частица усил. подчёркивает утверждение ведь, же; олус үчүгэй буолбаат ! ведь прекрасно же!; көмөлөстүлэр буолбаат видишь, помогли же они.

туттул. сыһыан холб. «Санаабыт курдук, оннук буолуохтаах этэ» диэн чопчулаан этиини бэлиэтиир. ☉ Подчёркивает осуществление предполагавшегося факта
Ол ыккардыгар бөртөлүөт тыаһа бирилээтэ, сэрэйбит сэрэх, буруону көрөн чуо көтөн кэллилэр. Н. Лугинов
Сэрэйбит сэрэх, харсыһыы хара маҥнайгыттан саҕаланна. У. Нуолур
Сэрэйбит сэрэх, сыыр үрдүгэр бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай

аат эб. Аат тылы кытта туох эмэ күттүөнэ, бөрүкүтэ суоҕун, мөлтөҕүн бэлиэтиир. ☉ В сочетании с существительным подчеркивает посредственность, незначительность, несущественность чего-л.
Хаһата ханна эмэ Халыйан түспүт, Сабарай-чабычах курдук Саапыска туомнаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу эрэйдээх эмиэ киһи буоллаҕым буолан …… ырыа-оонньуу туомнаах диэн дэлби элэк-хаадьы гыныахтара этэ. П. Ойуунускай
Эһэм Слепцов Семён Мефодьевич оҕонньор ханнык эрэ үөрэх туомнаах киһи этэ. Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтиигэ бэйэ кырдьыгын, урут эппитин кэрэһилээн, чиҥэтэн этиини көрдөрөр. ☉ В диалоге подчеркивает правильность позиции говорящего, высказанной ранее с привлечением внимания собеседника (вот видишь, так оно и есть, ну и вот!)
• Билэбин. — Буоллаҕа ол дии. Уолум аах учууталларын көмүскээн уурайаары гыннылар. Софр. Данилов
• Оттон эппит? — Эккитигэр маладьыаскыт. — Буоллаҕа ол дии, «Күндэли» эккэ, сүнньүнэн эккэ идэтийиэхтээх. Л. Попов
Буоллаҕа ол дии! Манна эйигин ким да мөхпөт, сынньыбат, олоруоххун? Н. Якутскай

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир уонна сороҕор этээччи үгэргиир сыһыанын көрдөрөр: элээмэтэ, дуома. ☉ Как модальная частица, в сочетании с существительными подчёркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л., выражает презрительно-ироничное отношение: ничтожество, видимость
Ийэм илдьи сытыйбыт таҥаһым ыратын абырахтыыр түбүккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
«Бастаан көрдөрөн, үөрэтэн биэрдэргин, син мэхэнисээтэр ырата этим буоллаҕа дии», — диэтэ уонна иһигэр бэркэ сөбүлүү санаата. В. Титов
Мин, уйарҕаан, ытыа эбиппин да, сүрэ бэрт, эр киһи ырата буоллаҕым дии. П. Аввакумов

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, кыратын, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир. ☉ В сочетании с существительными подчеркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л.
Бөрөскүөптэр малларын дуомун уонна икки кыра оҕону биир сыарҕаҕа тиэйбиттэр. Болот Боотур
Эһэм оҕонньор ханнык эрэ үөрэх дуомнаах киһи этэ. Н. Заболоцкай
Киэһээҥҥи аһылыктарын дуомун үссэммитэ буолаат, түүн бултуу тахсарга сүбэлэһэллэр. М. Попов
△ кэпс. Сороҕор аахайбат буолуу, сэнээһин дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает оттенок пренебрежения, презрения
Улахан убайбыт дуома быйыл Москваҕа балай эмэ тиэстэн ахан биэрдэ. Н. Лугинов
Ол эрэйдээх төрөппүт уолун дуомуттан Ньууккаттан, оҕотун туһугар көрдөһө бардаҕа буолуо. С. Ефремов

