равн.-кратн. льстить; подхалимничать, угодничать (постоянно).

туохт. Илин-кэлин түс, ньылаҥнаа-хаптаҥнаа. ☉ Подхалимничать, угодничать, холопствовать. Мээнэ куомсуйума, ньылаҥнаама
ср. осм. комзу ‘клеветник’

1) иметь очень покатый лоб; 2) быть гладким и загнутым назад (напр. о полозьях саней, о рогах животного); 2) перен. льстить; угодничать, подхалимничать.

очертание, контур, форма; иннэ-кэннэ биллибэт таҥас несуразно сшитая одежда # илин-кэлин сирэй лицемерный, двуличный; илин-кэлин түс = (или буол =) угодничать, подхалимничать; иннин-кэннин билбэт круглый невежда; дурак.

илэмэ-салама түс = (или көт =) а) с готовностью принимать участие во всём, проявлять большую активность; общественнай үлэҕэ илэмэ-салама түс = принимать деятельное участие в общественной работе; б) быть предупредительным, любезным, услужливым; в) льстить; угодничать, подхалимничать.

семь; нэдиэлэ сэттэ күнэ семь дней недели; сэттэ уон семьдесят; сэттэ сүүс семьсот; сэттэ киһи биир анньыыны аҕала барбыттарыгар дылы погов. всё равно, что семеро пошли за одной пешнёй; сэттэ оһох килиэбин сиэбит погов. он съел хлебы, испечённые в семи печах (говорится о человеке, видавшем виды) # сэттэ сирэй буол = подхалимничать, угодничать; сэттэҕин ыл = получить по заслугам.

дьүһ. туохт.
1. Сырыынньа улахан сүүстээх сирэйгин кимиэхэтуохха эмэ утары тоһуйа тутун. ☉ Выставлять своё лицо с покатым лбом
Сүөдэр сөһүргэстии түстэ, Сөрүү тутунна, Хантайда, ньылайда, Хатырыгы сирэйинэн таҕайда. С. Васильев
Сарсыарда дьиэтигэр бараары аһаан бүтэн эрдэхпитинэ, биир тайах өрүһү туораан харбаан ньылайан иһэр эбит. «ХС»
2. көсп. Илин-кэлин түс, бэрт буола сатаа (үксүгэр дуоһунастаах киһиэхэ). ☉ Подхалимничать, угождать, льстить (обычно человеку более высокого положения)
Эйигин да итэҕэйбэппин: олус ньылайбытыҥ бэрт, баттахтыын ньалҕаархайгын! Л. Попов
Чэ, инженер төһө да ньылайдын, көрөн иһиэхтэрэ. Итинтэн санаарҕыахха сатаммат. А. Сыромятникова
Бирикээсчик Уйбаан тойон диэки бэриниилээхтик көрөн ньылайда. П. Ламутскай (тылб.)
ср. алт. дьалакай ‘ласковый, добродушный, отзывчивый; подхалим, льстец’

1. хаптай 2 диэнтэн б. тэҥ. Ыт ырдьыгыныы-ырдьыгыныы, сиргэ хаптаҥныы турда. Амма Аччыгыйа
2. туохт. Кимиэхэ эмэ, туһа таһаарынар сыалтан бэрт буола сатаан албыннас, ньылаҥнаа. ☉ Льстить, угодничать, подхалимничать перед кем-л. ради своих корыстных целей
   Дьон барыта кулубаҕа хаптаҥныыллар, арай кырдьаҕас ойуун эрэ кинини ахсарбатах курдук туттар. И. Гоголев
   Кини ким «күүстээххэ» ньылаҥныыр, хаптаҥныыр, сирэй көрүмсэх, илин-кэлин сирэй киһиттэн сиргэнэр. Суорун Омоллоон
   [Ыппыт] Киһиэхэ барытыгар тула көтөр, хаптаҥныыр, кыҥнаҥныыр, салаан ньэлиптиир. Кэпсээннэр
   Тыалтан мас-от хаптаҥнаата, Тыа этиҥтэн ньирилээтэ. П. Ламутскай (тылб.)

