1. көн диэнтэн дьаһ. туһ. Утуктаабыт курдук төбөтүн төҥкөччү туттан испит эмээхсин көхсүн көннөрөн, мыччырыттыбыт сирэйинэн суон киһи диэки хайыста. Амма Аччыгыйа
   Көйүү кымыһынан Күөмэйбитин көннөрөн, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн Күн айыы сиригэр Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ! С. Васильев
   Үлэ саҕа киһини көннөрөр суох. Н. Заболоцкай
2. Тахсыбыт сыыһаны, итэҕэһи суох оҥор (сурукка-бичиккэ). ☉ Устранить, исправить ошибки, недостатки (напр., в письменном тексте)
   Оҕолор дьыктааннарын көннөрдүм. Кинигэм корректуратын көрдүм, көннөрдүм. — Этиллиэ суохтаах тыллар эмиэ этиллэн хаалбыттара. Ону көннөрбөккүн. Н. Лугинов
   ♦ Ноһуоратын (моһуоратын) көннөр — таһыйан, кырбаан, кэһэтэн биэр, тутан биэр. ☉ соотв. давать выволочку кому-л. [Сүөкүлэ — кыыһыгар:] Арба мунньах эйигинэ суох сатаммата буолуо? Дьэ, кэпсиэ, туох үтүө дьүүлү арыйдыгыт? Кими талыырга-халыырга ууруу уурдугут? Эйигин баҕас ноһуораҕын көннөрүөм ээ. А. Софронов
   Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев. Санаатын көннөр — ким эмэ санньыйбытын, кыыһырбытын аһар, үчүгэй майгылаа. ☉ Поднять настроение, дух кому-л., подбодрить, утешить кого-л., привести кого-л. в доброе расположение духа
   Межницкэй туох эмэ үтүөнү оҥорон, Захаренконы алы гынан, санаатын көннөрүөн баҕарбыта, оннук түбэлтэ көстөн биэрбэтэҕэ... Н. Якутскай
   [Бааса:] Сибилигин тыаҕа тахсан …… бэлиитикэҕэ даҕаны, олоххо даҕаны саҥа гуманнай быһыыны тэниттэр — ол дьон санаатын көннөрүө, ол дьону эйэ дэмҥэ киллэриэ этэ. Күндэ. Сискин көннөрбөккө үлэлээ — харса суох күүскэ үлэлээ. ☉ Работать не покладая рук, не разгибая спины, неустанно
   [Убайбыт саҥаспынаан] балтым биһиккини атахпытыгар туруораары, …… систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, мин кинилэр хайдах курдук муҥура суох үтүө санаалаахтарын, киэҥ-холку майгылаахтарын сөҕөбүн уонна үйэм тухары бу ийэ-аҕа буолбут дьоммор махтанабын. НЕ ТАО
   [Оҕолор] омурҕаннарыгар өйүөлэрин — от үөрэтин — сыпсырыйан ылаллара уонна систэрин да көннөрбөккө эмиэ үлэлээбитинэн бараллара. НЕ ТАО. Сиһин көннөрө түһэр — тиэрэ түһэн сытан ылар, сиһин сынньатар. ☉ Прилечь на спину (чтобы дать отдохнуть спине)
   Суох, кини утуйбат, сиһин эрэ көннөрө түһүө. Н. Заболоцкай. Суолгун көннөр — онно-манна тардыллыбакка хоҥун, бар. ☉ Не задерживаясь, не мешкая, трогаться с места, уходить, отправляться
   Утуйа түһэн баран, дьиэтин диэки суолун көннөрөргө быһаарынна. В. Титов
   Манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.). Сүнньүн көннөр — кэһэт, кэһэтэн иннин ыл, киһи тылын истэр оҥор. ☉ Проучить, наказать кого-л., чтобы сделать его более податливым, послушным (букв. спинной мозг его выпрямить)
   Бэйи, Кэтириис, алыс тиэтэйимэ, Быһаарсар кэм баар буолуо. Биһиги хайаан да кинини сүнньүн көннөрүөхпүт. НС ОК

