аат., эргэр. Туох эмэ хаппаҕа, сабыыта. ☉ Крышка чего-л.
Тоҕустуу түптүрдээх Түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Түптүр түгэҕэ фольк. — Аллараа дойду. ☉ Преисподняя
Ол олордохторуна түптүр түгэҕиттэн бэрт ыар саҥа иһиллибит. П. Ойуунускай

I лоб || лобный; үрдүк сүүс высокий лоб; кэтит сүүс широкий лоб; сүүс уҥуоҕа лобная кость; сүүһүгэр түптүрдээх, хараҕар хаппардаах погов. у него на лбу покрышка, на глазах повязка (говорится о неотзывчивом человеке) # сүүскэ биэр = забивать (скот); сүүһүгэр суруллубатах у него на лбу не написано; сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаабыт погов. он работал не разгибая спины (букв. он потом со лба мазал свой ступни).
II 1) сто; сүүс саас сто лет; ,сүүс сыл анараа өттүгэр сто лет тому назад; сүүс киһи сынньанар дьиэтэ дом отдыха на сто человек; 2) разг. в сочет. с числ. от двух и выше рубль; уон сүүстэ аҕал дай мне десять рублей.

1. аҕыс диэнтэн үлл. ахс. аат.
   □ Аҕыстыы солкуобайы ааҕыстыбыт
   [Дьаакып:] Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
   Айгыраабатын диэн эркинин аайы аҕыстыы баараҕай балтархай баҕаналардаах [Оруос баай дьиэтэ]. П. Ойуунускай
   Иван Баянов механизированнай звенота гектартан аҕыстыы кэриҥэ тоннаны үүннэрбитэ. П. Егоров
2. 8 төһө ахсаан аат суолт. (үксүгэр нор. поэз. тут-лар). ☉ В значении количественного числительного 8 (обычно употр. в нар
   поэз.). Тоҕустуу түптүрдээх түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтү, Аҕыстыы хаппахтаах хараҥа хаайыыны Хайыта тэппити, Манчаары туйгуну билэҕиэт, доҕоттоор? Амма Аччыгыйа

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’