1. модальное сл. 1) выражает побуждение, повеление, пожелание и т. п. ну; чэ, ытаама! ну, не плачь!; чэ, эт ну, скажи; чэ туохтан саҕалыыбыт? ну, с чего начнём?; 2) подчёркивает согласие ну, ладно, хорошо; чэ, буоллун даҕаны ну, пусть так; чэ, сөбүлэһэбин ладно, я согласен; 3) употр. для придания высказыванию большей силы, выразительности ну; чэ, миэхэ ол туох буолуой ну, это меня не касается; чэ, хайыай ну, делать нечего; чэ, баҕар, кырдьык да буоллун ну, допустим, это и правда; 2. межд. выражает 1) призыв, побуждение ну, давай; чэ, тарт! давай, тяни; кэпсээ, чэ! рассказывай, ну!; чэ-чэ, тиэтэйиҥ! ну-ну, торопитесь!; ээх, чэ! ну, ладно, хватит!; 2) желание избавиться от кого-чего-л. надоевшего и т. п.: чэ, ээх! да ну тебя!; чэ эрэ! ну-ка! (угроза).

сыһыан т.
1. Кими эмэ туохха эмэ көҕүтүүнү, күһэйиини эбэтэр баҕа санааны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение, повеление, пожелание и т. п. Чэ, кэпсээ, эмээхсин, утуйааччы утуйдун, истээччи иһиттин ээ. Амма Аччыгыйа
— Чэ, этэ тарт! — диэт, ийэтэ сытыы чыпчаххайынан салгыҥҥа быһа биэрэн куус гыннарда. Н. Заболоцкай
— Чэ-чэ, суруйаргын эрэ бил! Акаарытык тыллаһа олорума! — аҕата күөмэйин соното соҕус саҥарда. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы кими, тугу эмэ кытары сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Подчёркивает согласие говорящего с кем-чем-л. [Уолаттар] хаайбыттара бэрдиттэн, Суккун сонноох Суут албын аатыгар эрэ: — Чэ, кэпсиим даҕаны, — диир. Суорун Омоллоон
Чэ-чэ, төлөөмө, хата, сырытыннар, аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
[Бадин:] Чэ сөп, үчүгэй. Эйигин аһаттылар дуо? С. Ефремов
3. Саҥарар саҥа ордук хомоҕой, этигэн буоларын туһугар туттуллар. ☉ Употребляется для придания высказыванию большей силы, выразительности
Чэ, бу үчүгэй… Эдэр киһи арыгыны иһэр, хаартыны оонньуур буолара үчүгэй. Эрилик Эристиин
[Иван Степанович:] Чэ, кэпсээммин салгыыбын. С. Ефремов
ср. тюрк. че ‘ладно; ну’

I нареч. диал. ничего, сносно; ыалдьааччы аҕай эбит оказывается, больной чувствует себя сносно; аҕай эрэ так себе; ни плохо, ни хорошо.
II частица 1) выражает степень признака а) довольно, изрядно; оргууй аҕай довольно тихо; син аҕай довольно сносный; б) чуть, немного, несколько; үтүө аҕай ему чуть получше (о больном); аҕай-аҕай ничего, сносно; так себе; ср. соҕус; 2) усиливает знач. предшествующего cл.: аатыран аҕай сылдьар он находится в зените славы; ыксаабыт-ыгылыйбыт аҕай он страшно волнуется и торопится; төбөм аҕай ! ой, как сильно болит голова!; доҕорум аҕай диэбит киһим я его всегда считал своим большим другом; ср. ахан ; 3) имеет выдел.-усил. знач. с оттенком порицания, употр. обычно с личн. мест.: мин аҕай дэнэҕин думаешь, только ты такой хороший (букв. "только я такой хороший" думаешь, т. е. много о себе мнишь); биһиги аҕай буолбахтаабыккыт тогда вы много о себе воображали; 4) выражает временную и пространственную близость происходящего только что; как только; бу аҕай кэллим я только что приехал; итини барыан аҕай иннинэ эппитэ он об этом сказал перед самым отъездом; соторутааҕыта аҕай бааллара они были совсем недавно; они только что были; аттыгынан аҕай ааспыт он прошёл совсем близко от тебя; олороллорун аҕай кытта как только они сели; 5) выделяет, подчёркивает высказываемое: кинини кытары булчут аҕай барыта сөбүлэспит с ним согласился каждый охотник.

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.