илэ-сала көт (түс) - 1) эрчимнээхтик, харса суох ылсыс (үксүгэр көмөлөһөн). ☉ С готовностью принимать участие во всем, проявлять большую активность
Уопсастыбаннай үлэҕэ илэ-сала түстэ.  «Өстөөхтөр өскөтө чугаһыыр күннээх буоллахтарына, нэһилиэнньэ кинилэргэ илэ-сала көтүө суохтаах», - диир кини түмүгэр. КА СДьДь; 2) кыһаныгас, аламаҕай, болҕомтолоох буол; көмөлөһө, кыһалла сатаа. ☉ Быть предупредительным, любезным, услужливым
Силиппиэн Моотуостуун, икки огдообо, таптаһан илэ-сала көтүспэтэллэр да, бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн, син олоруохтара эбитэ буолуо. Софр. Данилов
Миигин үөрэ-көтө, илэ-сала көрүстэ, дорооболоһон, илиибин өр сахсыйда. Доҕордоһуу т. Бу өйдөөтөҕүнэ, биэнсийэ тахсыбыт кэннэ дьон киниэхэ сыһыана, арааһа, биллибэтинэн уларыйан иһэр эбит. Аны уруккуларын курдук илэ-сала көппөттөр. «Кыым»; 3) сөбүлээб. албыннаһан бэрт буола сатаа. ☉ Льстить кому-л.; угодничать, лебезить, подхалимничать перед кем-л.
Колчакка илэ-сала көтөн даҕаны үгүөрү дуоһунаска тиксибэтэҕэ. Софр. Данилов
Мантан ыла өһү-сааһы өһүлэн, кини этэрин утарбакка илэ-сала көттөххө сатаныыһы. Болот Боотур
Сордоох! Ити Дьокуускайга мунньахха киирэн аҕыйахтыы хонукка сэмдэлиһэр атастаргын биитэр манна илэ-сала көтөр дьонноргун доҕотторум дии саныыгын дуо?.. Софр. Данилов. Тэҥн. илин-кэлин түс

