несов. см. подбодрить (-ся).

несов. см. подбодрить, (ся).

туохт.
1. Булкуй, эргитэнурбатан, көбүтэн биэр (хол., умайа турар оһоҕу, түптэни). ☉ Ворошить (напр., дрова в печке), разворошить (огонь)
Аҕалара уотун сөргүтэн биэрдэ. А. Данилов
Доропуун оҕонньор …… туран түптэтин сөргүтэн биэрэр. Н. Заболоцкай
Оһоҕун уотун сөргүтэн, чаанньык сылыта уурда. В. Титов
2. көсп. Туох эрэ ааспыты, умнуллубуту, быһаарыллыбакка хаалбыты саҥалыы көбүт. ☉ Вновь поднимать вопрос о чём-л. забытом, возвращаться к чему-л. нерешённому, отложенному
Букатын умнан кэбиспит сүтүгүн Дьэкиим өйдөөн, сөргүтэн таһаарбытыгар …… дьахтар мух-мах бараахтаабыта. Н. Заболоцкай
[Намыйа:] Быһаарыллан бүппүтү хос сөргүтүмэҥ да. И. Семёнов
Ыһыах умнуллан эрэр сорох атрибуттарын, тылын-өһүн саҥа усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэрэн сөргүтүөххэ, туһаныахха сөп этэ. «Кыым»
△ Ууратан, хаалларан кэбиспиккэр эргиллэн кэл, саҥаттан сөхсүт. ☉ Снова браться за что-л., ранее незавершённое; освежать, подновлять, восстанавливать старое
Мин тыаҕа уонча туһахтаахпытын сөргүтэн киирдим. Амма Аччыгыйа
Уйбаан аҕатын алааһыгар эргэ өтөҕүн сөргүтэн, икки-үс ынахтаах буолан көһөн кэлэн, туспа ыал буоларга тэриннилэр. А. Софронов
Иккиэн булчут дьон буолалларын быһыытынан — чааркаан, айа, ырба сөргүтэр түбүккэ түстүлэр. И. Никифоров
3. көсп. Кими эмэ сэргэхсит, санаатын өрө көтөх. ☉ Подбодрить кого-л., поднять настроение кому-л.
Оо, Хара Муора …… Сүрэҕи сөргүтэр биэрэккэр Көччүйэ сынньанар кэрэтиэн! А. Абаҕыыныскай
[Иван] санаарҕаабыппын биллэҕинэ: «Миша, төбөҕүн көтөх!» — диэн сөргүтэрэ. Н. Кондаков
«Көмүскэһиллиэ!» — диэбит тыла кинини олус сөргүппүтэ. М. Доҕордуурап
ср. бур. һэргээхэ ‘возобновить, возродить’

1. көн диэнтэн дьаһ. туһ. Утуктаабыт курдук төбөтүн төҥкөччү туттан испит эмээхсин көхсүн көннөрөн, мыччырыттыбыт сирэйинэн суон киһи диэки хайыста. Амма Аччыгыйа
   Көйүү кымыһынан Күөмэйбитин көннөрөн, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн Күн айыы сиригэр Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ! С. Васильев
   Үлэ саҕа киһини көннөрөр суох. Н. Заболоцкай
2. Тахсыбыт сыыһаны, итэҕэһи суох оҥор (сурукка-бичиккэ). ☉ Устранить, исправить ошибки, недостатки (напр., в письменном тексте)
   Оҕолор дьыктааннарын көннөрдүм. Кинигэм корректуратын көрдүм, көннөрдүм. — Этиллиэ суохтаах тыллар эмиэ этиллэн хаалбыттара. Ону көннөрбөккүн. Н. Лугинов
   ♦ Ноһуоратын (моһуоратын) көннөр — таһыйан, кырбаан, кэһэтэн биэр, тутан биэр. ☉ соотв. давать выволочку кому-л. [Сүөкүлэ — кыыһыгар:] Арба мунньах эйигинэ суох сатаммата буолуо? Дьэ, кэпсиэ, туох үтүө дьүүлү арыйдыгыт? Кими талыырга-халыырга ууруу уурдугут? Эйигин баҕас ноһуораҕын көннөрүөм ээ. А. Софронов
   Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев. Санаатын көннөр — ким эмэ санньыйбытын, кыыһырбытын аһар, үчүгэй майгылаа. ☉ Поднять настроение, дух кому-л., подбодрить, утешить кого-л., привести кого-л. в доброе расположение духа
   Межницкэй туох эмэ үтүөнү оҥорон, Захаренконы алы гынан, санаатын көннөрүөн баҕарбыта, оннук түбэлтэ көстөн биэрбэтэҕэ... Н. Якутскай
   [Бааса:] Сибилигин тыаҕа тахсан …… бэлиитикэҕэ даҕаны, олоххо даҕаны саҥа гуманнай быһыыны тэниттэр — ол дьон санаатын көннөрүө, ол дьону эйэ дэмҥэ киллэриэ этэ. Күндэ. Сискин көннөрбөккө үлэлээ — харса суох күүскэ үлэлээ. ☉ Работать не покладая рук, не разгибая спины, неустанно
   [Убайбыт саҥаспынаан] балтым биһиккини атахпытыгар туруораары, …… систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, мин кинилэр хайдах курдук муҥура суох үтүө санаалаахтарын, киэҥ-холку майгылаахтарын сөҕөбүн уонна үйэм тухары бу ийэ-аҕа буолбут дьоммор махтанабын. НЕ ТАО
   [Оҕолор] омурҕаннарыгар өйүөлэрин — от үөрэтин — сыпсырыйан ылаллара уонна систэрин да көннөрбөккө эмиэ үлэлээбитинэн бараллара. НЕ ТАО. Сиһин көннөрө түһэр — тиэрэ түһэн сытан ылар, сиһин сынньатар. ☉ Прилечь на спину (чтобы дать отдохнуть спине)
   Суох, кини утуйбат, сиһин эрэ көннөрө түһүө. Н. Заболоцкай. Суолгун көннөр — онно-манна тардыллыбакка хоҥун, бар. ☉ Не задерживаясь, не мешкая, трогаться с места, уходить, отправляться
   Утуйа түһэн баран, дьиэтин диэки суолун көннөрөргө быһаарынна. В. Титов
   Манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.). Сүнньүн көннөр — кэһэт, кэһэтэн иннин ыл, киһи тылын истэр оҥор. ☉ Проучить, наказать кого-л., чтобы сделать его более податливым, послушным (букв. спинной мозг его выпрямить)
   Бэйи, Кэтириис, алыс тиэтэйимэ, Быһаарсар кэм баар буолуо. Биһиги хайаан да кинини сүнньүн көннөрүөхпүт. НС ОК

