туохт. эб.
1. Буолуохтааҕар эрэнии дэгэттээх сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн туохт. кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает предположение с оттенком долженствования и уверенности (употр. в основном с глагольными сказуемыми)
Эбэтэр, дэҥ, оһол тахсыбыта буолуохтаах. А. Сыромятникова
Тоҕо эрэ кини санаатыгар Мааппата онно, хотон түгэҕэр, тоҥон муҥнана, күүтэ сатыы турар дуу, олорор дуу буолуохтаах. Н. Заболоцкай
Ол түмүгэр бу мин ааппар докладной киирэ сытар. Ис хоһоонун бары хайыы-үйэ истибит буолуохтааххыт. Н. Лугинов
2. Хайааһын буолуохтааҕын сэрэйии дэгэттээх көрдөрөр (сүнньүнэн аат кэпсиирэлэри кытта тут-лар, үксүгэр туохт. суолтатын ситэ сүтэрбэт). ☉ Выражает долженствование с оттенком предположения (употр. в основном с именными сказуемыми, часто не получает достаточной грамматикализации)
Кинилэр хайаан даҕаны биһигиттэн тутум ордук дьон буолуохтаахтар. С. Ефремов
Сэттэ уонтан тахсан эрэр кырдьаҕас аҕалааҕа холкуоһугар баар буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Кини биир эрэ буолбатах, хас да хоһоонноох буолуохтаах. Софр. Данилов
Ийэ сир эйэлээх олоҕо Эрэллээх тирэхтээх буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап

I
хомуур солб. аат. Баар бүтүннүүтэ, холбуу ылыллыбыта. ☉ Все, что имеется. Испиискэлэри барытын эн тут. Амма Аччыгыйа
Сарсыарда туран, адьас барарга бэлэм гына оҥостубута, кинигэтин барытын хаалаан, ботуоҥкатын икки быанан көхсүгэр сүгэн кээстэ. Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй – Мойокко:] Уонча манньыаттаахпын, барытын да ылар буоллаххына биэрэбин. Т. Сметанин
II
аат эб.
1. Атылыы предметтэри түмэн, холбоон, элбэҕин бэлиэтиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражая значение собирательности, указывает на то, что речь идет о множестве, совокупности одинаковых предметов
Кыаммат дьон чэй, табах, таҥас булунаары муспут эттэрин, арыыларын, балыктарын барытын буор босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылар. Н. Якутскай
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта, – Аан дойду бүтүннүү уруйдаабыта, Алаһа дьиэ барыта айхаллаабыта. С. Васильев
Алаас чыычааҕа барыта …… Үөрүүлээх ырыатын тарта. И. Эртюков
△ Бу суолта эрэ эбиискэни кытта туттуллан ордук күүһүрдэр, чопчулуур дэгэти ылар. ☉ Сочетаясь с частицей эрэ, получает оттенок усиления и конкретизации
Киһи эрэ барыта саас ырыаһыт буолар, атаас. Т. Сметанин
Ити курдук, киһи эрэ барыта сорунуулаахтык үлэлээн Лоҥкууда үрэх ыарҕалаах кытылын көбүөхтэтэн, хамсатан барбыттара. М. Доҕордуурап
2. Предмети бүтүннүүтүн хабан чопчулаан-чуолкайдаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выделяет, уточняет предмет высказываемой мысли, представляя его весь, целиком
Мэктиэтигэр, дьиэбэр тиэрдэр Суолум-ииһим барыта Сибэккинэн тэтэрдэ. Эллэй
Баҕар, дириҥ санааларым ирдэҕим аайы төлүтэ көтөн тахсаннар, уот-сиэмэ буоланнар сиргэ барытыгар тарҕаныа этилэр. П. Ойуунускай
Арыт киһи сүрдээхтик көтөҕүллэн кэлэр идэлээх. Бүтүн аан дойдуну барытын кууһуоххун, таптыаххын, ууруоххун баҕараҕын. С. Ефремов
