу баҕайы буолар
др.-тюрк. уды, уйу, тув. уду, тат. ою