сов. см. подпевать 1.

сов., подхватывать несов. 1. кого-что (схватив поднять) хаба тардан ыл; 2. кого-что (схватить на лету) хабан ыл; 3. что, перен. разг. хаптар, хабан ыл; подхватить грипп гриппкэ хаптар; 4. что (начать подпевать) хабан ыл, ыллаһан бар; 5. что (поддержать начатое) хаба тардан ыл; подхватить инициативу масс маасса бачыымын хаба тардан ыл.

туохт. Биһик ырыатын ыллаан кыра оҕону утут. ☉ Подпевать колыбельную песню, баюкать ребенка
Борис оҕо сааһын өйдөөн кэлбитэ. Ийэтэ кинини эмиэ үкчү итинник бээйдээн утутара. «Кыым». [Ийэтэ] оҕотун эмиийдээн баран, утутаары бээйдии хачайдаан көрдө да, оҕото ону истиминэ буола-хаала ытаан-марылыы истэ. ДСНТ

даҕ. Сир диэки өттүнээҕи, намыһах өттүнээҕи. ☉ Находящийся ближе к земле, нижний. Аллараа мутук. Өрүс аллараа өттө
□ Эн аллараа орону ыл
Миэстэбитин атастаһыах. Амма Аччыгыйа
Аллараа алаас иһигэр дьахтар ынаҕы сайдыыр саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Балык аллараа харчынан түһэн дьэрэлийэн сытар илими көрөн дьулайан, бугуйан турар дьүһүнэ эбит. Н. Заболоцкай
Үөһээ уостарыттан Үстүүтэ уурастылар, Аллараа уостарыттан Алталыыта сылластылар. П. Ойуунускай
Иван Алексеевич Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах оҕонньор этэ. Н. Заболоцкай
♦ Аллараа (алын) сыҥаах буол сөбүлээб. — ким эмэ тылын кытта аҥаардастыы сөбүлэһэн, эбиилик буолан, тэптэрэн биэр (үксүгэр мөккүөргэ). ☉ Поддакивать, подпевать кому-л. (напр., одному из спорящих — и тем раздувать спор)
[Кууһума:] Аллараа сыҥаах буолан көмөлөһүмэ, доҕоор, эн да көмөтө суох бэйэтэ да сөбүн булан кэпсэтээ ини. А.Софронов. Тойоттор кытахтарын уһугар кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үстүөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС». Аллараа бөҕө фольк. — Аллараа дойдуга олорор, Орто дойду дьонугар араас алдьархайы оҥорор күүстэр уопсай хомуур ааттара. ☉ Общее собирательное имя обитателей Нижнего мира, постоянно приносящих беды, несчастья обитателям Среднего мира (напр., людям)
Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймаммытынан, антах-бэттэх буоллулар. П. Ойуунускай
Аллараа бөҕө анабыла Амырыынын эбитин!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аллараа бөҕө анабыллаах Алдьархайыгар ананан, мин сордоох Орто дойдуга төрөөммүн Бурхаан доҕордонон Муҥу тэлэйбиппин. С. Зверев. Аллараа дойду фольк., миф. — кэлтэгэй ыйдаах, кэрис-борук күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бүдүө дойду (Орто дойдуга утары). ☉ Нижний мир, подземный мир, антипод Среднему миру, обиталище злых духов (как говорится в олонхо, «с щербатой луной, сумрачным солнцем, как жидкая карасиная уха, мрачно-мутная страна, царство полумрака»)
Үөһээ дойдуга Үөгүлэрэ билиннэ, Аллараа дойдуга Айдааннара иһилиннэ. П. Ойуунускай
Аллараа дойду Аркыыбатын арыйбыт, Орто дойду Укааһын олохтообут, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы оҕонньор Эбитим буоллар Сир ийэ иэниттэн Сэрии диэни суох гыныам этэ. С. Васильев
Аллараа саҥата-үөһээ көр үөһээ саҥата-аллараа. Оһолломмут уолчаан үөһээ саҥата — аллараа, аллараа саҥата-үөһээ буола сытара, киһи эрэ уута көтүөх курдуга. Тумарча