3. Ким, туох диэн ыйытар солбуйар ааттартан түмэр солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные местоимения (ким барыта ‘каждый’, туох барыта ‘любой, всякий’)
Туналыйар ыйдаҥаҕа туох барыта чуолкайдык көстөр. М. Доҕордуурап
Туох барыта аналынан буолуохтаах: көтөр кынаттаах көттүн, сүүрэр атахтаах сүүрдүн. А. Сыромятникова
Итини ким барыта билэр буолуохтаах. «Кыым»

I
тос курдук — биллэр соҕус ыйааһыннаах, балачча улахан (хол., дуоһунас). ☉ Довольно значительный, весомый (напр., о должности); тяжёлый, увесистый
Биир суол инсэньиэрэ …… быһа тос курдук дуоһунас ылбыт. Н. Лугинов
Тос курдук ыарахан Чугуун бүүс этэ. М. Тимофеев
Сэрэтии — тос курдук миэрэ. Л. Габышев; тос курдук быһаар — сөптөөхтүк, чуолкайдык быһаар. ☉ Объяснять, разъяснять что-л. чётко, приводя весомые аргументы. Барыны бары тос курдук быһаарар. Тос курдук киһи — олохтоох толкуйдаах киһи; киэмсик киһи. ☉ Основательный человек; высокомерный человек. Тос курдук киһи, эн этэргин өссө ылыныа биллибэт
□ [Мичил] тос курдук киһи, билиҥҥитэ өлөн-охтон биэрэ илик, уот курдук орто үөрэнээччи. Кустук. Тос курдук сыана — үрдүк, ыарахан сыана. ☉ Высокая, дорогая цена. Тос курдук сыаналаах таҥас эбит. Тос курдук тойон үгэрг. — улахан тойон. ☉ Большой начальник
[Чокуурап — генералга:] Баҕар, эн да туһугар тос курдук тойон буолуоҥ, ол эрээри бырастыы гын, миигин старшина бэйэтинэн күүтэр. И. Гоголев. Тос курдук (бааччы) тутун — улахамсый, киэбир; дьоһумсуй. ☉ Вести себя высокомерно; важничать
Нүөмэр хостору Түҥэтэр сололоох Тос курдук туттар Тойомсук администратор. Күннүк Уурастыырап
Чоххоохтон былдьырыыт өлөрөн, Тос бааччы туттуна хаамыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Бэйэм эрэ саҕа, наҥнаһын курдук кыра уҥуохтаах, тос курдук туттан туоталдьыйан хаамар. М. Тимофеев
ср. осм. тос ‘удар головой, рогами’
II
аат., сэтэр. Ким эмэ туохтан эмэ кэһэйэрэ (үксүн тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ То, что кто-л. получает по заслугам в наказание за содеянное
Бандьыыттар эһиги тоскут ити. Н. Заболоцкай
[Вера Семёновна:] Сөп-сөп. Кини тоһо — ол. И. Семёнов
«Сиэхситтэр, бу баар эһиэхэ, тоскут!» — Сэмэн бүлүмүөтүн чыыбыһын баттаата. «ХС»
♦ Тос мааска көр тос II
«Эйиэхэ бу баар, тос мааскаҥ!» — диэт, күүскэ баҕайы көхсүбүн дьөлө аста. БВВ ӨУоӨ. Тос мааһын биэр — кими, тугу эмэ үчүгэйдик кэһэт. ☉ соотв. задать перцу кому-л. [Аһыҥаларга] оргуйбут да ууну кутар киһи тос мааскаларын биэриэ эбитэ дуу. Р. Кулаковскай. Тос мааһын ылла — кэһэйэр, түбэһиэҕэр түбэһэр. ☉ Получать по заслугам за содеянное
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
ср. тув. дош ‘лёд; ледяной’, тюрк. түз ‘прилаженный, настроенный’

I
1. туохт. Ханна эмэ илэ сырыт, чахчы буол. ☉ Быть, существовать, присутствовать
Бу улуу аармыйа кэккэтигэр саха норуотун буойун уолаттара эмиэ бааллара.Суорун Омоллоон. Бааллар манна умайар ордууттан Атах сыгынньах ордон кэлбиттэр; Бааллар манна: соһумар аһыыттан Маҥан баттахтаах буолбуттар – эдэрдэр. Эллэй
2. аат суолт.
1. Туох эмэ сирэйинэн сылдьара, дьиҥнээҕэ, чахчыта. ☉ Существование кого-чего-л.; подлинность чего-л.
