туохт. Кимиэхэ эмэ кэпсээ, бэйэҥ санааҕын үллэһин, үҥсэргээ. ☉ Рассказывать кому-л. что-л. подружески, поделиться деликатным. Үөрүүлээх быһыыга-майгыга мустубут дьоҥҥо тиийэн, туох да диэн биллэстиэҕин кыайан тобулбата, дьону аймаабат гына быһаарынна. Дайыы 1–3

сов. 1. что (произвести деление) үллэр, араартаа; разделить землю на участки сири учаастактарга араартаа; 2. ксго-что (разъединить) араартаа, араар; толпа разделила их дьон кинилэри араартаата; 3. что (поделиться) үллэһин; 4. что (испытать тоже самое) үллэһин, өйдөө; разделить чужое горе туора киһи хомолтотун үллэһин; 5. что, мат. түҥэт.

муунту буол — Туохтан эмэ туоххаһыйбыккын, санааҕа-онооҕо ылларбыккын искэр тута сырыт, кимниин да үллэстэр кыаҕа суох буол. ☉ Не иметь возможности поделиться с кем-л. своими трудностями (де рж а т ь в с ё в с е бе)
Үрэкиин оҕонньор, иһигэр улаханнык м у у н т у буолан иэһин-күүһүн хомуйса, үмү рүтэ таарыйа «өбүгэлэригэр» бара сылдьарга быһаарыммыта. Б о л о т Б о о т у р. Оо, төһө эрэ санаарҕаата, муунту буолаахтаата? В. Яковлев
[ Кэскил:] Киһи дьиҥнээх доҕоругар эрэ бэйэтин эрэйин, кыһалҕатын кистээбэккэ кэпсиэн сөп. Оччоҕо соҕотоҕун муунту буола сылдьыбат. И. Находкин

дук гын - 1) эмискэ тугу эмэ ылаары, уураары гыммыт курдук илиигин уунан иһэн тохтот. ☉ Потянуться рукой за чем-л. и резко отдернуть ее назад
Томмот, дорооболоһоору дук гынан иһэн тохтоото. Софр. Данилов; 2) кими-тугу эмэ илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ таарый. ☉ Прикоснуться к чему-л. рукой или дотронуться до когочего-л. каким-л. предметом, ткнуть. Күтүр Эмээхсин Тыгыны отоохоон батыйатынан дук гынна. Саха сэһ
1977
Оҕонньор эһэни сытыы чохороонунан дук гынар. Далан; 3) көсп. кимиэхэ эмэ тугу (туохтан) эмэ кыратык бэрис, бэрсэ түс. ☉ Немного поделиться чем-л. с кем-л.
Чыларовтар түҥ тайҕа тугу дук гынарынан үссэнэн олороллор. В. Протодьяконов
Саллар-сааһым, үллэр-үйэм тухары бу Бааччах Үөһэ дэнэр эбэм дук гынан биэрбит көмүс хатырыктааҕынан аһаан-сиэн олоробун. С. Тумат
Уолчааҥҥа, син биир эмэ киһи алтан харчыны биитэр килиэп тоорохойун дук гынар эбит. ӨӨККҮ

туохт.
1. Бэйэҕэр баартан тугу эмэ кимиэхэ эмэ босхо биэр. ☉ Делиться, поделиться чем-л. с кем-л.
Аһыырбыт быһынна, абаҕам оҕонньор оччугуйда эмэ тарда бэрис диэ, эттэ, арыыта аҕал диэмэ, дьэ онно бэйэтэ сыаналаан тугу эмэни биэриэҕэ, баҕар. МНН
[Баһылай:] Таҥара от чааһынан быйыл айахпар сиири бэристэ. А. Софронов
Миэхэ хаҕыс айылҕа Бэрсэр сааскы киэргэлэ, Саха буолан буоллаҕа, Санаабар олус кэрэ. С. Данилов
2. Хардарыта сутуругунан охсус. ☉ Драться на кулаках
[Бухатыырдар] Сүнньүгэ бэрсибиттэрэ, Сүрэххэ түһүспүттэрэ, Уһун сула батастара Иэмэх талах курдук Эриллэн хааллылар. П. Ойуунускай
♦ Тыл бэрис — кэпсэтиһэн сөбүлэһиигэ кэл. ☉ Договориться, дать слово друг другу
Төрөөбүт дойдуну харыстаан Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
[Вера:] Суох, Куонаан, Сибиэтэ биһикки бэйэ-бэйэбитигэр тыл бэрсэн турабыт, иккиэн биир күн сыбаайбаланыахпыт диэн. С. Ефремов
— Оччоҕо чып кистэлэҥ — Чып кистэлэҥ, — Инньэ дэһээт, мэктиэ тыл бэрсэн, Илии тутуспуттара. И. Федосеев. Уҥа-хаҥас бэрис — үлэҕэ, күрэхтэһиигэ, мөккүөргэ о. д. а. кимниин эмэ утаа-сабаа, тэҥ соҕус буол. ☉ Быть почти на равных с кем-л. в работе, соревновании и т. п. Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Мин куоталаһыыны көҕүлүү сылдьыбыт өрөспүүбүлүкэ биллиилээх механизатор отчуттарын Исаковы, Львову, Большакову, Иванову кытта сирэй куоталаһыыга киирсэн уҥа-хаҥас бэрсэн иккис, үһүс миэстэ буолсан оттоһо сылдьыбытым. «Кыым». Уокка ас бэрис — былыр дьиэ, аал уот, сир-дойду иччилэрин санааларын табар, манньытар туһугар тоҥсук аһы аһыах иннинэ алҕаан, ас үрдүн уокка кут, биэр. ☉ В старину: обряд задабривания духов домашнего очага, местности путем «кормления огня». [Эдьиийдиилэр] саамай бастыҥ астарын аһыыллар, алгыы-алгыы, уокка ас бэрсэллэр. Эвен фольк.

