1) подавлять своим превосходством, запугивать, устрашать; 2) притеснять, обижать.

1. прич. от подавлять; 2. прил. баһыйар; подавляющее большинство голосов куолас баһыйар үгүс өттө.

1) отстраняться, уклоняться от чего-л.; эппиэтинэһи бэйэтиттэн аһарынар он уклоняется от ответственности; 2) изживать, подавлять (в себе какое-л. чувство); уоххун аһарын = подавить свой гнев.

1) насупить (брови); хааһын сабыһыннарда он насупил брови; 2) перен. пугать; подавлять; оҕону сабыһыннарыма , эйэҕэстик , оргууй кэпсэт не пугай ребёнка, разговаривай (с ним) ласково, тихо.

несов. 1. к чему, физ. тардылын; тяготеть к Земле Сиргэ тардылын; 2. к кому--чему (иметь влечение) тардыс, хабаатын; тяготеть к наукам наукаҕа тардыс; 3. над кем-чем, перен. (угнетать, подавлять) ыарык буол, хам баттаа, бапылаа.

несов. что 1. (тушить) умуруор; гасить свет уоту умуруор; 2. перен. (подавлять, заглушать) тууй, хааччахтаа; гасить творческие порывы айар дьулууру тууй; 3. (погашать) сап, төлөө, дьиҥэ суох оҥор; гасить долги иэскин сап, иэскин төлөөн бүтэр; гасить почтовую марку почта маарка-тын дьиҥэ суох оҥор; # гасить известь ис-пиэскэни (ууга) суурай.

туохт. Тугунан эмэ сабырыйа баһый, куттаа, наһаа дьулат. ☉ Подавлять кого-л. чем-л. (напр., своим превосходством), запугивать, устрашать
Көҥүл-босхо күөтээбиккит, Күнү-ыйы күөнтээбиккит, Күн бүгүҥҥүлээх, Аҥаардас сарсыҥҥылаах эрэ буолуоҕа. Саха нар. ыр. II
Оҕотун сыспытын курдук, аны Ньукууһаны бэйэтин сынньаары күөтээн олороҕун дуу? Амма Аччыгыйа
Ырааҕы көрөр-билэр үрүҥ ыраахтааҕы — Күн-судаар күөтээн олорор дииллэр. Болот Боотур

туохт.
1. Туохха эмэ быһаччы эппиэттииртэн куотун, тугу эмэ оҥорортон ханнык эрэ биричиинэнэн бэйэҕин куоттар. ☉ Уклоняться от прямого ответа, отказаться от чего-л.
Тус бэйэтин сыыһата тутуллаары гыннаҕына, Атыттары урут сыбаан, Аһарынан куотара. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук Трофимова тугу да билиммэккэ халтарыта, аһарына олордо. М. Попов
Ол кэмҥэ Лара арыт суруйар, арыт суруйбат буолуталаабыта, чуолкайдык хардара соруммакка, убул-дьибил аһарынара. Р. Баҕатаайыскай
2. Бэйэ ханнык эрэ иэйиитин (хол., абарыыны, уордайыыны) кыана туттан аһаран кэбис. ☉ Изживать, подавлять в себе какое-л., чаще неприятное, чувство (напр., возмущение, гнев)
Эдэрдэр көрдөрүгэр-нардарыгар аралдьыйан, Дьөгүөрдээн хомолтотун аһарынна. Амма Аччыгыйа
«Араас бэйэлээх» аттар ахтыллыбыттарын Мэхээлэ омнуолуу соҕус истэн баран, аһарынан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Тугу гыныай? — төнүннэ. Абаккатын аһарына, Аргынньах анныгар Бүгүҥҥү күнэ кэлиэр диэри Түүрүллэн сыттаҕа [нэтээги]. И. Чаҕылҕан

