аат., түөлбэ. Хаһыылаах сир. ☉ Тебенёвка, место тебенёвки
Кини убаһалар сиир отторун хаһылыктаах киэҥ тоҕойдорго сыарҕа үрдүттэн хаар үрдүгэр тэлгэтэн биэрэр. «Кыым»

прил. 1. (о человеке) ыһыы-ха-һыы, айдаан; 2. (о голосе) чаҥкынас, чаһыыр-хай, часкыырдаах; 3. (сопровождающийся криком) ыһыылаах-хаһыылаах, айдааннаах; 4. перен. наһаа көстүүлээх, киһи хараҕа хатанар; крикливый наряд наһаа көстүүлээх танас сап

көһөр диэнтэн дьаһ
туһ. Бүтүн нэһилиэк күүһүнэн күөллэри көһөртөрөн бараннар, ону букатын бэйэлэрэ [баайдар] апчарыйан ылаллара. Эрилик Эристиин
Хаайыыны көрөөччү, харабыл эписиэрин уонна саллааттары батыһыннаран киирэн, Неустроевы туспа хараҥа хаайыыга көһөртөрбүт. П. Филиппов
Сэмэнньэйи сылгыларын үөрүн атын сиргэ, өлгөм хаһыылаах бүк үрэх баһыгар, көһөртөрө ыраах ыытан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов

аат.
1. Суон тиит төрдүгэр тиийэр көҥдөйө. ☉ Глубокое (до самых корней) дупло старой лиственницы. Кудумньулаах мас
2. көсп. Аллараа өттүнэн кэҥээн түһэр эбэтэр анаан куоһуу хаһыылаах туох эмэ. ☉ Что-л. расширяющееся книзу; подкоп в нижней части чего-л.
Кудумньулаах маҕалайдаах [Алаа Моҕус] Ыстаабакка ыйырда. И. Чаҕылҕан

даҕ. Хаамарга эрэйдээх, киһи батары түһэ сылдьар, көбдөркөй. ☉ Труднопроходимый, вязкий, рыхлый, мягкий
Мочоох суолунан бэдьэйбэхтээт, эмиэ тохтоото уонна биир эрэ атах сылдьар ыллыгынан туора тахсан чом-чом үктэнэн хаамта. Софр. Данилов
Хайа уонна өрүс сир суола-ииһэ мэлдьи тибиилээх-хаһыылаах мочоох. БИ УЛАа

сыһ. Кэтирээн барар гына, киэҥник куоһахтыы (хол., тугуэмэ хас). ☉ Делать так, чтобы в конце расширялось (напр., долбить что-л.)
[Моҕотой] Ороҕо балачча киэҥ баҕарахтыы хаһыылаах, онтуката от ытыыстаах буолар. М. Чооруоһап
Хомурах хаары баҕарахтыы хаһан, икки илиитинэн сирэйин саба туттан [кыыс] бөтүөхтүү олордо. И. Данилов
♦ Баҕарахтыы сыылан хаал – эмискэ кыайан хаампат буол (туох эмэ көһүтүллүбэтэх ыарахан ыарыыттан). ☉ Неожиданно лишиться способности двигаться (от какой-л. внезапной, тяжелой болезни)
Сурах бөҕөтө: [оҕо] таһырдьа оонньуу сылдьан быһа кымньыылатан, баҕарахтыы сыылан хаалбыт үһү. Р. Кулаковскай

аат., эргэр. Чаачар кирсэ охсор сирин эбэтэр икки уһугун тостубатын, хайдыбатын диэн бөҕөргөтөн иҥиир сабынан эрэдэһиннээн баайыы (ардыгар оноҕоһу эмиэ итинник гыналлар). ☉ Сухожильная обмотка лука и стрелы (для придания большей прочности и эластичности)
Сотуулаах иҥэрчэлээх. ПЭК СЯЯ
Иҥэрчэлээх оҕум …… элэйбити эккирэтэн, эмньик куҥҥа иэнигийэн көр эрэ! Эрилик Эристиин
Иҥэрчэлээх, Хаһыылаах хахай кыыл таманын иҥиирэ тардыылаах, Улуу үрэх тоҕойдуу түһэ сытарын курдук Муос Дьирибинэй ох саатын Сулбу таһыйан ылла. П. Ядрихинскай

I
даҕ. Итии, суостаах. ☉ Горячий, жаркий
Хатырык уота халааннаах. ПЭК СЯЯ
Эчикийэ оҕолоор, Этиҥнэрин уота Маннык эҥсилгэннээх эбитэ дуу?! Халлааннарын уота Маннык халааннаах эбитэ дуу?! С. Зверев
II
даҕ. Хаһыытаан саҥарар, хаһыылаах-ыһыылаах. ☉ Громкоголосый, горластый, крикливый. Ойуун ойоҕо дархан, кинээс ойоҕо халааннаах (өс хоһ.)
Халааннаах саҥалаах, Ханаллыбыт быһыылаах Хатын дьахталлар. Күннүк Уурастыырап
Хаҥас диэки ороҥҥо олорор халааннаах саҥалаах …… хотун дьахтар ойоҕо ыйытар үһү. Саха сэһ. 1977

