аат., эргэр. Ыҥыыр кэннигэр таһаҕаһы кэлгинэр быа уонна онно кэлгиммит таһаҕас; төргүү. ☉ Ремешки у задней луки седла для привязывания чего-л., торока, а также притороченная к седлу поклажа
Итиэннэ бөхтүргэлии баайбыт утуйар таҥаһын сүөрэн хостообутунан барда. Сэмээр Баһылай. Иэйэхсит хатын иһэрэ Илэ бааччы иһилиннэ эбээт! Оҕолоор! Э-э-э дуо! Чохчой көҕөн Бөхтүргэлээх үһү! Доҕоттоор! Саха фольк.

аат., фольк. Ыйана сылдьар курдук эбии тутуур, эбиилик, сыһыарыы. ☉ Что-л. в виде дополнения, придатка, довеска к кому-чему-л. (напр., мелкая поклажа), кто-л. в качестве сопровождения кого-л. (напр., девушки при шамане)
Кэчигирэс ойуулаах Кэриэн айаҕы Сэттэ сиринэн сиэллээх Сэнньэлгэ кыргыттарбытыгар Кэриччи туттаран туран, тунал ыһыах түһүлгэтигэр Тула түмсэн тураммыт, Дьоллоох олох туһугар Тускута туойуоҕуҥ. Н. Степанов
Санныгар кэппит Тимир сэнньэлгэ таҥаһын Суор уйатын курдук Санньыччы сынньан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Сиһин уҥуоҕа Сэнньэлгэ ньэлбиир симэхтээх, Сэттэ сиринэн Силбээһиннээх, Тоҕус сиринэн курбуулаах, Тоҥ болгуо куйаҕын Тохтоло суох тоҕута охсон Хопчоллубут курбуһаҕар иҥиннэрдэ. П. Ядрихинскай

аат. Ханна эмэ тиэрдиллиэхтээх, таһыллыахтаах мал-сал. ☉ Груз, поклажа
Сүгэн иһэр таһаҕаһын аҥаар санныгар уларытан уурда. Амма Аччыгыйа
Мойот, Семён Иванович эспэдииссийэ таһаҕаһын ындыбыт табалары кытта айаннаан иһэллэр. Т. Сметанин
[Солко:] Биир куулга ыга симиллибит таһаҕаһы, суругу биэрбитэ. С. Ефремов
♦ Таһаҕас оҥостубат (оҥостуммат) көр оҥостун
Эксээмэннэри, соччо таһаҕас оҥостуммакка, утуу-субуу туттартаан испитим. «ХС»
Мандай күүһүн-уоҕун ылан эрэр эдэр киһи, кыһыҥҥы дьиэ үлэтин таһаҕас оҥостубат. «ХС»
◊ Таһаҕас массыыната кэпс. — таһаҕас тиэйэр куусаптаах массыына. ☉ Грузовик
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактыып уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Таһаҕас массыыналара быыстала суох субуһан ааһан иһэллэр. Н. Лугинов

аат.
1. Көлө ыҥыырыгар ууруллар, ыҥыырдыллар таһаҕас уонна ол таһаҕаһы хаалыыр, үксүгэр тирии хаа. ☉ Поклажа, вьюк, перевозимый на спине вьючных животных, а также сума для такой поклажи
Аттары ындыыларын түһэрэн, бууталаан мэччитэ ыыппыппыт. Далан
Маппыр аҕатыттан үс ындыы түүлээҕи ылан, онтун кистии барбыта. Л. Попов
Бу кыракый мусуойга киһи сэҥээрэ көрөрө элбэх: таба ыҥыыра, таба саҥыйах, сайыҥҥы түнэ сон, этэрбэс, түнэттэн тигиллибит ындыы. Болот Боотур
2. Ханна эмэ ханнык баҕарар көлөнөн тиэрдиллэр таһаҕас. ☉ Поклажа, груз, перевозимый на каком-л. транспорте
Артиллерия сэллээтэҕинэ, буомбаһыт сөмөлүөттэр ыар ындыыларын өстөөх төбөтүн оройугар сүөкээбиттэрэ. А. Данилов
Ындыынан саамай наадалааҕы — мээккэ бурдугу, тууһу, кэнсиэрбэлэри эрэ таһаллара, онон ас аччаабыта. В. Ажаев (тылб.)
3. көсп. Ааспат-арахпат ыарык-баттык, сүгэһэр. ☉ Тяжесть, бремя
[Кэргэниэм] Чэпчэтиэҥ дуо хоп ыарыытын, Кырдьар сааһым ыар ындыытын. И. Гоголев
Олох диэн онон түү буолбатах — Ытык, ыар ындыы, сүгэһэр. Эллэй
Эбэтэр сүрэх-быар ындыыта буолбут санаалар суоллара эбитэ дуу? С. Федотов
◊ Ындыы көтөх — таһаҕаһы көтөх диэн курдук (көр көтөх I). Кинээһиттэн уурайан баран, бэдэрээттэһэн, ындыы көтөҕүүтүнэн дьарыктаммыт. Саха сэһ
1977. Тэҥн. ырдыы
ср. др.-тюрк. арчы ‘седельный ранец’; артыҕ ‘одна половина вьюка, противовес’; уйг. артуш ‘навьючивание’

