узнавать, познавать; набираться знаний.

1) знать, узнавать, познавать; распознавать, различать; үс омук тылын билэр он знает три иностранных языка; илини арҕааны билбэт он не различает, где восток, где запад; 2) чувствовать, слышать; сыты бил = слышать запах; 3) предвидеть; урутунан бил= предвидеть # билэҕин дуо знаешь (ли), понимаешь (ли); билэҕин дуо, мин онно барыахпын оччо баҕарбаппын ээ знаешь, мне не очень хочется туда идти.

сов. см. сознавать(ся).

туохт.
1. Иҥэн-тоҥон үөрэт, бил-көр. ☉ Упорно, настойчиво изучать, познавать что-л., вникать во что-л. Хата, ити биир Ойуунускай диэн Таатта Силэпсиэп уола үчүгэйдик суруйар эбит
Ити киһи былыргы тылы ньаныйан билэр-көрөр, сололооҕо буоллар ырыаһыт тахсар киһитэ этэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Кими-тугу эмэ быыстала суох эккирэт; сууһар. ☉ Непрерывно преследовать кого-что-л.; сокрушать кого-что-л.
Өстөөххүтүн өлөрөөрүҥ, Саастааххытын ньаныйаарыҥ, Кыргыһыылааххытын кыайаарыҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Саастааххын ньаныйан Саргыҥ улааттын. П. Ойуунускай
Саастаахпын ньаныйдым, өстөөхпүн өлөрдүм. Суорун Омоллоон

1. санаа I диэнтэн хай. аата. Элбэҕи эргитэ санааһын, уруккуну, умнуллубуту өйдөөһүн иһиллэн ааста ити судургу тылларга. М. Ефимов
   Маннык санааһын аҥаардас бэрэссэдээтэл Сидоров эрэ санааһына буоллар, соччо киһи тутуһа барыа суоҕа эбитэ буолуо. Ону буоллаҕына үгүстэр ити курдук саныыллар. М. Попов
2. филос. Киһи тулалыыр аан дойду уонна уопсастыбаннай олох көстүүлэрин өйүн күүһүнэн быһааран билэр дьоҕура. ☉ Способность человека познавать явления окружающего мира и общественной жизни путём построения умозаключений, мышление
   Философия улуу сүрүн боппуруоһунан санааһын бытиеҕа сыһыанын туһунан боппуруос буолар. Ф. Энгельс (тылб.)

нареч. разг. теһөлүү, хастыы; # почём я знаю? мин хантан билиэмий?

несов. 1. что (понимать) өйдөө, билин; сознавать опасность кутталы өйдөө; сознавать свою вину бэйэҥ буруйгун билин; 2. что (обладать сознанием) өйдөн, бил; ребёнок уже сознаёт окружающее оҕо тула-тынааҕытын хайыы-үйэ өйдеөн эрэр; больной ничего не сознаёт ыарыһах тугу да билбэт.

прил
суох. Отсутствующие ученики узнают завтра - суох үөрэнээччилэр сарсын билиэхтэрэ

многокр. от бил = 1 знать, узнавать (многих); ити дьону билитэлиибин я знаю всех этих людей.

флюгер; тыал хайысхатын флюгерынан бил = узнавать направление ветра по флюгеру.