I
1. туохт.
1. Оттоммут оту биир сиргэ мунньан улахан чиҥ чөмөхтө оҥор. ☉ Стоговать сено
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэтэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Ханньалба:] Үрэххэ от кэбиһэ киирэбин, атырдьах уларса кэллим. П. Ойуунускай
Кур оту кэбиһэн эрэрдии Ахсынньы тымныыта сырылыыр. Эрилик Эристиин
2. фольк. Бырах, элит. ☉ Бросать, кидать, метать что-л. Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, суон саалынан мохсуо кэбиһэр (өс хоһ.)
Бии дьон кэлэллэрин, олбуор аһан, тэһиин тутан, олбох кэбиһэн, тоһуйдулар. ПЭК ОНЛЯ VI
Муостаах хара саһыл бэргэһэни кырыытынан кэбиспит. Ньургун Боотур
3. Бараргар бэйэҕин кытта ылыма, хааллар. ☉ Оставить, покинуть, бросить кого-что-л.
Аҕам оҕотоо, тоҕо, тоҕо көһүппэтиҥ, тоҕо миигин соҕотохтуу кэбистиҥ? Суорун Омоллоон
[Царевнаны] Онно, тыаҕа кэбистим, тууйа-бобо кэлгийдим. А. Пушкин (тылб.)
Эн ийэҥ үлэлии бардаҕына эйигин миэхэ кэбиһэн барара. Г. Николаева (тылб.)
△ Тугу эмэ гынаргын хааллар, бырах. ☉ Бросать, оставлять (привычку)
Табахпын кэбистим.  Эн эрэн миигин, итэҕэй миигин, Истиҥнээх санаабын этэрбин: Кэлэйэн булбут «кэдэрги киҥмин» Кэбиһиэм диэммин, тыл биэрэбин. Күннүк Уурастыырап
△ үрд. Кэннигэр хааллар (кэс тылы, кэриэһи). ☉ Оставить после себя (завещание)
Санаарҕаамаҥ: кэбиспит кэриэскит Сата тыалга ыстарбата. Эллэй
Ол киэһэ Тиийбитим, Тиит Маһым, Эйиэхэ Кэс тылбын кэбиһэ. П. Тобуруокап
4. Кэмин иннинэ итэҕэс оҕону төрөт (кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Выкидывать (плод); рожать недоношенного (детеныша — о животных)
Аһаах оттон биэлэр кулун кэбиһиэхтэрэ. Л. Габышев
Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. АВЛ ГСФ
Дьүүкэрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, Оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
5. Тугу эмэ таай, билгэлээ. ☉ Гадать (на картах), раскладывать (карты); предсказывать что-л. Төһө дьоллоох сир эбитий, Түөрэхтэ кэбиһэн, билиэххэ. Суорун Омоллоон
Дьиэлээх Кулуутап, куһаҕан таҥастаах киһи, талах олох маска олорон сэрэбиэй кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Кимиэхэ-туохха эмэ анаан биэр, бэрис. ☉ Выделить кому-л. что-л., поделиться чем-л.
Бу да сырыыга айыы таҥара аһынар ини, баай Байанай тугу эмэ кэбиһиэ. Болот Боотур
Эбэ муҥхатыгар өр сылтан сылдьыспыт оҕонньоттор: «Эбэбит быйыл даҕаны өлүү кэбиһэн, өттүк харалаан ыытар ини», — диэн бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар ботугураһаллар. «Кыым»
7. түөлбэ. Көөнньөр (чэйи). ☉ Заваривать (чай)
Охоноон ойон туран көлөнү туора тардан, чаанньыгын кытыыга таһааран баран, чэй кэбистэ. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыарыынан бүтэр сыһыат туохтуурга сыстан хайааһын бүтэһиктээхтик оҥоһуллубутун, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает законченность действия
Сиэн кэбис. Бүтэрэн кэбис. Олорон кэбис.  Эдэр киһи таһыттан киирэр айаҕы хатаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Бобров! Билсэн кэбиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик өйдөөн кэбис. С. Ефремов
◊ Илин-кэлин кэбиһэр көр илин-кэлин
Үрүҥ көмүс бастыҥа, Илин-кэлин кэбиһэр, Халадаайдаах былааччыйа, Хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов
Илин-кэлин кэбиһэрэ айгыраан Иэйэхсит хотун илэ кэлбитэ. С. Тарасов
Сото кэбис көр сото. Өлөксөй уол эрбэҕин айаҕар уган баран, сото кэбиһэн, эмээхсини одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов. Хараххын кэбис — көр, көрө сырыт. ☉ Поглядывать, бросать взгляд
Көр, ол-бу диэки көрөн, харахтара килбэчиҥнэс, ол ыккардыгар, кини диэки харахтарын кэбиһэн ааһаллар. «ХС»
др.-тюрк. кемиш
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы аккаастанарын, сөбүлэспэтин көрдөрөр. ☉ Выражает отказ, несогласие говорящего (нет)
Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума. Амма Аччыгыйа
Кэбис, эн ас. Н. Заболоцкай. Кэбис, уурайабын. А. Федоров
2. Ханнык эмэ хайааһыны бопсууну, тохтотууну, этиллибит санааны утарыыны, мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего, отрицание им чего-л., имеет запретительное значение (нет, что ты)
Кэбис, муодалаама. Суорун Омоллоон
Кэбиһиҥ, доҕоттоор, эбэбитин Талбабытын ити курдук куһаҕаннык санаамаҥ. Амма Аччыгыйа
Сымыйа! Кэбис! Уоруйахтар буолбатахтар. Эллэй