1) испытывать отвращение, брезгливое чувство (при виде, напр. лягушек, мышей и т. п.), брезговать (напр. лягушками, мышами и т. п.); 2) пугаться (обычно о лошади); ат сиргэнэн ындыытын бырахта лошадь испугалась и сбросила поклажу.

туохт.
1. Кими-тугу эмэ көхсүгэр эбэтэр санныгар уур, олорт. ☉ Класть, взваливать, сажать когочто-л. на спину
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Микиитэ, оробуоһа куулун сүкпүтүнэн …… интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Балачча тэйиччинэн Салбаныкы Сүөдэр диэн оҕонньор тууну адаарыччы сүгэн, ааһан эрэр эбит. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эмэ бүрүлүн. ☉ Быть покрытым чем-л.
Көһөҥө күүгэннэри сүкпүтүнэн хайа хаспаҕын таҥнары ыстаҥалыыр …… көҥүс уута кинилэр быһыттарыгар күүстээх күөнүнэн анньылла түстэ. Амма Аччыгыйа
Харыйалар, бэсчээннэр Хаартан арыый быкпыттар, Саҥа хаары сүгэннэр — Саҥыйахтаах курдуктар. С. Данилов
Эн өллүҥ, үрүҥ күн анныгар Сүүрбэ үс күөх окко үктэнэн, Сүүрбэ үс күһүҥҥү өксүөнү, Кыстык хаар кыыдамын сүгэҥҥин. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тугу эмэ (хол., айыыны, буруйу, эппиэтинэһи) бэйэҕэр ылын, искэр илдьэ сырыт. ☉ Брать на себя что-л. (напр., грехи, вину, ответственность)
Көмнөхтөөх харыйа саҕа ыар айыыбын мин бэйэм Уҥуоҕа килэрийиэр диэри дьуккуруйбут санныбар Сүгэн иһэбин. И. Гоголев
Туох эмэ тахсан хааллаҕына, эппиэтин да сүгэргэ бэлэм. Н. Заболоцкай
Кини [Өкүүсэ] бу ыар санааны сүгэн олорорун тамыйахтара билбэттэр. Эрилик Эристиин
♦ Ааты сүк — ким-туох эмэ диэн ааттан; тугунан эмэ аатыр. ☉ Получить какое-л. имя, название; славиться чем-л.
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов
Эс, саатар, редколлегия чилиэнин аатын сүгэ сырыт ээ, үлэлээмэ даҕаны. Болот Боотур
Мин сытыы-хотуу киһи аатын сүгэрим буолуо. М. Доҕордуурап. Буор сүк — оттуур, бурдук ыһар сирдэн, бас билэр сирдэ анат. ☉ Получить надел земли, обзавестись собственной землёй
Биһиги ыаллар сир ылаайабыт диэн олус кэтэһэбит. Буор сүкпүт саҕа сананан, сүүрүүнэн сылдьар буоллубут. М. Доҕордуурап. Өрө сүк — 1) элбэх буолан мустан тугу эмэ ыс-тох; алдьат. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л.; разрушать что-л., собравшись толпой
Кини …… уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айылаах да буоллахтарына дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова
Ити сурахтан соһуйан сулбурута ойон турбут дьон чуут тордоҕу өрө сүгэн кэбиһэ сыстылар. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ тыаһынан, сураҕынан толор, бүтүннүүтүн сабардаа. ☉ Наполнить что-л. шумом, слухами
Арба биһиги солооһуммут оройуону өрө сүгэн үллэҥнэтэн эрэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Сүгэ тыаһа лабыргыыра, аар харыйа барчаланан түһэрэ иһийэн турбут ойууру өрө сүгэр. С. Федотов
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, тат. йөк ‘воз; груз, ноша, вьюк, поклажа’, кум. юк ‘груз, ноша, вьюк’, уйг. жүк ‘вьюк, ноша’

