дьэбидис гын = момент, вдруг побагроветь, покраснеть (о лице).

сов. 1. (показаться — о красном) кытаран көһун; 2. разг. (покраснеть) кытаран бар, кытар; закраснеться от стыда саатан кытар.

сов. 1. (загореться) кытыастан кэл, кытыаһын, күүдэпчилэн; 2. перен. (покраснеть) кытаран таҕыс, уот кыыс; от гнева лицо его запылало уоруттан сирэйэ уот кыыста.

несов., вспыхнуть сов. 1. (загореться) дэлби ыстан, умайан күлүбүрээ; бумага вспыхнула кумааҕы умайан күлүбү-рээтэ; 2. (засветиться) күлүмнээ, кыламнаа; чаҕылый; вспыхнули огоньки уоттар күлүм-нээтилэр; вспыхнули звёзды сулустар чаҕы-лыстылар; 3. (покраснеть) кытарыс гын; лицо её вдруг вспыхнуло сирэйэ эмискэ кытарыс гынна; 4. (внезапно начаться) умайан тур, эмискэ тур; вспыхнула война сэрии умайан турда; 5. (прийти в возбуждение) быырпаста түс, тымтан тур, кыыһыран тур; вспыхнуть гневом кыыһыран быырпаста түс.

туохт.
1. Туохтан эмэ (хол., дьааттан, араас ыарыыттан, эчэйииттэн) кытаран, иһэн таҕыс (киһи, сүөһү этин, тириитин, хайа эмэ уорганын туһунан). ☉ Покраснеть, опухнуть (напр., от яда, разных болезней, ушибов — о коже человека, животного, внутренних органах)
1938 сыллаахха, гражданскай сэрии саҕана [Эрилик Эристиин] хараҕын дэҥнэппитэ сүһүрэн, икки хараҕынан көрбөт буолбута. Н. Тобуруокап
Аҕата кыайыы кэнниттэн биэс эрэ сыл уһаабыта, баастара сүһүрэн өлбүтэ. СЮ ЫБ
Кыыл оҕолорун эмнэрэр кэмигэр аһылыгар туус наһаа элбэх буоллаҕына, организма сүһүрэр. КИиКСА
Рожа — тирии сүһүрэр, иһэр ыарыыта. Бу ыарыыны микроб тарҕатар, сыстыганнаах ыарыы. ДьСИи
2. Туох эмэ дьааттааҕы, доруобуйаҕа буортулааҕы сиэн мөлтөө, ыарый, өл. ☉ Съев что-л. ядовитое, опасное для здоровья, заболеть или умереть, отравиться
Сиэммэт, дьааттаах тэллэйдэр эмиэ баар буолаллар. Кинилэр аһылыкка түбэстэхтэринэ, киһи сүһүрүөн сөп. КЗА АҮө
Арыгыны күн ахсын, бэл диэтэр нэдиэлэ хайа эмэ күнүгэр эрэ иһэр да киһи мэйиитэ арыгы дьаатыттан мэлдьи сүһүрэр. ЛЛА АКДС
3. көсп. Өссө дириҥээн, түгэхтэнэн ис (хол., дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыана, араас иирсээн). ☉ Усугубляться, осложняться (напр., о конфликте)
«Мин манна хааллахпына биһиги иирсээммит өссө ордук сүһүрүөҕэ», — диэн хоруйдуур кыыс уолга. «ХС»
ср. монг. сүйд ‘беда, несчастье; катастрофа; вред, ущерб’

