көр дьалтай
Тетерин дьэбидис гына түстэ. Сынтаҕар муннун хантаччы анньан, таныылара дьантайда. «ХС»

түөлбэ. көр кутуруй
Ону [үҥүүнү] көрөн баран Дыгын кутарайан хаана дьэбидис гына түстэ. «Чолбон»
Окуопа иһигэр Кривенок бодьуустаһар. Кини Попов диэки кутарайбыт, хом түспүт хараҕынан көрө-көрө этэр. В. Быков (тылб.)

көр ханньаччы
Сиилин уоһун хаанньаччы туттан мичээрдээбитэ буолаат, киэр хайыһан кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Силип дьэбидис гына түспүтэ, уоһун хаанньаччы тартарбыта, дьонугар эргиллибитэ. Далан
Лэһээнньик бэрт сотору сирэйин хаанньаччы туттан, байааттаҥнаабытынан көтөн түстэ. М. Доҕордуурап

туохт. Иһэн, үллэн томтойон таҕыс эбэтэр оннук уһулу ойон тахсыбыт курдук дьүһүннээх буол. ☉ Округло выпячиваться, выпучиваться или иметь сильно выпуклый вид
Сүүһүгэр кус сымыытын саҕа бөлтөйбүт урдаах …… илин аһа кыырыктыйан эрэр эмээхсин, Хачыгыр диэки эргиллэн көрөөт, хаһааҥҥыттан эмэ өстөөҕүн көрбүт курдук дьэбидис гына түстэ. Эрилик Эристиин. Тэҥн. бөлчөй

аат. Кыракый ойдом хайа курдук үрдүк сир, сир туруору лөглөйө үүнэн тахсыбыта. ☉ Возвышенность небольшой окружности, нередко с крутыми склонами, холм
Отчуттар …… алаас ортотугар өрө үллэн турар булгунньах тэллэҕэр тиийэ хайа тэлэн унаарыттылар. А. Бэрияк
Үс дьиппиэһиннээх, Улуу булгунньах саҕа Умса холоруктуу олорор Отут уораҕайдаах Тимир килиэ дьиэ Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
[Күөрэгэй] били ураһалар диэбитэ халтаҥ буор булгунньахтар эбит. Т. Сметанин

аат., түөлбэ. Мундуну эбэтэр собо сиһин этин хатаран, үлтү сынньан баран, сугун уутугар буккуйан оҥоһуллубут ас (өр хаһааныахха сөп). ☉ Вид заготовки: сушеное, затем толченое мясо гольяна или спинной части карася, смешанное с голубичным соком
Хабырылла Эдьигээҥҥэ үлэлии сылдьан дьиктэмиини амсайан улаханнык хайҕаабыт.  Сиэнин ити тылларыттан Бакамда дьэбидис гына түспүтэ, тугу да саҥарбакка өр таалан олорбохтоото. Онтон дьиктэмии иһэ олорбут мас чохоотун киэр уурбута. Далан

даҕ., фольк. Уһаан ньолбойон, улаатан көстөр. ☉ Имеющий округло-продолговатый вид
[Бухатыыр] Тохто сылдьар кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуура Тимир аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
[Олоҥхо сирэ] Ньуур сорҕото ньуурдаах Ньоло хара улуустардаах, Сирэй чиэппэрэ сирэйдээх Ньоло хара нэһилиэктэрдээх. Күннүк Уурастыырап

биирдэм тыас туохт. Түргэнник хамсанан тахсан бар. ☉ Мгновенно выскочить (за дверь)
Оҕонньор тилир гынан тахсан барда. М. Доҕордуурап
[Киһим] хайдах эрэ хаана уларыйан дьэбидис гына түһээт, кэпсэппэккэ эрэ таһырдьа тилир гынан хаалбыта. Г. Колесов
Уол наадатын ылаат, таһырдьа тилир гынан хаалла. КПИ УТДь

тыаһы үт. туохт.
1. Быһыттаҕастык, бүтэйдик тыаһаа (хоччорхой тирии кытаанахха охсулларын курдук). ☉ Отрывисто шоркать, хрустеть, трещать
Хааман тордургуур. ПЭК СЯЯ
2. көсп., сөбүлээб. Кыыһырбыттыы хаҕыстык, быһыта биэрэн саҥар; көбүөлээ. ☉ Говорить грубо, отрывисто
Хааһынабыт киһитэ: «Ылбат аата Ыйыта турума!» — диэн Туос тордуйа тыаһыныы Тордурҕаан кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Торопуун тордурҕаан кэбиспитэ: «Буолар-буолбат тылга тииһимэ». В. Яковлев
«Бээ-бээ, мээнэ тордурҕаама», — Алааппыйа сирэйэ дьэбидис гыммыта. П. Аввакумов

I
1. аат., эргэр. Алтан, булкааһа суох алтан, кыһыл алтан. ☉ Красная медь
Маҥан Маҥхалыын, Аан-Алахчын хаана-сиинэ хамсаата, Хараҕын уута халыйда, Дьэс аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
Сахалар дьэһи аптаах металл диэн өйдүүллэрэ. Кини киһини куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл, үрүҥ көмүһүнэн, дьэһинэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт.
1. Кыһыл алтантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный (отлитый, выкованный) из красной меди, медный
[Симэхсин эмээхсин] Дьэбин сиэбит Дьэс ытарҕата Икки иэдэһин ибили таһыйда. П. Ойуунускай
Тымтайдаах балыгы ириэрэ охсон …… икки дьэс солуурга ыргыччы буһаран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Холумтан чанчыгар лобуй бэйэлээх, эмиэ саха ууһа тардан оҥорбут дьэс чаанньыга харааран турар. Р. Кулаковскай
2. Кыһыл алтан курдук өҥнөөх, дьэбинниҥи кыһыл; кытарымтыйан көстөр. ☉ Цвета красной меди, красноватый, ржаво-багрово-красный
[Улуу ойуун] Алаҥ-дьалаҥ сырайдаах, …… солууру Дьэлбиһэхтии тиэрэ уурбут курдук Дьэс мэлдьэн төбөлөөх. П. Ойуунускай
Дьэс кыһыл буордаах төгүрүк холумтан, Эйиэхэ мин уот оттобун. Баал Хабырыыс
Үрэҕи кыйа …… намыһахтык киһи дьиибэргиэх төп-төгүрүк дьэс ый мэлтэйэр. Н. Габышев
◊ Дьэс кытар (кыыс) - кыһыл алтан өҥүнүү кытар, кыыс. ☉ Краснеть, алеть, багроветь (становиться цвета красной меди)
Сыллай Луха …… кэтит сирэйэ дьэс кытаран, …… быһаарыыта суохтук, оҥоччу көрөн турда. Амма Аччыгыйа
Лэкээрис сирэйэ дьэс кыыһа түстэ, сүрэҕин тыаһа тэптэрии саламаат оргуйар тыаһыгар маарыннаата. Күннүк Уурастыырап
Дьэс кыыһа үүммүт күн, Тумаҥҥа кылайа, Тииттэргэ сүгүллэн арҕаалыыр. Д. Васильев
др.-тюрк. йез
II
күүһ. эб. Олох, оруобуна. ☉ Как раз, точно, в точности
[Аттара] дьэс хоолдьугунан тэллэхтэнэ түстэ. ПЭК СЯЯ
Хотуурум олох дьэс хоолдьугунан булгу баран хаалла. АаНА СТОТ