сыһ.
1. Кими, тугу эмэ төгүрүйэ, эргийэ, иилии. ☉ Вокруг кого-чего-л., кругом, по кругу, в круг
Оһоҕу төгүрүччү хара ыаҕайалар ыйанан тураллар (тааб.: ооҕуй оҕус уонна ситим). Долохонону төгүрүччү субурҕанан олортоххо бэйэтэ тыыннаах күрүө буолуон сөп. ДьБ
Отчуттар хотуурдарын ууран баран, бары уоту төгүрүччү олороллор. «ХС»
2. Тула өттүнэн, эргиччи. ☉ Со всех сторон
Биһиги төгүрүччү таас хайа күрүөлээбит аппа сиргэ олорбут эбиппит. А. Софронов
Бандьыыттар сир аннынан сылдьар гына төгүрүччү хаһыылаах, ытыалыылларыгар анал чуолҕаннардаах үһүлэр. Н. Якутскай
[Собону] төгүрүччү тууһунан сотон баран төбөтүн аллара гына устатынан үтэһэҕэ үөлүллэр. Дьиэ к.
3. көсп. Бары өттүттэн көрдөххө, тула өттүнэн, барытыгар. ☉ Во всех отношениях, со всех точек зрения, во всём
Кини оҕо буолбатах, төгүрүччү сыаналаан баран ону-маны оҥорор. П. Ойуунускай
Ньукуу атыыһыт суох буолбута төгүрүччү туһалаах. И. Гоголев
Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи учуутал төгүрүччү бобууга, ыар олоххо олорбута. АНХ СС
◊ Төгүрүччү көр — 1) тулаҕын эргиччи көр. ☉ Смотреть вокруг, осматриваться
Ананий төбүрүөн ортотугар туран дьону төгүрүччү көрдө. М. Доҕордуурап; 2) төгүрүйэн хаалбыт, төптөгүрүк харахтаргынан көр (үксүгэр ыксаан, соһуйан, куттанан). ☉ Смотреть круглыми, округлившимися глазами (обычно растерявшись, удивившись, испугавшись)
Кыыс оҕо үөрэн төгүрүччү Көрбүтүнүү, мичилийэ, Үчүгэйкээн сырдык көлүччэ Күлэ сытар, килбэчийэ. И. Эртюков

аат. Тугу эмэ (буору, хаары) хаһар, баһар сытыы лэппэгэр эбэтэр уһуктаах төгүрүк төбөлөөх уһун укка олордуллар туттар тэрил. ☉ Лопата
Куһаҕан Хочугур күрдьэҕин тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Дьөгүөссэ кэнниттэн Даайыс күрдьэх тутан тахсар. А. Софронов
Күндүл хоту тыатын иһэ мас кэрдэр сүгэ, буор хаһар күрдьэх, хойгуо тыаһынан туола түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Мас күрдьэх — хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы кыһан оҥорбут күрдьэх (ынах сааҕын күрдьэргэ аналлаах). ☉ Деревянная лопата, предназначенная для сгребания навоза
Саах күрдьэр мас күрдьэх.  Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Тимир күрдьэх — тимиртэн оҥоһуллубут күрдьэх, лаппаакы. ☉ Железная лопата
Эдэр тойон аҥаар илиитигэр чаанньыгы, аҥаарыгар тимир күрдьэҕи туппутунан даллайан туран хаалбыт. Софр. Данилов
Дьиэлээх тойон, Баһылайы ыҥыран ылан, баһымньыларда, тимир күрдьэхтэрдэ бэлэмнээ диэн соруйда. С. Никифоров. Туора күрдьэх — үксүн паньыараттан оҥоһуллубут, хаар күрдьэр кэтит күрдьэх. ☉ Широкая лопата из фанеры для сгребания снега
Ньукуус туора күрдьэх сигэлии олорон, кыратык киҥинэйэн ыллыыр. Эрилик Эристиин
Хотуок тула күрдьүккэ туруору анньыллыбыт туора күрдьэхтэр курдук сырдатар модун прибордар саллаһан көстөллөр. С. Руфов. Хоппо күрдьэх — 1) ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх. ☉ Большая деревянная лопата овальной формы для выгребания из проруби мелкого льда
«Бу уол иирдэ дуу, киһини буруонан тумнараары гынна!» — дии түстэ Көлөпүнэ уонна сөтөллө-сөтөллө, хоппо күрдьэх саҕа ытыһынан атын үлүгэрдик сапсыйан нэлэҥнэттэ. Н. Заболоцкай; 2) муҥха балыгын баһар күрдьэх. ☉ Лопата, используемая при дележе добытой неводом рыбы
[Ньургун Боотур] Эриллэҕэс тиитим орто дүлүҥүн Оломооттоон ылан олорпут курдук, Эриллэ дапсыл харылаах эбит …… Кумуулаах оҕуруктаах хоппо күрдьэх саҕа Куораан далай ытыстаах эбит. П. Ойуунускай
Байбал оҕонньор хайыр муус үрдүгэр мэндэллэн туран, балыкка кыырт курдук түспүт дьону, саҥата-иҥэтэ суох, хоппо күрдьэҕинэн аргыый аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк
ср. тюрк. күрэк ‘лопата’