туохт.
1. Быстыбыты холбуу баайан устатын оннугар түһэр эбэтэр туох эмэ устатыгар атыны эбэн уһат, устатын улаатыннар. ☉ Наращивать что-л. в длину, надставлять, удлинять. Быаны салҕаа. Маһы салҕаа. Сон сиэҕин салҕаа. Дьиэни салҕаа
□ Оҕонньор икки хатыһы салҕаан баран хас да хос гына бүк тутуталаата. Амма Аччыгыйа
[Сахалар] уобул муннуктаах ампаар дьиэни, маска маһы салгыыр албаһы эмиэ билэллэр. Б. Лунин (тылб.)
2. Саҕаламмыты, төрүттэммити эбии ситэрэн илдьэн ис, ситэрэн оҥор. ☉ Продолжать начатое, вести, делать что-л. дальше
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Сайыҥҥы үлэни салҕаан, күһүҥҥү үлэлэр күөрэйэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Эһэҥ, аҕаҥ суолларын эн, Эдэр киһи, салгыаҕыҥ, Космоһынан дуу сиринэн Син биир онон барыаҕыҥ. И. Эртюков
Кыахтааҕа эбитэ буоллар өсөһөн да туран билигин үлэтин салгыа этэ. В. Яковлев
3. кэпс. Киһи үбүнэн-аһынан кыһалҕатыгар көмөлөс, кыһалҕатыттан быыһаа. ☉ Помочь кому-л. материально, подсобить деньгами
[Тыҥырах:] Сүрэҕиттэн санаан кыра харчыны салҕаарай диэн кэлбитим. Н. Неустроев
Тойонуом, кыбыыбар отум баранна. Сүөһүм эстэригэр тиийдэ. Биир тиэйии отто эһиилгэ диэри иэс салҕаа. И. Сосин
Оттон бэйэтэ буоллаҕына киһиэхэ тугу эмэ салҕаатаҕа дуу, наар ыларын, албынныырын эрэ саныыр. В. Ойуурускай
4
көр тыынын салҕаа. Дмитрий Иванович айыы кыылын [ыалдьыбыт куосканы] эрэйин кылгатан салгыы охсон кэбиһиминэ диэн сүгэһэр оҥостор санаата арыый урудуйан барбыта. В. Яковлев
♦ Илиитэ салҕаа көр илии. Санаата (күүстэ-күдэхтэ) салҕаа — киһи санаатын күүһүрт, бөҕөргөт. ☉ Подбодрить кого-л., поднять дух кому-л.
Санаабытыгар санаа эбэн салҕаатыҥ. П. Тобуруокап
Мөлтөҕү күүһэт, Мөдөөнү тиэтэт, Саргыта ыллаа, Санаата салҕаа. А. Абаҕыыныскай
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун, эн үтүө санааҥ миэхэ күүс-күдэх салҕаатын! С. Ефремов. Тыынна салҕаа — киһини өлөргө тиэрдимэ, көмөлөһөн тыынын өрүһүй. ☉ Помочь кому-л. остаться в живых, продлить жизнь кому-л., спасти кого-л. (напр., от голодной смерти)
[Хаппыт Суруксут:] Бу эркини көҥү охсубут киһи… һуу! Тыыным хаайылынна… һуу! Тыынна салҕааҥ, көҥүллэ аҕалыҥ. Күндэ
Элбэх киһи махталын ылбыта, элбэх киһиэхэ тыын салҕаабыта. И. Федосеев. Тыынын салҕаа — ыалдьан, оһоллонон өрүһүлтэтэ суох буолбут сүөһүнү, кыылы өлөр, тыына быстарын түргэтэт. ☉ Добить смертельно больное или увечное животное
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
ср. тат. ялгау, монг. дьалҕа, бур. залҕа ‘соединять, присоединять; сшить’