уст. 1) покрышка, крыша; 2) запор.

1) покрышка, покрытие; 2) обивка; обшивка; аан бүрүөтэ обивка двери.

ж. 1. (действие) бүрүйүү, суулуу тутуу; 2. (покрышка) бүрүө, сабыы; # в обтяжку ыга ыла сылдьар гына (хол. былааччыйаны).

наглухо закрытый, накрытый крышкой; сүүһүгэр түптүрдээх погов. у него на лбу покрышка (говорится о скряге и о человеке, не отзывчивом к чужому горю и нужде).

1) добавочное покрывало, накидка (поверх одеяла); 2) меховая подстилка (в санях); эһэ үллүк подстилка из медвежьей шкуры; 3) перен. покрышка; крыша, покрытие; хаар үллүк снежная крыша.

аат., түөлбэ. Ураһа тирии эбэтэр сарыы сабыыта (хастыы да тириини холбуу тигэллэр). ☉ Кожаное покрытие урасы (обычно сшивали несколько шкур в одну полосу). Ураҕастары төгүрүччү туруортаан баран, улахан сарыы үнэкээннэринэн бүтэччи саппыттара. А. Уваровскай
ср. эвенк. үнэкан ‘покрышка чума из кожи’

I лоб || лобный; үрдүк сүүс высокий лоб; кэтит сүүс широкий лоб; сүүс уҥуоҕа лобная кость; сүүһүгэр түптүрдээх, хараҕар хаппардаах погов. у него на лбу покрышка, на глазах повязка (говорится о неотзывчивом человеке) # сүүскэ биэр = забивать (скот); сүүһүгэр суруллубатах у него на лбу не написано; сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаабыт погов. он работал не разгибая спины (букв. он потом со лба мазал свой ступни).
II 1) сто; сүүс саас сто лет; ,сүүс сыл анараа өттүгэр сто лет тому назад; сүүс киһи сынньанар дьиэтэ дом отдыха на сто человек; 2) разг. в сочет. с числ. от двух и выше рубль; уон сүүстэ аҕал дай мне десять рублей.

I
уйадый I диэнтэн дьаһ
туһ. Морос тугу барытын сатыыр. Дьоммутуттан икки иннэни көрдөөн ылан, кытарбыт чоххо уйадытан, токурутан күөгү оҥордо. Ф. Захаров
Булчуттар массыына эргэ покрышкатын боробулуохатын ылан уокка уган уйадытан туһах оҥостооччулар. М. Попов
Быйыл ичигэһэ бэрт. Мууһу лаппа уйадыппыт, номнуо ырбыыта кэҥээн эрэр. «ХС»
II
уйадый II диэнтэн дьаһ
туһ. Уолбут эһэтин лаппа маарыннаатаҕына, эбэтин уйадытыаҕа. С. Дадаскинов
«Уолум Ньукулай баара буоллар, билигин эн курдук үлэһит киһи буолуо этэ», — диэн ытамньыйан ылбыта. Кырдьаҕас ийэ ытамньыйбыта миигин уйадыппыта. ХБИДК
Киһи кутун-сүрүн уйадытыах курус муусука дьүрүһүйэр. «Чолбон»

аат. Ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар саба уурар, бүрүйэр, ойуулаах-оһуордаах, киэргэллээх таҥас. ☉ Убранство коня: расшитая, украшенная чем-л. ткань, покрывающая крестец, чепрак, попона
Көмүс үүннээх, ыҥыырдаах, көмүстээх оһуордаах сукуна кычымнаах, чаппараахтаах, симэхтээх аттарын көрүүгэ аҕалтаабыттар. Күннүк Уурастыырап
Албаралар, чаппараахтар Ааттыын адьас сүппүттэр. Л. Попов
Кычымы, чаппарааҕы олус сиэдэрэй гына тигэллэрэ. НБФ-МУу СОБ
◊ Чаппараахтаах элэмэс — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы. ☉ Масть лошади: пегий с белой окраской в области крестца и задних ног. Чаппараахтаах элэмэс [сылгы] кэлин самыыта эрэ үрүҥнээх. ОМГ ЭСС
ср. осм. чапрак ‘покрышка верховой лошади и седла, шаприк, чапрак’

I
аат. Үүнэн турар мас көҥдөйө. ☉ Дупло дерева
Тииҥ уйатыгар кумалааҥҥа тоҕо хаары куттугут. И. Гоголев
Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут. С. Зверев
[Тот мэкчиргэ] булдун сороҕун кумалааҥҥа, мас көҥдөйүгэр кистии уурар. И. Сосин. Тэҥн. куоҥалаан
ср. тув. коҥгул ‘дупло в дереве’, эвенк. коонгаалаан ‘дупло’
II
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: үбэ-аһа быстан уонна үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит киһи. ☉ Человек, находящийся на общественном иждивении, кумалан
Үптээҕим буоллар, маннык кумалаан курдук сылдьыа суох этим. Болот Боотур
Улуус-улуус аайы быстан-дьадайан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит кумалааннар аҕыйаҕа суох этилэр. И. Аргунов
Бэйэм буоллахпына бу ыалы кэрийэн кумалаан буола сылдьабын. Эрилик Эристиин
◊ Кумалааҥҥа бар — үбүҥ-аһыҥ быстан уонна үлэни кыайбат буолан нэһилиэк иитимньитигэр киир. ☉ Находиться на общественном иждивении
Буруобут умуллан кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап
Биэбэккээм, абыраа, сибилиҥҥиттэн кумалааҥҥа барарым сүрэ бэрт. Умналаан аһыы барарбын санаатахпына... М. Доҕордуурап
ср. тур. кэлэмэн ‘невольник из черкесов, воспитанный как воин’
III
аат., түөлбэ.
1. Таба баттаҕынан аттарыллыбыт ындыыны саба быраҕар тирии, ындыы сабыыта. ☉ Вьючная покрышка из шкур с оленьих голов. Эбэҥки дьахталлара кумалааны үчүгэйдик тигэллэр, таба тыһын, тириитин тупсаҕайдык имитэллэр. Я. Семенов
2. Таба баттаҕынан эбэтэр тирии кырадаһынынан аттарыллан тигиллибит муостаҕа тэлгэтэр кыра көбүөр. ☉ Коврик из шкур с оленьих голов, лоскутков шерсти
Таба баттаҕынан …… араастаан аттаран, ойуулаан кумалаан диэн ааттаах кыра көбүөрдэри тигэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Тирии кырадаһынынан аттаран дьиэрэкээн ойуулаах көбүөрдэри, утуйарга муостаҕа тэлгэтэр кумалааннары оҥортоон кэбис. «Кыым»
ср. эвенк. кумалаан ‘покрышка вьюка’