I трава на пастбище; подножный корм; бу мэччирэҥ оттуга бараммыт на этом пастбище трава кончилась.
II топливо; оттук араас көрүҥнэрэ различные виды топлива.

I сопровождаемый криком; с криком; мөккүөрбүт бүтэһигэр хаһыылаах буолла наш спор был так горяч, что в конце не обошлось без крика; ыһыылаах-хаһыылаах мунньах бурное собрание.
II имеющий обильный подножный корм, с обильным подножным кормом; быйыл хапыылаах дьыл буолла в нынешнем году много подножного корма.

травянистый, богатый травой, подножным кормом; оттуктаах мэччирэҥ пастбище, богатое травой.

I
аат.
1. Үүнэн турар от, сүөһү аһылыга, көп мэччирэҥ. ☉ Трава на пастбище, подножный корм
Сылгы үөрэ оттуга үчүгэй буоллаҕына, мээнэ хаампакка, биир сиргэ уһуннук турар. КДьА
△ Өлгөм оттоох сир, мэччирэҥ. ☉ Обильные травой поля, пастбища
Арай дьадаҥылар оттук диэн оттоох сири, мэччирэҥи ааттыыллар. Г.В. Ксенофонтов суруйарынан, хотугу сахалар таба аһылыктаах сири оттук дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
2. Ходуһа кэнчээритэ. ☉ Отава. Бу күһүн кэнчээри оттук үчүгэйдик үүммүтэ
□ Сайылык оттуга. ПЭК СЯЯ
II
аат. Уматык (уокка оттор мас, чох, гаас, ньиэп о. д. а.). ☉ Топливо. Убаҕас оттук. Дизельнэй оттук. Кытаанах оттук. Оттук араас көрүҥнэрэ
□ Итии уулаах, гаас оттуктаах, Икки хостоох, бэрт кыбартыыра. Күннүк Уурастыырап
Уоттаах ол чоҕу оттук оҥостон, Үүнэллэр мин куораттарым. Эллэй
ср. уйг. отлук ‘топка, огненный’

I
туохт.
1. Хаар анныттан булан аһаа, хаары хаһан аһаа (сылгы кыһын сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр). ☉ Находить подножный корм (о лошадях зимой). Сылгы олоон кыстыыр
□ Сылгылара урааннаах уһун кыһыны быһа олоон тахсаллара. «ХС»
Сылгы атаҕынан олоон тото-хана аһыыр. «Кыым»
2. Ирдээ, суоллаа, суолунан ирдээ. ☉ Преследовать, идти по следу. Бэркэ олоотум да булбатым. Быһа олоон ыл
□ Урукку ол-бу кэпсээнин, Уус баҕайытык уларытан, Онон-манан олоон ылан, Онолуйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэм иннигин көрүнэн, эрдэттэн олоон, суолу солоон сылдьар ордук. Болот Боотур
Сааһыҥ тухары, сиргэ хоно, туналы маҥан тииҥи — Булт кутун көрдөөн олоо, Буолбуккун, о, билэбин. В. Миронов
II
туохт. Ардаары эрдэттэн (хас да хонук инниттэн) тыалыр (Саха сирин киин улуустарыгар соҕуруулуу илинтэн уһуннук тыалырдаҕына, уһун ардах кэлэр). ☉ Навевать ненастную погоду (о ветре; в центральной части Якутии считается, что если юго-восточный ветер дует несколько дней, то он непременно принесет с собой длительные ливневые дожди)
Кэтэспит Бөтүрүөптэрин ардаҕа кэлбэтэ. Хата кураанаҕынан олоото, от-мас сүмэтин супту оҕуста, сир сиигин көтүттэ. Болот Боотур
Олообута уһуна бэрдэ. Бука уһун ардах кэллэ эрэ хайаата. Р. Кулаковскай
Ол өртөн олообут этиҥнээх ардах этэ. Н. Заболоцкай
ср. бур. оло, монг. ол ‘найти, достать’