төһө ахс. аат.
1. 7 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 7. Биэһи сэттэҕэ төгүллээ
□ Бу Атамай сэттэ уоллаах кырдьаҕас. Суорун Омоллоон
Туох да үлэҕэхамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы-кырбас кыра оҕолоох этилэр. Күндэ
Өрө көрө түспүппүт, сэттэ үөрдээх хоҥор хаас өрүс сүнньүн туһаайан ааһан эрэллэр эбит. В. Титов
△ 7 ахсаан кэриҥэ. ☉ Семь (количество кого-чего-л.). Сэттэ мөһөөх. Сэттэ көс устатыгар тайыыр
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «сэттэлээх, сэттэ саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «семь лет кому-л., семилетний»
Миитэ быйыл сэттэтэ, сэмэй, өйдөөх эр бэрдэ. С. Тимофеев
Сэттэбин туолуубар бэйэм тииҥниибин. Н. Тарабукин (тылб.)
Сэттэтигэр оскуолаҕа Киирэн начаас үөрэммитэ Суруйа, суоттуу, ааҕа. «ХС»
♦ Сэттэ бэрэкэй буолар түөлбэ. — биирдэ эппитин хаста да уларытар, уларыта сылдьар. ☉ Часто менять своё решение и намерение
Эн бүгүн миигин кытта барсыах буолтуҥ буолбат дуо уонна эмиэ тоҕо сэттэ бэрэкэй буоллуҥ? ГНС СТСДТ
Сэттэ көлөһүнүн ык кэпс. көр көлөһүн. Ыарыы, сэгээр, сэттэ көлөһүммүн ыкта, күнүм хараарарга дылы гынна да, күөгэйэ устан, күөгэс гынан таҕыста. В. Миронов. Сэттэ көлөһүнэ тоҕунна — 1) күүһэ-сэниэтэ эстиэр диэри үлэлээтэ. ☉ Работать до изнеможения (букв. пролить семь потов)
[Оҕонньор:] Былыр биһиги хамса табаах иннигэр сэттэ көлөһүммүтүн тоҕорбут. А. Кондратьев; 2) аһара тириттэ, көлөһүн алынна. ☉ соотв. семь потов сошло с кого-л.
Мин, урут соҕуруу дойду куйаас сайынын билбэтэх киһи, дьэ сэттэ көлөһүнүм тоҕунна эбээт. С. Никифоров. Сэттэ сирэй — дьоҥҥо бэрт буола сатыыр; ньылаҥнас киһи. ☉ Подхалим, льстец, угодник. Биһиги да ортобутугар сэттэ сирэйдэр бааллар. Тэҥн. хамыйах салааччы. Сэттэ сирэй буол — дьоҥҥо бэрт буола сатаа, албыннас. ☉ Подхалимничать, угодничать
«Бачча элбэх тойон-хотун кэлбитигэр боппуруоһу туруорсубаккыт, наадаҕытын эппэккит, сэттэ сирэй буолаҕыт!» — биригэдьиир Мэхээлэ үлэһиттэрин мөҕөр. «ХС». Сэттэтин ыл — улаханнык кэмсинэр гына кэһэт, кэһэтэн биэр. ☉ соотв. намылить голову кому-л.; преподать горький урок кому-л. [Тойон] соччо айдааны тарпакка баран хаалта, хата, ол оннугар антах тиийэн кинээһи сэттэтин ылбыт этэ. Н. Заболоцкай
«Кини мэлдьи итинник ээ, иллэрээ күн мин кинини сэттэтин ыла сыспыппын, эн көмүскэспитиҥ дии!» — диэн балтаһыт Кууска Солуомабы саҥата суох ыытар. Д. Таас. Сэттэ үүккүнэн ситэри иһит (тоҕус үүккүнэн толору болҕой, үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит) — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно. Доҕоор, болҕойон сэттэ үүккүнэн ситэри иһит эрэ
□ — Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Сэттэ чох үрдүгэр үктэн (олор) — олус ыксаа; ыгылый. ☉ Доходить до крайней степени какого-л. состояния; опешить, растеряться
Оччолорго даҕаны биһиги сэттэ чох үрдүгэр олорботохпут, киэҥ-холку этибит. ВМП УСС
Киниэхэ холоонноох доҕор, тэҥнээх кэргэн буолуохтаах уолан киһи кинилэргэ кэлэ сылдьыаҕыттан ыла, сэттэ чох үрдүгэр үктэнэ сылдьар. «Чолбон». Сэттэ чох үрдүгэр (үөһэ) <уур, түһэр> — ыксалынан, түргэн үлүгэрдик (буһара уур, буһара оҕус). ☉ В большой спешке, очень быстро (варить что-л. — букв. поставить, опустить на семь угольков)
Икки чөркөйдөрүн үргээн, тырыта-хайыта тыытан солуурчахха уган, сэттэ чох үрдүгэр уура оҕустулар. Айталын
Чэй даҕаны сэттэ чох үрдүгэр түргэнник оргуйбута. П. Аввакумов
Кэргэнэ ыалдьытын итиилээри, иирдэ олорор сүөгэйдээх ыаҕаһын уолугар туттарбыт, оһоҕун күөдьүтэн, чаанньыгын сэттэ чох үрдүгэр уурбут. Ф. Постников
Кини бэҕэһээ киэһэ ириэрэ киллэрбит куобаҕын сүлэн солуурчаҕар ыга аспыта, сэттэ чох үөһэ түһэрбитэ. «Чолбон». Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (ки- һи) — угаайылаах өйдөөх, киитэрэй (киһи). ☉ Хитрый (человек), пройдоха, ловкач
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэттэр диэтэҕиҥ. И. Никифоров
Ол тирэх кэнниттэн Манна кэлбит эбит, Саргытын була, саха оҕото — Эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргийбит Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох. Эллэй
«Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — дии-дии Аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
тюрк. йети, йэтти