сов., подсиживать несов. кого 1. охот, (подстеречь) кэтээ, тоһуй; 2. перен. разг. (устроить подвох) үктээн биэр, түбэһиннэр.

1) приманивать, ставить приманку; 2) устраивать подвох, ловушку кому-л.; 3) спорт, проводить комбинацию (в шахматах, шашках).

1) приманка; кырса угаайыта приманка для песца; 2) подвох, ловушка; скрытое намерение, задняя мысль; күүтүллүбэтэх угаайы неожиданный подвох; угаайыга түбэс = попадаться в ловушку; 3) хитрый; вероломный || хитрость; вероломство; угаайы киһи хитрый человек; 4) спорт, комбинация (в шахматах, шашках).

аат. Албыннааһын, албыҥҥа киллэрии. ☉ Обман, подвох
Кини бандьыыт! Ол эрээри кини дьиҥнээх бандьыыт буолбатах. Киһи үктэтиитинэн, алҕаһаан сөрөммүт [бандьыыттарга]. Р. Кулаковскай
Семёнов кэргэнин дьорҕоот тылларыгар туох эрэ угаайылааҕы, үктэтиилээҕи истэн, сэрэхэдийэ быһыытыйда. Тумарча
Үктэтиигэ түбэһэн, сыыһа кэргэннэммиппин. «Сахаада»

1. даҕ. Албын-көлдьүн үктэтиилээх; оҕуруктаах уонна мындыр (өй). ☉ Мошеннический, плутовской; хитрый, изворотливый (ум)
   Сипсики албаҕа өйүнэн бэйэтэ да сабаҕалыы санаабытын Булумдьу чуолкайдаан биэрдэ дии. Л. Попов
   Атын дьон албаҕа таптала Эн хааныҥ төлөнүн сойуппут. С. Данилов
2. аат суолт. Албыннаан-көлдьүннээн үктэтии, оҕуруктаах, мындыр өйүнэн сүүйүү, албыннааһын. ☉ Мошенничество, плутовство; подвох; достижение своей цели хитростью, изворотливостью ума
   Буор көмүһү, импэрийээллэри, араас кубулҕатынан-дьибилгэтинэн, албаҕа күүһүнэн, оҕурук үктэтиинэн, сороҕор суоһуран-куттаан туран, бар дьонтон сүһүйэн ылбыттара. Л. Попов
   Арыыны итии быһаҕынан Аргыый быһан барбыттыы, Айаҕын албаҕатынан Аҕыныахтаан ылбахтыы, Сыыбырҕаата, сыыйбахтаата. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эрийэ, кириэстии тут (хол., атаххын атаххар). ☉ Повесить, положить что-л. на что-л. крест-накрест, скрестить (напр., руки)
«Гра» диэн сааны таҥнары сүкпүт, икки санныгар батарантаастары хатыйа иилиммит. Амма Аччыгыйа
Силтэһин атаҕар атаҕын хатыйа ууран, туох да саҥата-иҥэтэ суох иһийэн олордо. Күннүк Уурастыырап
Аҕал уҥа илиигин, илиилэрбитин маннык хатыйа тутуох, уонна — уураһабыт. Брудершафт диэн бу буолар. Н. Габышев
Атамай тарбахтарын тобугар хатыйа тутан олорон саҥарар. «ХС»
2. Тугу эмэ туохха эмэ токурутан эрийэ, сөрүү тут, олуйа ук. ☉ Обмотать, оплести, обвить, увить (напр., о вьющемся растении)
Иккис куба кэлэн, доҕорун моонньун хатыйан ууруур. Тумсунан имэрийэр-томоруйар. Суорун Омоллоон
Ыал бары үтүктүспүт курдук иирэни хатыйан оҥорбут үрдүк, киэҥ олбуордаахтар. Болот Боотур
Хатан хандалынан Хатыйа тардыҥ, Ыар сыабынан сыыптааҥ, Күүс сиринэн күлүүстээҥ! Д. Говоров
3. спорт. Киирсиигэ, тустууга утарылаһааччыҥ атаҕын атаххынан олуй, атаххынан эрийэ, кириэстии тутан тэп. ☉ Подставить подножку противнику, ударить ногой
Ньургун эмискэ көнө түһээт, киһитэ кылыйа сылдьар атаҕын хатыйан, баттыы түһэрдии сананан, умса дьүккүйэр. Н. Лугинов
[Василий Ильич] күөн көрсөөччүтүн хатыйан, олуйан, илиитинэн өттүктээн охторуу — кини чахчы баһылаабыт ньымалара. Хапсаҕай
Атаҕар күүстээх буолан атахтаатахтарына төлүтэ тэбэр, олуйдахтарына, хатыйдахтарына ибир да гыммат. СМН ТС
4. көсп. Кими эмэ уустук, олуурдаах быһыыга-майгыга түбэһиннэрээри тугу эмэ гын. ☉ Подвести, подставить кого-л. с умыслом, учинить подвох
Юкасовы кытары мэнээк киһилии логиканан сатаан мөккүспэккин. …… Кинини бэйэтин утары туохха эмэ сыһыаран, дэбигис өйдөммөт идейнэй омсоҕо хатыйдаххына эрэ абыранаҕын. Н. Лугинов
Саалаттан …… соруйан хатыйар ыйытыы иһиллэр. Н. Борисов
◊ Хатыйа күрүө — ураҕастары чаастатык сиргэ саайталаан баран синньигэс титириктэри эбэтэр талаҕы бэйэ-бэйэлэригэр хатыйыллар, кириэстии тута-тута арда суох гына өрөр курдук, оҥоһуллар күрүө. ☉ Изгородь, сплетённая из тонких жердин, прутьев, плетень
Куйаас баҕайы күн хатыйа күрүө күлүгэр утуйа сытан уһукта биэрдим. ИСА
Халтарыйымаары, хатыйа күрүөттэн тутуһан, уулуссатыгар туораата уонна, аҕыйахта атыллаат, Морозканы үктүү сыста. А. Фадеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. хадар ‘вертеть’