I
туохт.
1.
Кыһыл дьүһүннээх буол; кыһыл өҥнөн. Становиться красным; краснеть, пламенеть (о чем-л.). Күрүө анныгар кини өлбүт тамыйаҕын тыҥата кытаран сытар. Амма Аччыгыйа
Көрүҥ эрэ, талахтар Хайдах кытарбыттар, Умайар уот өҥнөөхтөр, Олус кыһыл буолбуттар. И. Эртюков
Сайыҥҥы күн бастаан кытарымтыйан, онтон кытаран, онтон ньолбойо туртайан, онтон ууттан күлүмнүү ойон таҕыста. Н. Павлов
2. Кыһыл өҥнөн, дьүһүннэн; тэтэр (долгуйан, кыбыстан, тоҥон, итииргээн хаана ыгыллан киһи сирэйин, кулгааҕын о. д. а. өҥө уларыйарын туһунан). ☉ Покрыться румянцем, покраснеть, раскраснеться (о лице); смущаться. ☉ Мэхээс оҕонньор киирэр, кытарыар диэри ыга кыыһырбыт. П. Ойуунускай
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кытаран хааллым, кыбыһынным, кыбыһынным эйигиттэн. Баал Хабырыыс
3. Кыһыл өҥнөнүөххэр диэри күүскэ итий, сирэлий (тимир кыһа уотугар сыралларын туһунан). ☉ Раскалиться докрасна (о металле при ковке)
Борокуот аал тимир курдук сирдьигинээтэ, кытарбыт болгуо курдук сырдьыгынаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кытарбыт ыстаалбыт ырыата лыҥкыныыр, Кыстыктаах балтаҕа охсуллан чыҥкыныыр. П. Ойуунускай
Мин үктэнэн турар буорбар Кырыыс иҥмитэ, кини мин тиҥилэхпин Кытарбыт тимирдии хаарыйар. И. Гоголев
4. Сит, бус (кыһыл астаах отон, үүнээйи туһунан). ☉ Покраснеть, созреть (о ягодах, плодах)
Туох буоларый атырдьах ыйыгар, Тугунан күндүнүй, биллэрий? Отон кытарар, бурдук быһыллар. И. Эртюков
Этиллибит ньыманы тутуннахха помидор олус түргэнник кытарар. ФНС ОАҮүС
Ханнааҕар да ордук ньулуун Хаптаҕас манна кытарар, Манна сугун ордук хойуу, Моонньоҕон ордук хараарар. С. Данилов
5. Таҥас хайдыбытын быыһынан көһүн, көстө сырыт (киһи сыгынньах этин этэргэ). ☉ Проглядывать сквозь лохмотья (о теле человека)
Кулут буолан этэ кытара сиэлбитин, субу баар курдук, өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Кыһынын тиийэн Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүтүгэр, Тордохус курдук Торбос сонноотулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара, Тымныыга тобуга кытаран, Эттэрэ дыгдайан тахсара. Эрилик Эристиин
6. кэпс., сөбүлээб. Хомуньуустар диэки санаалан, аһаҕастык кинилэргэ үлэлээ. ☉ Становиться на сторону коммунистов, открыто поддерживать их
Уруккута бэйэтэ өстөөх Ол бүгүн ордук «кытарар». Дьуон Дьаҥылы
[Силипиэн:] Хомсомуол, пионер баһаатайа буолан кытарбыккын, чолойбуккун кэмсиниэҥ ээ. Л. Габышев
♦ Айаҕа кытарар (хараарар, оҥойор) көр айах
Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түстэ. А. Федоров. Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап
Бэлэһэ кытарар (хараарар) көр бэлэс. Атыттары да күһэйэр буолара диэн бэлэстэрэ кытарда. Амма Аччыгыйа
«Бэйи, эһигини да көрөн-истэн иһиллиэ!» — диэн бэлэһэ кытара түһээччи. И. Гоголев. Сирэйэ кытарда — кимтэн, туохтан эмэ кыбыһынна, саатта. ☉ Стыдиться, смущаться, стесняться кого-чего-л., сильно конфузиться (букв. лицо его покраснело)
Оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Маайа хайаан да миигин ыйыттара кэллэхтэрэ диэн, сирэйэ кытарда. Н. Якутскай. Ытыһа кытарда — кимэ, туга да суох хаалла, матта. ☉ Остаться с пустыми руками, ни с чем
Сиэнньэҕиттэн ытыһыҥ кытарда баҕас ини. Москуобаттан көтүөҕэр кыната эрэ суох ыраас кыыһы булан аҕалыа. М. Доҕордуурап
◊ Дьэс кытар — кып-кыһыл эбэтэр өһөх кыһыл өҥнөн. ☉ Краснеть, багроветь
Баайдар сирэйдэрэ дьэс кытарбыт, сирэйдэрэ-харахтара турбут. Эрилик Эристиин. Киирэн эрэр күн дьэс кытаран көстөр. А. Федоров. Кытара кыыс — уот кыһыл өҥнөн. ☉ Алеть, рдеть
Кыырай халлаан кытыытыттан Кылбайар маҥан күн Кытара кыыһан тахсыа. А. Софронов
Эн, нарын киһи, кыбыстыбыт санааҕар кытара кыыспыттара эдэркээн иэдэстэриҥ! С. Данилов. Кытара сытый үөхс. — кими эмэ кыһыл сирэйинэн үөҕэн, абааһы көрөн этиллэр. ☉ Бесстыжая рожа
Сыллай, кытара сытыйбыт, манна биир-бииргэ тиийэн кэлбэт ээ. Амма Аччыгыйа
Эмиэ хааннаах андаҕар ылаары кытара сытыйан олороҕун дуо? Болот Боотур
тюрк. кызар
II
көр кытыар
Хайа, холкуоскутугар миигин кытардыгыт дуо? А. Софронов
Биһигини ким кытарыай? Биһиги бултуур сэппит даҕаны куһаҕан, бэйэбит даҕаны мөлтөхпүт. Амма Аччыгыйа
Ити аата кини миигин бэйэтин айар үлэтигэр кытарыан баҕарбыт эбит. Суорун Омоллоон
♦ Ыпсыытын кытар кэпс. — 1) тугу эмэ (дьыаланы, үлэни о. д. а.) уһуннук сыһа-соһо сылдьыбакка, тардыбакка ситэр-хотор, бүтэр-оһор. ☉ Завершать, заканчивать, доводить до конца начатое
Айдаана суох ыпсыытын кытара сылдьар. Амма Аччыгыйа
Бука, бэрт наҕыл, туохха да тиэтэйбэт-саарайбат киһи курдук буолан баран, барыны бары түргэнник бүтэрэн, хайдах эрэ ыпсыытын кытаран иһэр үгэстээҕэ. Д. Таас; 2) биир тылы бул, сөбүлэс. ☉ Находить с кем-л. общий язык
Буруйдааччы уонна буруйданааччы икки өттүттэн ити чааһынан ыпсыытын кытарар тылы кыайан булбатылар. Д. Таас