нареч. 1. (один подле другого) кэккэлэһэ, сэргэ; сесть рядом с кем-л. сэргэ олор; 2. (по соседству, около) кэккэлэһэ; он живёт рядом кини кэккэлэһэ олорор; # оказаться рядом субу аттыгар баар буола түс.

көмө аат.
1. Хайааһын ким, туох эмэ адьас аттыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении лица, предмета, подле которого совершается действие (у, подле, возле)
Кыыс …… супту хааман дьулуруйан кэлэн ийэтин ыксатыгар турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ийэм эрэйдээх миигин, истиэнэ ыкстатыгар турар олох мас анныгар уган баран, үрдүнэн саба олордо …… уонна тугу да билбэтэх-көрбөтөх курдук, эргэ халтан сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Аана олох маһын таҥкыр гына ууран, оһох ыксатыгар олордо. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын ким, туох адьас аттыгар туһуланан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, лица, на которое направлено действие (к, подле)
[Ыстапаан] суорҕанын иһигэр харчытын тутан көрөн баран, баҕар, утуйбутум кэннэ уоран ылыахтара диэн сэрэнэн, этин ыксатыгар сыһыары курданан кэбистэ. А. Софронов
Оргууй ынчыктыы сытар Транкины көтөҕөн ылан, истиэнэ ыксатыгар тэйитэ ууран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Маарыйа оннооҕор саха балаҕаныгар хаҥас диэкиттэн хотон кэлбэт этэ, ол бэйэтэ таҥара дьиэтигэр кэлэн, оҕотунуун аан ыксатыгар ыга анньыллан хааллылар. Бэс Дьарааһын

1. место около, вокруг чего-л.; дьиэ атта место возле дома; 2. в роли служебного имени: аттыгар около, возле, у; к; дьиэ аттыгар возле дома; түннүк аттыгар у окна; уот аттыгар кэл подойди к огню; мин аттыбар подле меня; кини аттыгар около него, рядом с ним; аттынан мимо, около, возле; дьиэ аттынан мимо дома; аттыттан рядом, близко, возле; куорат аттыттан из-под города; дьиэ аттыттан недалеко от дома, рядом с домом.

I
1. даҕ.
1. Адьас чугас (хол., аймах); кэккэлэһэ, тэллэх баттаһа олорор (хол., ыал). ☉ Близкий, ближайший (напр., о родне); закадычный (напр., о друге), живущий рядом, ближний (напр., о соседе). Ыкса уруум. Ыкса доҕорум
□ Кини миэхэ чугас дьукааҕым, ыкса ыалым буолла. Н. Заболоцкай
Ыкса улууһа, ыал нэһилиэгэ Кыычыкын уола Лэгиэн кинээс диэн баара. Күннүк Уурастыырап
2. Сыл-хонук, кэм ааһан эрдэҕинэ буолар, адьас хойукку, уһук кэмнээҕи. ☉ Поздний, приближающийся к исходу, запоздалый (о времени)
[Уйбаан:] Баайым буоллар, бу курдук ыкса түүҥҥэ диэри үлэлээн муҥнана турар этиэм. А. Софронов
Ыкса күһүн буолан …… өрүс уута аллара аат эрэ харата устан дьалкыһыйар. Н. Заболоцкай
Ыкса киэһэ дьиэ аанын туох да бокуой суох тоҥсуйан либигирэттилэр. С. Никифоров
Ананий мунньахтан ыкса киэһэ кэллэ. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт. Сыста кэриэтэ, ыга, букатын чугастык (хол., өстөөххө сыыллан тиий). ☉ В непосредственной близости, примыкая к кому-чему-л., совсем близко, вплотную (напр., сидеть)
Дьон кырыыларынан симсэн ыкса кэккэлэһэ олорбуттар. Суорун Омоллоон
Мааппа эмээхсин миэхэ ыкса чугаһыыр. Далан
Өстөөххө ыкса сыыллан тиийэн өмүтүннэрэн саба түстүбүт. И. Егоров
ср. монг. сика ‘подходить, приближаться’
II
сыһ. дьөһ. Төрүт түһүгү кытта хайааһын туох эмэ аттыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., возле которого совершается действие (у, к, подле, возле). Хоноһо аан ыкса сытта. Эмээхсин уот ыкса кэлэн олордо
□ Оһох ыкса туруоран, Остуолларын тарданнар Оҕолорбут көһүтэн Олороллор этилэр. Күннүк Уурастыырап

көмө аат.
1. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет ыксатыгар, таһыгар буоларын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (вблизи, возле, у, около, подле)
Ойуур саҕатыгар, оттоох күрүө аттыгар отуу уота чаҕылыйар. Күндэ
Бары кинилэр аттыларыгар бөлүөҕүстүлэр. Эрилик Эристиин
Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
2. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет таһыгар туһуламмытын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (к, на, в)
Микиитэ мүччү көтөн ийэтин аттыгар баар буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар икки куртуйах адьас мин аттыбар кэллилэр. Суорун Омоллоон
Арыт эн аттыгар кэлиэхпин толлобун даҕаны. С. Ефремов
3. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет таһыттан, ыксатыттан тахсарын, тэйэрин көрдөрөр. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, от близости которого исходит, совершается действие (от, с, у, возле)
Иванов комендант уонна сүүстэн тахса пограничник эргэ саахта аттыттан хаҥас тумулга диэри кыраныыссаҕа киирэн маныыллар. Н. Якутскай
Уҥа орон аттыттан тимир күрдьэҕи илдьэн биэрэр. Н. Неустроев
Света түс-бааччы туттан, ийэтин аттыттан арахпатын хайгыы санаата. Н. Лугинов
△ Хайааһын туох эмэ таһыгар буоларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок указания, что действие совершается в непосредственной близости от кого-чего-л.
Мин уу аттыттан ойон турбутум уонна үрдүлэринэн ыппытым. Н. Якутскай
Кинээһи кэмниэ кэнэҕэс, Болот торбосторун уулата сылдьан, ойбон аттыттан булан дьиэтигэр илдьэн өрүһүйбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет ыксатынан, таһынан буоларын көрдөрөр. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, около которого совершается действие (мимо)
Икки мэндиэмэннээх таас маҕаһыын аттынан аастылар. Амма Аччыгыйа
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Оһох иннинэн, остуол аттынан Оҕо төбөтө күкээрийбэт буоллаҕына, — Унаар буруо субуруйбатын даҕаны. С. Васильев. Тэҥн. ыксата