I
1. аат.
1. Кими эмэ албыннаан, күүтүллүбэтэх өттүттэн куһаҕаҥҥа түбэһиннэрэр, уган биэрэр албас, кэтэх санаа. ☉ Злой умысел, подвох, хитрость
Түөрт уон үс сааһа буолла, аны дьахтар угаайытыгар түбэһиэм эрэ дии санаабат этэ. Н. Габышев
[Кылаабынай инженер] кинини олус мөлтөх хараахтардаах, бэйэтэ дьон тылыттан тахсыбат, кинилэр угаайыларыгар киирэн биэрэ сылдьар диэбитэ. С. Окоёмов
Семён Петрович, сэрэх диэн тыл баар буоллаҕына, саамай бу тыл уйата киниэхэ буолуохтаах. Саарбах угаайыга киирбэт саһыл мэйии бэрдэ эбит. ХБИДК
2. булт. Улахан, кыра кыылы мэҥиэ көмөтүнэн бултуурга туттуллар булт ньымата. ☉ Охотничья ловушка с приманкой для дичи, западня
Бу муус угаайы түгэҕэр мэҥиэни, ордук үчүгэйэ тыыннаах кутуйаҕы, угаллар. Булчуттарга к. Суордары саанан ытан, араас угаайыларынан бултаан харса суох өлөрүөххэ наада. ТСКБ
Булчуттар уотунан куттааннар, мааманы угаайыга – ураҕастарынан уонна мас лабааларынан бүрүллүбүт дириҥ ииҥҥэ – үүрэн илдьэллэрэ. ББЕ З
3. спорт. Утарылаһааччыны кыайарга суоттаммыт мындыр албас, ньыма (хол., тустууга, саахымат, дуобат оонньуутугар тут-лар). ☉ Невыгодная для кого-л. из участников состязания комбинация, приём (напр., в вольной борьбе, шахматах, шашках)
Кини [саахымакка] түбэспит күчүмэҕэй балаһыанньатыттан тахсарга сүүс араас хаамыыны, угаайыны толкуйдуу сатыыр да, тугу да тобулбат. НН ЛОС
Угаайыга эрэ түбэһиннэрэр сыаллаах хаамыы позиция өттүнэн ыллахха мөлтөх. НСС ОоО
Саҥа чөмпүйүөн кыайыыга дьулуурун, куһаҕана суох тиэхиньикэлээҕин, угаайыга киирэн биэрбэтин көрдөрөр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Оҕуруктаах, уодаһыннаах, киитэрэй. ☉ Коварный, хитрый, вероломный
Оҕотуктуҥу, ол быыһыгар эмиэ да киитэрэй, угаайы өйдөөх, ордуос, хайа эмэ түгэҥҥэ мүччү үктүөн сөп. П. Аввакумов
Урут итинник буолбат этэ, аны ыалдьан иэдээн буолуо. Эбэтэ улахан мэнэрик, угаайы эбитэ үһү. «Чолбон»
Өстөөх олус угаайы, киитэрэй былааны оҥостубут. «ХС»
II
аат.
1. Оҕус, ат сайыҥҥы сыарҕатыгар икки-үс бугул кэриҥнээх биирдэ тиэйиллэр от (мээрэй быһыытынан тут-лар). ☉ Воз сена примерно из двух-трёх копен (народная мера определения объёма сена)
От кэбиһээччи кыдаматын тайахтанан баран угаайы кэлэрин күүтэн турар. С. Васильев
Хопто уола Мэхээлискэ биирдиититтэн угаайы буолар түөрт сүүс бугулу оттоото. Эрилик Эристиин
Мин от үрдүгэр ыстанан тахсыбытым баара, биир угаайы от бүтүннүү, сыарҕалыын-таймалыын тахсан сытар эбит. «ХС»
◊ Угаайы сир (күрүө) – нэһилиэк сололоохторо, баайдара өлбүгэ сирдэрин таһынан өр кэмҥэ нэһилиэктэриттэн бара сылдьыбыт, олорботох, төлөбүрдэрин төлөөбөтөх, кыаммат-түгэммэт дьонтон бэйэлэригэр ылбыт сирдэрэ. ☉ Сверхнадел земли, перешедший богачам или родоначальникам от людей, которые долгое время отсутствовали на месте, или от тех, кто был не в состоянии платить подати и повинности
Дьон киҥэ-наара холунна. Оннооҕор, кулуба солотун иһин үгэс быһыытынан куду анньыллан бэриллэр угаайы күрүөлээҕин тыл-өс оҥостоллор. И. Гоголев