туохт.
1. Токуруйан, өҕүллэн, иҥнэйэн баран төннөн, урукку оннугар түс; төҥкөйөн баран өрө тутун. ☉ Выпрямиться, разогнуться (о чем-л. искривившемся, накренившемся, согнувшемся и т. п.); разогнуть спину
Кини соһуйан, эмискэччи көнө түстэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оҕонньор нүксүгүрэ Эһиэкэйгэ көнөн хаалар. И. Гоголев
Онтон тиитэ иҥиэттэн баран көнөн ылыытыгар сүр баҕайытык хаачыгыраата. Амма Аччыгыйа
2. Оллуруҥ-боллуруҥ сүтэн, дэхси ньуурдан (сир, суол туһунан). ☉ Становиться ровным, выравниваться (о дороге, поверхности земли и т. п.). Бу суол улаханнык көммүт эбит. — Маталах сирэ көммүт, хадьымала кэҥээбит. Саха фольк.
3. көсп. Тупсан, үчүгэй буолан кэл (хол., күн-дьыл). ☉ Проясняться (о погоде), выравниваться, поправляться, улучшаться (о жизни, здоровье и т. п.)
Мантан ылата олох-дьаһах көнүө. А. Бэрияк
Доруобуйам көнөн иһэр. Эрилик Эристиин
Түрмэ эрэсиимэ көммөтөҕө. П. Филиппов
Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө. М. Шолохов (тылб.)
4. көсп. Куһаҕан быһыыгын быраҕан, таба, сөптөөх суолга киир. ☉ Изменяться к лучшему, исправляться, становиться на путь исправления
Бүдүрүйэн баран көммүт дьон очурдаах олохторун ойуулааһыҥҥа тыла-өһө ордук тахсымтыа. Эрчимэн
Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт миигин, — мин көнүөм. Дьуон Дьаҥылы
Кинилэр [хаайыылаахтар] көнөр суолга турбуттарын туһунан толору дакаастыыр матырыйаала суох эрээри, босхолоон кэбиһэр чахчылара бааллар. «Кыым»
5. көсп. Кыыһырбыккын, киҥнэммиккин аһаран үчүгэй майгылан, көнньүөр. ☉ Отойти, перестать сердиться, успокоиться
Ардыгар кыыһыран, айманан ылар, сороҕор көнөн, күлэн-мичилийэн көстөр. Н. Заболоцкай
Аҕыйах хонугунан Яков улам көнөн, кыһыыта-абата, кэмсиниитэ арыый ааһан, мүлүрүйэн барда. Н. Заболоцкай
6. көсп. Байан, туругуран бар, үптэнастан. ☉ Богатеть, становиться зажиточным, обеспеченным, денежным, улучшать свое материальное положение
Барыстаахтык кэпсэтэн, тайҕаттан лаппа көнөн тахсыбытым. И. Гоголев
Андриан Корнилов саҥардыы көнөн эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
♦ Көммүт саха (саха көнүүтүн көммүт, сахаттан көммүт барахсан) — байбыт, уойбут-топпут, үчүгэй олоххо тиийбит саха. ☉ Разбогатевший, добившийся успеха в жизни якут
Көммүт саха, доҕор. — Саха көнүүтүн көнөн муннун анныгар киҥинэйэн ыллаата. М. Доҕордуурап
Харах Сэмэн ласхайан тахсар, Сарайан, ыараан, киэҥник ахчайан, Сахаттан көммүт да барахсан!.. Дьуон Дьаҥылы. Санаата көммүт — санньыйбыта, кыыһырбыта ааһан, эбэтэр туохтан эмэ дуоһуйан үчүгэй майгыламмыт. ☉ Приходить в доброе расположение духа, приободряться (после угнетенного состояния)
Дьөгүөрдээн санаата көнөн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Сүнньэ көннө — наар төттөрү, утары этэрэ, оҥороро тохтоото, дьон курдук өйдүүр-саныыр, саҥарар, оҥорор буолла. ☉ Перестать упрямиться, встать на правильный путь, перевоспитаться
Киһи сүнньэ көнөрө дөбөҥө итиччэ эбитэ дуу, били урут мунньах аайы сигэйиллэр управляющай аны «Демьян Васильевичтан» атыннык ыҥырыллыбат. А. Данилов
— Мин Ананий этиитин сүрэхпинэн истэн олоробун. Бу сөрү-сөп санаа буолла, — Лука, бытааннык ахсаан ааҕан эрэрдии этэн лобурҕатан истэ. — Лука олус да сүнньэ көммүт. — Ким эрэ тиэхэлээхтик эттэ. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. көн ‘быть согласным’

1) становиться прямым, ровным, выпрямляться, выравниваться; мантан антах суол көнөр отсюда дорога выпрямляется; 2) перен. становиться лучше; поправляться, исправляться; олох көннө жизнь стала лучше; майгыта көммүт характер у него исправился.

побуд. от көн = 1) делать прямым, ровным, выпрямлять, выравнивать; маһы көннөр = выпрямить палку; 2) перен. делать лучше; поправлять; исправлять; алҕаһы көннөр = исправить ошибку.

v. to straighten, become straight; көннөр= v. to straighten, make straight; көннөрөөччү n. rectifier; көнө a. straight