I
аат.
1. Ким эмэ олус улахан, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий, напряжённый, сильный звук голоса, громкое восклицание, крик
Ынах үүрэр оҕолор хаһыылара, хотонноругар тахсыбыт дьахталлар саҥалара чаҥкынаһаллар. Софр. Данилов
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. Н. Лугинов
Маайа ыксаабыт, ыгыллыбыт хаһыыта бу айдаан ортотугар иҥэнсүтэн, иһиллибэт буолан хаалла. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ (кыыл-сүөл, көтөр) үөгүлүүр, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий звук, издаваемый животными, птицами, крик
Кини туруйа хаһыытын, күөрэгэй ырыатын таптаан иһиллиирэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
Чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
2. Сигнал биэрэр анал оҥоһук тыаһа (хол., борокуокка, пуойаска). ☉ Громкий протяжный, монотонный низкий звук, гудок (напр., парохода, поезда)
Борокуот тиһэх хаһыыта дуораһыйбыта... Софр. Данилов
Араадьыйа ыллаан ньиргийэр, Ыстаансыйа хаһыыта иһиллэр. С. Васильев
Бэс ыйын бастакы күннэриттэн биирдэстэригэр сарсыарда эрдэ бөһүөлэги теплоход хаһыыта уһугуннарбыта. С. Тумат
3. көсп., поэт. Ханнык эмэ иэйии, долгуйуу дохсуннук биллиитэ. ☉ Бурное выражение сильного чувства, переживания (напр., крик души)
Бу хаһыы — буурҕа сатата! Уох-кылын уордаах күүһүн, Уоттаах санаа төлөнүн, Кыайыы дьиҥнээх эрэлин, Бу хаһыыга, былыт истэр. И. Чаҕылҕан
Саллаат сүрэҕин хаһыытын, тойук сибиниэһин Мин түөһүм төлө тэбэр. Т. Сметанин. Уйуһуйбут өйүм Уолуйар хаһыы Таммаҕа буолан Саккыраата. Доҕордоһуу т.
♦ Дууһа хаһыыта көр дууһа
Кырдьыга, ити тугу да туһалаабат дууһа хаһыыта этэ. Н. Босиков. Хаһыы иччитэ кэпс. — олус улахан саҥалаах. ☉ Обладающий громким голосом, горластый
[Агдам — оҕонньору:] Сатана баара, чахчайа сытыйдар да, бүтүннүү хаһыы иччитэ эбит. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. хахы ‘сердиться’
II
1.
хас I диэнтэн хай. аата. Ордон хаалбыт ыччаты барытын саанан куттаан окуопа хаһыытыгар үүрбүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ганя шурф хаһыытыгар, ол-бу илии үлэтигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. И. Федосеев
Роталар бары кэриэтэ землянка буорун хаһыытыгар үлэлээтилэр. А. Бродников
2. Күһүҥҥү, кыһыҥҥы кэмнэргэ сүөһү (хол., таба, сылгы) хаһан аһыырыгар сөптөөх аһылыга, ото; күһүн кыһын сүөһүнү анаан хастаран аһатыы. ☉ Добываемый из-под снега скотом (напр., оленями, лошадьми) корм в виде травы лугов и пастбищ, осенний, зимний подножный корм; осенняя, зимняя пастьба скота на заснеженных пастбищах, тебенёвка
Аҕыйах ардахтаах кураан ый буоллаҕына сылгы хаһыыта үчүгэй туруктаах буолар. Сылгыһыт с. Хаһыыга төрүөх сылгы уонна кырдьыбыт биэлэр эрэ хаалаллара. АНП ССХТ
Хаһыы бириэмэтигэр хаар кытаатыыта, олус халыҥааһына эмиэ улахан кутталлаах. КТЫы
3. арх. Сири хаһан былыргы олохдьаһах малын-салын көрдөөһүн. ☉ Раскопки
Хаһыы кэмигэр буор күөс үлтүркэйдэрэ, күөс охсор бөкүнүк таас уонна биир хаптаҕай тимир көстүбүттэр. БИГ ӨҮөС
Ити сыл күһүнүгэр манна хаһыылар саҕаламмыттара. Үс, биэс тыһыынча саастаах неолит саҕанааҕы көмүүлэр көстүбүттэрэ. «Кыым»
Хаһыылары ыыта сырыттахха көстөр былыргы үйэтинээҕи дьон уҥуохтара кичэйэн үөрэтиллэллэр. «Кыым»
4. хайа. Сир баайын хостуурга анаан хаһыллыбыт аһаҕас хайа сирэ. ☉ Место, где производится добыча ископаемых открытым способом, открытая горная выработка, разрез
Саамай үөрүүлээҕэ диэн баар, бу бачча өр халтайга хааман бараммыт биир хаһыыттан икки алмааһы буллубут. Н. Лугинов
Мирнэй, Айхал хаһыылара наһаа дириҥнэр. Баайдара билигин да элбэх. ПНИ ЭД
Хорҕойорго шахталары уонна да атын хаһыылары туһанар үчүгэй буолааччы. МКББ
◊ Дүлүҥ (хаһыы) тыы (оҥочо) көр дүлүҥ
Хаһыы оҥочонон даҕаны тайылҕаннаах айаннарга сылдьар, сири хоротор кыаллыбат дии саныыбын. Багдарыын Сүлбэ
Оччолорго арыыттан арыыга (ол аата, тумултан тумулга) болуотунан уонна хаһыы тыынан сылдьаллара эбитэ үһү. «ХС». Хаһыы көлүйэ — сир оҥхойугар анаан куттарыллыбыт уу. ☉ Пруд
Хаһыы көлүйэ саҥардыы тумана көтөн эрэр. И. Тургенев (тылб.)