1. даҕ. Тугу эмэ гынаары, тугунан эмэ туттаары гыммытыҥ бэйэтинэн баар (эн кыттыгаһа суох, атыттар оҥорбуттарынан, бэлэмнээбиттэринэн). ☉ Готовый, приготовленный для применения (другими, без затраты собственного труда, усилий)
   [Сүөдэр Хомуоһап] кэргэнин аһыытыгар сылдьан, бэлэм баайга кыһаммакка хааман баран, эһиилгитигэр эрэ дойдутугар тахсар. Амма Аччыгыйа
   [Коля:] Тоҕо ынаҕыҥ эмиийин сууйбакка ыыгын? Эйиэхэ сылаас уу бэлэм. Соттор бэриллибитэ. С. Ефремов. Кини бэлэм автомобилы сатаан ыытарынан киэн туттар. А. Федоров
2. аат суолт. Тугу эмэ гынаары, тугунан эмэ туттаары гыммытыҥ бэйэтинэн баара (эн кыттыгаһа суох атыттар оҥорбуттара, бэлэмнээбиттэрэ). ☉ Что-л. готовое для применения
   Биһиги бэлэми күүтэн аппайан олорор дьону буолбакка, актыыбынай үлэһит дьону иитиэхтээхпит. Софр. Данилов
   [Бадин:] Табаарыс дьуһуурунай, батальону бойобуой бэлэмҥэ туруор. С. Ефремов
   Уолбут бэлэмигэр, хайа муҥун, дьэ сынньалаҥнык олоруохпут. И. Гоголев
   монг. бэлэн
   ♦ Бэлэм айах (бэлэс) — кэпсэтиигэ, мөккүөргэ булугас өйдөөх, түргэн тыллаах. ☉ За словом в карман не полезет, острый на язык
   Аһаҕас айах, бэлэм бэлэс (өс хоһ.). «Ким да манна бэлэмнээн турбатаҕа», — диэн Аня, бэлэм айах, тылыгырыы түстэ. А. Сыромятникова
   «Ол тоҕо?» — диир бэлэм айах балтым. Далан
   Кини [Иван Данилович] бары кыһалҕабытын ыйыталаһан билбитэ, үксүн Ира, бэлэм бэлэс, этэн испитэ. П. Аввакумов. Бэлэмҥэ мээтиргиир — тугу да гыммакка бэлэминэн туһанар. ☉ Горазд только на чужое, на готовое
   Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
   Судаарыстыба бэлэмигэр мээтиргээн бэйэмсэх буолбутун, тэрилтэ массыынатын бэйэтин массыынатын курдук талбытынан сүүрдэрин билиниэн баҕарбат. «Кыым». Бэлэмҥэ эрэ бэрт — тугу эмэ оҥоруон сүрэҕэлдьиир, оттон ол оҥоһуллан, киһи туһанар буоллаҕына, бастаан кини туһана сатыыр. ☉ Стремится пользоваться готовым, хотя самому было лень поработать
   Ити кэннэ бэлэмҥэ эрэ бэрт буолуо. А. Софронов. Сири оҥорор диэни билбэттэр, бэлэмҥэ эрэ бэрт дууһалар... А. Федоров. Бэлэм сыарҕаҕа олорус кэпс. — кимниин эмэ сөбүлэһэн алын сыҥаах буол. ☉ Поддакивать, соглашаться с кем-л., подпевать кому-л.
   Федор Афанасьевич араас бардамнааһынын, тойомсуйуутун холобурдаан үрдүгэр уот оттубуттар. Харитон Гоголев, куолутунан, бэлэм сыарҕаҕа олорсубут. Н. Босиков

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыйаа. ☉ Навешивать, накидывать что-л. на что-л. Чаанньыгын оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ ситии быалаах, сиэллээх төгүрүк туоһу уолун моонньугар иилэр. И. Гоголев
Хаҥас санныгар ыстыыктаах сааны иилэ сылдьар харабылга тиийдилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэр, хатаа. ☉ Прицеплять, прикалывать что-л. к чему-л.
Кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
♦ <Киһи> иилэн ылар (ылбат) - кэрэхсэнэр, киһи болҕомтотун тардар (кэрэхсэммэт, киһи болҕомтотун тарпат). ☉ Достойный (недостойный) внимания
Эһэлэрэ Налбыһах икки уолтан, биллэн турар, Улаханын ордорор, Оччугуйун иилэн ылбат. Күннүк Уурастыырап
Өскөтүн дьиҥнээхтик бэрэбиэркэлиир буоллар, кинилэртэн киһи иилэн ылар таныктаах устудьуона аҕыйаҕа чуолкай. Н. Лугинов
Эн албан аатыҥ дьэ үрдээтэ, кырдьаҕастар олус даа үөрдүлэр, эн бу курдук буолбатаҕыҥ буоллар, Дэдээһэп кулуба эйигин киһи диэн иилэн ылыа этэ дуо. Эрилик Эристиин
Уус тылынан, кэрэ хоһоонунан оҥоһуллубут буолан, син киһи иилэн ылар, иһиллии түһэр ырыата буола сылдьар. Эрилик Эристиин. Иилэн ылбат гына - букатын туһата суох гына, бүттэтэ суох. ☉ Совсем, совершенно, вконец (характеризует состояние предмета, пришедшего в полную негодность, ставшего бесполезным)
Таҥаһын бастыҥын Киһиттэн кистээн, Көппөххө көммүтэ, Сиргэ тэпсибитэ - Иилэн ылбат гына Ибилитэ сытыйан, Тохтон хаалбыта. А. Софронов. Иилэ хабан ыл - ким эмэ хайа-үйэ оҥорбутун, саҥарбытын өйөө, салҕаа, туһан. ☉ Поддержать, подхватить сделанное или сказанное кем-л., воспользоваться тем, что сделано другим
Бастыҥ опыты иилэ хабан ылар биһиги эбээһинэспит. Доҕоро эппитин иилэ хабан ылла.  - Кырдьык, чаҕылхай сулус! - Ларьяна эмиэ хантайда. - Эн биһикки биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии, - Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайыскай
△ Ким эмэ саҕалаабыт ырыатын ыллаһан бар. ☉ Начать подпевать, подхватывать чье-л. пение. И. Степанов «Хайыһары» саҕалыырын кытта остуолга олорооччулар иилэ хабан ыллылар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан - 1) наһаа быдьардык, киһи кулгааҕар баппаттык (үөх, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойно (ругаться)
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков; 2) содурдук, кэрээнэ суохтук (быһыылан). ☉ Распутно, развратно, нахально (вести себя, поступать)
Биирдэ ол Соловьев хаайыыга сытар дьахталларга киирэн киһи иилэн ылбатынан дьаабыламмыт. П. Филиппов
тюрк. ил