1) несообразительный , ненаходчивый; 2) смирённый, покорный, кроткий, безропотный.

прил. 1. (покорный, кроткий) сытыары, керсүе; 2. (выражающий кротость) керсүе, керсүербүт; смирённый вид керсүербүт керүҥ.

прил. I. (тяжёлый) кулуттуу, ку-лут; рабский труд кулут үлэтэ; 2. (покорный) кулуттуу, кулут курдук; рабское повиновение кулуттуу бас бэринии.

бас бэринээччи — бэйэтин баһын билиммэт, дьон этиититтэн тахсыбат киһи. ☉ Послушный, покорный, подчиненный кому-л.
Салайыы диэн тугуй? Социологтар этэллэринэн, бас бэринээччилэргэ сабыдыаллааһын. ПБН КДьСО
«Түргэнник сырыт!» — диэн Едлин бэйэтигэр бас бэринээччигэ өссө чиҥэтэн эттэ. Эрилик Эристиин

сов. 1. уст., разг. (сделать покорным, послушным) сыһыт, уоһун тарт; 2. что (сдержать чувство, желание) уҕарыт.

1) держать поводья, управлять поводьями; аты тэһииннээ= управлять лошадью; 2) перен. разг. усмирять, делать покорным, послушным кого-л. (напр. своих подчинённых).

1. 1. даҕ. Ыраас халлааннаах, тыала суох сылаас (күн). ☉ Ясный, солнечный, тёплый (день)
      Харах саатар чаҕылхай сырдык ылааҥы күннэр буолбуттара. Далан
      Балыксыттар ылааҥы күннэр буолалларын тэһийбэккэ кэтэһэллэрэ. В. Яковлев
      Муус устар саҥатынааҕы сааскы ылааҥы күн этэ. Н. Лугинов
2. көсп. Сымнаҕас хааннаах, көрдөһүүгэ аккаастаммат көрүҥнээх. ☉ Мягкий, покорный, уступчивый (на вид, по внешности)
   Оҕонньортон ат көрдөөбүппэр, ылааҥы: биэрииһи. ДСЯЯ
3. аат суолт. Тымныыта, дьыбара суох, күн уота сылытар сааскы кэмэ. ☉ Солнечная, тёплая весенняя пора
   Тоҥмут тугуттарын табалар Күн ылааҥытыгар таһаардылар. С. Данилов
   Көппөх, илдьиркэй былыттар Күнү күлүктээн саппаттар: Сылаас ылааҥы налыйда. М. Тимофеев
   Хаар уулунна, Харалдьыт таҕыста. Таһырдьа ылааҥы бөҕө. И. Федосеев

сов. 1. уст., разг. (стать послушным, покорным) сыһый; 2. (уняться) уҕарый; 3. (перестать упорствовать) сыпый, тулуйарга үөрэн; 4. (примириться) үөрэнэн хаал, кыһаллыбат буол.

даҕ.
1. Кулгааҕынан үчүгэйдик истэр, чуор. ☉ Чуткий (на слух)
Кулгаахтара истигэн дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа дии? П. Ойуунускай
Эдэргэр эн үтүө баҕалааҕыҥ, Кэрэни кэрэхсиир тыллааҕыҥ, Көрүгэс кыраҕы харахтааҕыҥ, Истигэн чуор кулгаахтааҕыҥ. Л. Попов
Дьахтар истигэн кулгааҕа Билбит эрин кистэлэҥин. Баал Хабырыыс
2. Толоругас, киһи эппитин, дьаһайбытын улгумнук толорор; утарыласпат, киһи эппитин хоту сылдьар. ☉ Послушный; покорный
Кыралаан элэктии да соҕус туттара уурайа охсон, саамай истигэн оҕо буола түстэ, саҕынньаҕын устубутунан барда. Амма Аччыгыйа
Хата, Катя үөрэҕэр дьоҕурдаах уонна оҕо эрдэҕиттэн истигэн, көрсүө буолан, кыраттан да долгуйумтуо төрөппүттэрин үгүс эрэйтэн быыһаабыта. Н. Лугинов
«Мин эһигини улгум, истигэн гынаттыам!»- Джексон массыынатыгар сүүрэн көөһөйдө. А. Федоров. Уолаттарым барахсаттар өйдөөхтөр, барыны бары билэллэр, туох да иҥэ-дьаҥа суохтар, киһи тылын истигэннэр. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Тугу эмэ санныгар уурун, тугу эмэ көхсүгэр быраҕын. ☉ Взваливать что-л. себе на плечи, на спину
Дарайбыт улахан уҥуохтаах киһи, бобо тардыллыбыт угуулаах куулу сиртэн өрө тэлээрдэн таһааран көхсүгэр сүгүннэ. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй киэҥ «Мүрү» эбэтин Киэркэйбит тумулун үрдүттэн, Сүүс үгүс мончуугу сүгүнэн, Сүүрүүнэн сүргүллэн түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тэриллэн, төрөппүт дьоҥҥуттан кэргэн тахсар киһиҥ дьиэтигэр көс (эргэ тахсар кыыс туһунан). ☉ Переезжать в дом жениха
Халыым аахтылар, Сулуу куттардылар …… Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыһа сүктэн барар таҥаһын икки улахан сундуукка тобус-толору симтэ. И. Гоголев
Анньыыһыйа Дьөгүөссэ диэн көннөрү сэниэ олохтоох, уонтан тахса сүөһүлээх огдообо киһиэхэ эргэ тахсан, манна сүктэн кэлбитэ. А. Бродников
II
сыһ.
1. Туохха да мэһэйдэппэккэ, туохтан да долгуйбакка, нус бааччы, холкутук (олор, тугу эмэ оҥор). ☉ Спокойно, тихо, свободно (жить, что-л. делать)
Ыстапаан уута олох көттө, онуоха эбии ол-бу өттүн кулахы быһыта ытыран сүгүн сытыарбата. А. Софронов
Оннук улуу ойууннар өлөн да бараннар сүгүн сыппаттар диэн буолар. И. Гоголев
Бөлүүн бэрт да куһаҕаннык түһээтим, бука сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
△ Баар бэрээдэги кэспэккэ, көрсүөтүк. ☉ По-хорошему, смирно, толком
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсэппэт. Н. Лугинов
Муннугун ыйаама, муннуҥ син уһуо суоҕа. Сүгүн үөрэн. Н. Габышев
2. Туох да хардата, утарылаһыыта суох, улгумнук, түргэнник. ☉ Послушно, покорно, без сопротивления (с отриц. ф. глагола), быстро
«Куһаҕаннык саҥата суох хааллым. Бэйи аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Мин кинилэр [бандьыыттар] иккиһин кэллэхтэринэ сүгүн төннүбэттэрин өйдөөбүтүм. А. Кондратьев
Кэскиллээх саҥа дьыала, үүнэн эрэр оҕо сүгүн охтон биэрбэтин курдук, уостубатын бэйэҥ да билэриҥ буолуоҕа. ДФС КК
ср. ДТС сүк ‘тихо, спокойно; неподвижно’
III
саҥа алл. Кими эмэ буойары, дьарыйары көрдөрөр. ☉ Выражает требование прекратить что-л., призыв к порядку
«Чэ, сүгүн!» — диэтэ аҕалара тобуктаан туран. Амма Аччыгыйа
— Сүгүн эрэ, нохоо! Күннүк Уурастыырап
ср. ДТС сүк тур ‘успокойся!’