м. 1. (прибор) кэмниир, кээ-мэйдээччи; 2. (показатель) кээмэй, нуорма.

1. и. д. от көрдөр= 1) показывание, показ; киинэни көрдөрүү показ кинокартины; олоҕу көрдөрүү показ жизни; 2) показание; суукка көрдөрүү показание на суде; 2. показатель; үлэ көрдөрүүтэ показатель работы.

в разн. знач. степень; наука: докторын степенэ степень доктора наук; степеҥҥэ үрдэтии мат. возведение в степень; степень көрдөрөөччүтэ мат. показатель степени.

имеющий, нагулявший тонкий слой жира на брюхе (о рогатом скоте; один из показателей упитанности).

аат.
1. Тугу эмэ дьоҥҥо көрдөрөн биэрэр киһи. ☉ Тот, кто демонстрирует, показывает людям что-л. (напр., кино, фокусы). Киинэ көрдөрөөччү. Фокус көрдөрөөччү
2. кэпс. Эмчиккэ доруобуйатын көрдөрөр киһи. ☉ Пациент
Харах бырааһыгар көрдөрөөччү элбээбит. — Балыыһаҕа бүгүн даҕаны көрдөрөөччү оҕонньоттор-эмээхситтэр элбэхтик сырыттылар. В. Протодьяконов
◊ Истиэпэн көрдөрөөччүтэ мат. — истиэпэн олоҕо хаһыс истиэпэҥҥэ үрдэтиллэрин көрдөрөр чыыһыла. ☉ Показатель степени
Биир чыыһыла истиэпэннэрин үөскэмэ ол чыыһыла төгүллэһээччилэр истиэпэннэрин көрдөрөөччүлэрин сууматыгар тэҥ көрдөрөөччүлээх истиэпэнигэр тэҥ. БАН А

аат.
1. Чыыһыланы, ахсааны көрдөрөр бэлиэ. ☉ Цифра
Онтуларын [туос буукубалары] өрө-таҥнары тутан, үөрэтэллэр уонна хас кэллэхтэрин ахсын туостан буукуба, сыыппара быстар этилэр. Л. Попов
Ханнык баҕарар натуральнай чыыһыланы уон сыыппара: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 көмөтүнэн суруйуохха сөп. ВНЯ М-4
2. көсп., кэпс. Чыыһылаҕа таһаарыллыбыт туох эмэ ахсаана, көрдөрүүтэ, ааҕан таһаарыы, суоттааһын. ☉ Показатель, расчёт чего-л., выраженный в числах
[Поляков] үлэ хаамыытын аҥаардас бырыһыаннарынан, сыыппараларынан эрэ сыаналааһынынан муҥурдаммат. Софр. Данилов
Доҕорум булт быраабылатын кэһэн өрөспүүбүлүкэҕэ сыл аайы икки сүүсчэкэ киһи сууккасокуоҥҥа тардылларын туһунан эппитэ. Бу олус улахан сыыппара. «ХС»

аат.
1. Тугу эмэ дьоҥҥо көрдөрөн биэрии. ☉ Демонстрация чего-л. народу. Муода көрдөрүүтэ
△ Тугу эмэ дьон көрүүтүгэр туруоруу, ууруу. ☉ Выставлять на всеобщее обозрение
Гавриил ити бууската билигин Волгоградка саллаат албан аатын дьиэтигэр көрдөрүүгэ турар дэһэллэр. ДАЛ УуУоО
Бүтүн ордон хаалбыт статуялар музейдарга көрдөрүүгэ тураллар. КФП БАаДИ
2. Тыйаатырга испэктээги туруоруу. ☉ Показ, постановка (спектакля в театре), представление. Кылгас театральнай көрдөрүү. Бүгүҥҥү көрдөрүүгэ ким сылдьыан баҕарар?
3. Туохха эмэ ситиһии көстүүтэ. ☉ Показатель достижения в чем-л., в какой-л. области
Куоталаһыы көрдөрүүлэрэ. Спортсменнар көрдөрүүлэрэ. — Биһиги чөмпүйүөммүт көрдөрүүтэ куһаҕана суох. «Кыым»
Ойуһардаахтар көрдөрүүлэрэ үчүгэй. «ХС»
4. Ойуулаан, кэпсээн өйдөтүү, дьоҥҥо тиэрдии. ☉ Объяснение, разъяснение чего-л. людям посредством рассказа о чем-л., рисунков, описания, изображения чего-л.
Айымньы ис хоһоонун көрдөрүү кыаллыбатах. — Уус-уран литература саамай тирээн турар сүрүн соругунан сэбиэскэй кэми көрдөрүү этэ. Софр. Данилов
5. Тугу эмэ кэпсээн, быһааран туоһулааһын. ☉ Подтверждение, свидетельство чего-л.
Лаврентьева бу көрдөрүүтүн бэрэбиэркэлээтэххэ сатаныыһы. М. Попов
Билиэннэйдэр көрдөрүүлэрэ барыта сөпкө дылы. С. Ефремов
Биһигини көрдөрүү бэрдэрэ силиэдэбэтэлгэ ыҥырбыттара. СССБТ
6. Ханнык эмэ прибор тугу көрдөрөрө, ыйара. ☉ Показатели, данные (приборов)
Ыйааһын көрдөрүүтэ бачча. — Дьулустаан Семенович прибордар көрдөрүүлэрин хараҕын далыттан таһаарбат. Г. Угаров