даҕ.
1. Саҥа, дорҕоон, тыас таһаарар дьоҕурдаах, оҥоһуулаах; саҥарар. ☉ Способный издавать звуки, обладающий голосом, речью. Улахан саҥалаах киһи. Симик саҥалаах
□ Кэҕэ курдук Сэлээр кэпсээннээх, Сахсырҕа курдук Сааҕынас саҥалаах [дьахтар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лаҥкынас саҥалаах ынах маҕыраабытыгар, Таня кытах диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Хомуруйуулаах, сэмэлээх. ☉ Вызывающий у кого-л. упрёки, порицание (о чьих-л. поступках). Барыта саҥалаах буолан истэҕэй
□ [Алааппыйа:] Улаханы бүтэрбит киһи буолан саҥалаах ээ. А. Софронов
♦ Саҥалаах оҥорума кэпс. — кими эмэ тылгынан баһый, саҥарбытын барытын самнары этэн ис. ☉ Подавлять кого-л. в споре своим явным превосходством
Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. «ХС»
◊ Аҕыйах саҥалаах — мээнэ үгүһү саҥара сылдьыбат, наадалааҕы эрэ саҥарар идэлээх. ☉ Не любящий много говорить, немногословный
Кини аҕыйах саҥалаах, наҕыл, көрсүө, ол курдук иһиттэн ис киирбэх киһи этэ. Н. Заболоцкай. Саҥалаах буол кэпс., фольк. — саҥар, тугу эмэ эт. ☉ Говорить, произносить речь
Уот кытыытыгар, сото кэбиһэн туран, дьахтар киһи саҥалаах буола турда. ТТИГ КХКК. Саҥалааххын баҕастааххын кэпс. — киһини тугунан эмэ буруйдаан, сааппакка, кыбыстыбакка саҥалаах буола тураҕын диэн саба саҥарыы. ☉ соотв. чья бы корова мычала, а твоя бы молчала
[Балааҕыйа:] Күтүөр-күтүр, оччо санаа булан баран, билигин кэлэн саҥалааххын баҕастааххын. Амма Аччыгыйа. Элбэх саҥалаах — саҥарыа да суоҕу булан, уһатан-кэҥэтэн үгүстүк саҥара сылдьар идэлээх. ☉ Любящий поговорить, словоохотливый, говорливый
Кини күлбүт-үөрбүт, күлүбүрээбит элбэх саҥалаах бэһиэлэй кыыс. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Киһи эбэтэр ханнык эмэ тыынар тыыннаах муннун, айаҕын бүөлээн тыынын хаай. ☉ Лишать кого-л. возможности дышать, с силой сжимая горло, душить, удушать
Хара Бэкир булчут оҕонньорго тиийбитэ уонна ол түүн тумнаран өлөрбүтэ. С. Дадаскинов
Сорох …… табалар, киһи кэтиирин биллэхтэринэ, төрүүр кэмнэригэр төрөөбөккө, оҕолорун тумнаран өлөрүөхтэрин сөп. ССП ЫН
Удавтар сиэртибэлэрин бэйэлэринэн ыбылы эрийэн тумнаран өлөрөллөр. ББЕ З
2. Тугунан эмэ (хол., буруонан, гааһынан) салгыны сутуйан, киһи эбэтэр ханнык эмэ тыынар тыыннаах тыынарын мэһэйдээ. ☉ Затруднять чьё-л. дыхание, отравлять дыхательные пути, душить, удушать кого-л. чем-л. (напр., дымом, угарным газом)
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. В. Протодьяконов
[Мааппа:] Фуу, табаҕыҥ сыта кэбэлкэйин! Киһини тумнарыыһыккын. ДьТ
3. көсп. Кими эмэ туоххунан эмэ сабырыйан атаҕастаа, саба баттаа, самнар. ☉ Подавлять кого-л. чем-л., притеснять, угнетать
Кулаагы барытын самнаран, Кутаа уот тыллары эппитэ. Батталы охсуунан тумнаран, Аҕатын кэриэһин сиппитэ. Эрилик Эристиин
Эргэ олох, ыраахтааҕы былааһын хараҥа күүстэрэ [саҥа сэбиэскэй киһи] күн сирин көрөрүн саба баттыы, тумнара сатаабыттара. «ХС»
4. көсп., кэпс. Саба саҥаран эбэтэр хайдах эмэ мэһэйдээн кимиэхэ эмэ саҥарар кыаҕы биэримэ. ☉ Вызывать у кого-л. растерянность, замешательство, перебивая, обрывая его речь, оглушать, ошеломлять кого-л. (напр., многочисленными вопросами)
Улаханнаах Кыра Уйбаан, Ымыы кыыһы, киксибиттии, Утуу-субуу, тура-тура, Ыйытыынан тумнардылар. Күннүк Уурастыырап
Оттон сүрэҕим ыарыыта диэн истэҕинэ тыына хаайтарыар диэри кириитикэнэн тумнарбыттара. М. Доҕордуурап
Тарас Георгиевиһы араас эриирдээх боппуруоһунан адьас тумнаран кэбистилэр. «Чолбон»
ср. алт., тун ‘закладывать (о носе, горле)’, тумалаа ‘душить; травить’, тундыр ‘оглушать’