аат.
1. Тугу эмэ уган баран көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах тэрил. ☉ Приспособление для ношения тяжёлых вещей на спине, сума
Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. Байанай онтуката суох сылдьыбат үһү. П. Ойуунускай
Аанча …… хабдьытын ылан ас буолар аналлаах, минньигэс эттээх булт быһыытынан үчүгэйдик тутан сүгэһэригэр уктан кэбистэ. Болот Боотур
[Ылдьаа оҕонньор] сүгэһэригэр өтүйэтин укта сылдьарын ылан тааһы ойута охсуталыыр. Н. Якутскай
2. Көхсүгэ сүгэ сылдьар таһаҕас. ☉ Груз, ноша за плечами
Тогойкин сүгэһэрин түһэрэн, хайыһарын устан, аны отон итигэстээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Бу икки эдэр киһи хайы сахха тэриммит, бэлэм малларын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
3. көсп. Ыар баттык буолан сылдьар туох эмэ кыһалҕа, түбүк, эрэй. ☉ Обременительные хлопоты, забота, бремя
Эн сүдү түбүгүҥ, эн ыалдьар кыһалҕаҥ — Мин сүрэҕим, мин санным сүгэһэрэ. С. Данилов
Бу күннэрдээҕи сүпсүк, түрүлүөн, түүнүн-күнүһүн билиминэ тыанан-үөһүнэн сылдьыы — араахыма киһиэхэ сөптөөх сүгэһэр буолбут этэ. С. Федотов
Дьон хомолтотун сүгэһэр оҥостор саҕа куһаҕан суох. Сэмээр Баһылай
△ Тугу эмэ оҥорор эбээһинэс, ким эмэ иннигэр эппиэтинэс. ☉ Какая-л. обязанность, ответственность перед кем-л.
Кини, дьиҥэр, икки хос экзамены туттарар сүгэһэри сүктэ. Н. Заболоцкай
Чочуйаан Киппирийээнэбис үгүс уопсастыбаннай сүгэһэрдээх. Оннооҕор кулууп, бибилэтиэкэ сэбиэттэригэр кытта баар. Э. Соколов
[Мария Егоровна] массыына ыытыытын курдук уйулҕаҕа ыарахан сүгэһэри бэйэтигэр ылынан, кэргэнин айанын суолун чэпчэттэҕэ. ПНИ АДХ
◊ Сүгэһэр мас — туох эмэ ыараханы (үксүгэр булду) көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах, маһы кириэстии баайан оҥоһуллубут тэрил. ☉ Приспособление из накрест скреплённых палок для ношения за плечами или на спине тяжёлой ноши (обычно дичи), которая привязывается ремешками
Кырса тириитин дьөрбөлүү баайан, сүгэһэр маска үллэччи сүгэйдээбит. Суорун Омоллоон
Кини билигин сүгэһэр маһыгар саһыл көп түүлээх кутуругун эрэ кэлгинэн иһэрэ. И. Федосеев
Мас сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. [Миитэрэй оҕонньор] туһаҕыттан куобаҕын ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри самыытын, быттыгын туппахтыыр уонна мас сүгэһэригэр баанан кэбиһэн баран, оргууй хаама турар. Амма Аччыгыйа
Хаҥха сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. Хаҥха сүгэһэр сүгүөҥ дуо? Тоҕус туут мас хайыһары мииниэҥ дуо? Булчут оҕо кутун-сүрүн боччоччу туттарыам этэ. П. Ойуунускай. Сүгэһэр үүнээйилэр бот. — үүнээйи умнаһыгар, лабаатыгар олохсуйан үүнээччилэр. ☉ Растения, поселяющиеся на других растениях, но не являющиеся паразитами, так как пользуются этими растениями только как местом прикрепления, эпифиты. Сүгэһэр үүнээйилэр соҕуруу тропиктарга уонна хотугу ойуурдар муохтарыгар көстөллөр. Тарбах сүгэһэрэ — атах тарбаҕын сүһүөҕэ токуруйан тахсыбыта. ☉ Искривление сустава на пальцах ног. Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, монг. сеуке ‘носилки, паланкин’