аат.
1. Туох эмэ мээрэйэ, киэбэ, кээмэйэ; туох эмэ кэмэ, бүтэр уһуга, хааччаҕа (үксүгэр ойоҕос ф-ҕа тут-лар). ☉ Величина, размер, мера чего-л.; предел, граница, крайняя грань чего-л. (обычно употр. в ф. косвенных п.)
Киэҥ киһи кэриҥин биллэрбэт, Дириҥ уу түгэҕэ көстүбэт. Айталын
Саҥа үөскээбит эдэр килиэккэлэр улааталлар, ууналлар, кэриҥнэринэн улаханнары ситэллэр уонна бэйэлэрэ үллэһиллибитинэн бараллар. КВА Б
Киһи баҕатыгар кэриҥ суох, кини күүһэ — хаһан даҕаны эстибэт-быстыбат. М. Горькай (тылб.)
2. Туох эмэ сүрүн бэлиэтэ. ☉ Основной признак, показатель чего-л.
Бырайыактыыр институт үлэтин таһымын биир быһаарыылаах кэриҥинэн хаачыстыба буолар. Н. Лугинов
Историческай наука кэриҥнэринэн литератураҕа быһаччы киирэр кэм ааспыта. Эрчимэн
Оҕо төрөөбүт тылыгар үөрэнэн дуоһуйуу, астыныы ылыыта кини дьиҥнээхтик баҕаран үөрэниитин сүрүн кэриҥинэн буолар. ФГГ СТМЛ
3. Туох эмэ көрүҥэ, формата, көстөр дьүһүнэ. ☉ Внешний вид, форма чего-л.
Үс муннуктары кинилэр муннуктарын кэриҥинэн көрөн наардыахха сөп. ВНЯ М-5
4. мат., физ. Кээмэйдээн, ааҕан-суоттаан таһаарыллар ханнык эмэ предмет, көстүү. ☉ Величина чего-л., которую следует рассчитать. Муҥура суох кыра кэриҥ
ср. тув., алт. хире ‘около (приблизительно), примерно’, монг. хир ‘мера, предел’

аат.
1. Ким эмэ өйүн-санаатын, толкуйун олоруутун көрдөрөр саҥата. ☉ Чья-л. речь как показатель сознания, общего мышления говорящего
Бэрт өйдөөх дьахтар быһыылаах, тыла-өһө олохтоох. Н. Якутскай
Маҥнайгы көстүү, тыл-өс, дьүһүн-бодо, таҥас-сап улахан суолталаах дииллэр. И. Федосеев
Пахай даа, бу кыыс тылаөһө баламатын! В. Гаврильева
2. Сурах-садьык, кэпсээн (үксүгэр соччото суох). ☉ Слухи, толки, молва (обычно нехорошие)
Аны киһини сымыйанан тылга-өскө иҥиннэрэ сылдьыаҥ. Н. Якутскай
Дьэ, онтон икки-үс хоноот, ол-бу тыл-өс тарҕанан барар. Софр. Данилов
♦ Тыл-өс буол — 1) туох эмэ буолбутун туһунан дьоҥҥо тыллаа. ☉ Сообщать кому-л., уведомлять кого-л. о чём-л.. Эн бу дьыалаҕа тыл-өс буол
□ Оноҕочоон Чоохоон көтөн түһэр да, удаҕаны симиирдээх кымыска төбөтүнэн таҥнары уган кэбиһэр уонна таһырдьа ыстанан тахсан, дьоҥҥо тыл-өс буола сылдьар. Саха ост. II; 2) кими эмэ өйүүргүн, биһирииргин биллэр, эт. ☉ Говорить слово в поддержку кого-л.
Моочо чаччыына суруксут аттыгар кэлэн, суругу хайдах суруйарын мыҥаан олорон, ким тугу саҥарбытын хайгыы, онно тыл-өс буола олордо. Эрилик Эристиин
Атыттар бары эмиэ тула туран тылөс буоллулар. У. Нуолур
Хата, бу бэйэҕинэн сырыттаҕыҥ, тыл-өс буол. «ХС»; 3) сурахта ыыт, кэпсээн оҥор. ☉ Распространять слухи, молву
Өскө эҥин-дьүһүн да буолан хааллахтарына, тыл-өс буолуо суохтаах. «ХС»

1. нареч. 1) вниз; үрэҕи таҥнары устабыт мы плывём вниз по реке; таҥнары сүүрэн түстэ он бегом спустился вниз; таҥнары өҥөйөн турар он смотрит сверху вниз; 2) перен. ниже, хуже; бу спортсмен былырыыҥҥыттан таҥнары түспүт у этого спортсмена показатели ниже прошлогодних; 3) наоборот; иначе; наар таҥнары оҥорор он всё делает наоборот; 2. послелог, упр. исх. п. ниже; күрүлгэнтэн таҥнары өрүс кэтириир ниже водопада река расширяется.