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Улуу баарын билбэппин. С. Зверев
Анатоль баарыттан тоҕо эрэ киниэхэ [Наташкаҕа] кыараҕас уонна ыарахан буоларга дылы гынна. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ өйгө-санааҕа иҥэн сылдьара, арахпата, умнуллубата. ☉ Что-л. неизгладимое, незабываемое
Сүүһүнэн мөлүйүөн сүрэҕэр Ильич баарын мин билэбин. П. Ойуунускай
Арай өстөөҕү кырыыр өһүөн баарын мэлдьэһэр үһүбүөн. Р. Баҕатаайыскай
3. даҕ. суолт. Сирэйинэн сылдьар. ☉ Присутствующий, наличный
Хос иһигэр баар дьон бары ах баран имньим олороллор. Н. Якутскай
Лариса буоллаҕына атаҕын анныгар баар тааһы үҥкүрүтэ тэбиэлии турда. Эрилик Эристиин
Көтөҕүөх кыайыы бакаалын, Өрө уунуох Ыраас салгын устун Баар доҕотторбутун кытта тиксиһиннэриэх. Т. Сметанин
ср. тюрк. бар, баар
♦ Баара-суоҕа биллибэт – биллэ-көстө сатаабат, көрсүө, сэмэй. ☉ Неприметный, незаметный; скромный
Кини ырааҕынан уруута, кырдьа барбыт аҕыйах саҥалаах, баара-суоҕа биллибэт дьахтар дьиэһит буолан олорбута. Софр. Данилов
Баччааҥҥа диэри баара-суоҕа биллибэккэ, дьон Улаҕатыгар умса туттан олорбут, сүһүөхтээх улахан муруннаах киһи бэрт бытааннык төбөтүн өндөтөн көрдө. Амма Аччыгыйа. Баара эрэ – сыччах, дуона суох. ☉ Всего-навсего, всего лишь только
Бу киһи баара эрэ биир ынахтаах. Суорун Омоллоон. Хомойуох иһин Трест баара эрэ 644 тыһыынча солкуобайдаах үлэни ыытта, онон дуогабар туолуутун тохто. «Ленин с.». Баардарын-суохтарын (туох баардарын) барытын – тугу да ордорон хаалларбакка, бүтүннүүтүн (туох эмэ күндүтүк санаһар, сыаналанар). ☉ Всё, что есть; без остатка
Эмээхситтэр биирдэ кэлбит кийииттэригэр баардарын-суохтарын барытын туран биэрэргэ бэлэм этилэр. Далан
Сир түҥэтигэ буоллаҕына, били сордонно-сордонон туох баарбытын барытын ууран биэрэн, оҥорторбут солооһуннарбытын эмиэ ылыахтара. П. Ойуунускай. Баар суох – суоссоҕотох буолан олус күндү, харыһыктаах. ☉ Единственный, потому очень дорогой и любимый
Аны баар суох оҕобун мүччү тутуом диэн хайдах эрэ олус куттанар, аны киниэхэ туох эрэ алдьархай суоһуурунуу дьиксинэр буоллум. Софр. Данилов
Хараҕар ирбэнньик курдук буолан, баар суох оҕото Чүөчээски көстүмэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Баар суох соҕотох ынахтарын уонна оҕус борооскуларын Лэглээриннэр аһатар отторо суох. Амма Аччыгыйа. Баарсуох күүһүнэн – кыаҕа, сэниэтэ тиийэринэн. ☉ Изо всех сил, что есть силы
Баар-суох күүһүнэн [Байыкка] эккирэтэн бакыаласта. Н. Заболоцкай
Табаарыһын сүкпүт саллаат Козлов баарсуох күүһүн мунньан, кыл тыынынан кэмниэ кэнэҕэс үрдэлгэ тиийбитэ. П. Аввакумов
Таҥара баарына көр таҥара. Таҥара баарына, кырдьык, аҕаа! Н. Неустроев
Айыы таҥара баарына, кырдьыгым. Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу? С. Ефремов
Мин нэһилиэгим дьонун көрөн туран, Үрдүк таҥара баарына, кырдьыкпын этэбин. М. Доҕордуурап. Туох баарынан – 1) кырдьыгынан. ☉ Начистоту, по чистой правде
Мичил туох баарынан, эппэккэ да, көҕүрэппэккэ да, барытын сиһилии кэпсии испитэ. И. Федосеев
Сахаар түөрэтин туох баарынан дьонугар кэпсээн биэрбитэ. В. Яковлев; 2) күүһүн муҥунан, муҥ кыраайынан. ☉ Во весь дух, изо всех сил. Кутталыттан туох баарынан иннин диэки түһүнэн кэбистэ
◊ Баар чахчы кин. – туох эмэ олоххо дьиҥнээҕинэн баара. ☉ Реальность (действительность)
Сайдыы процеһа диэн кыах баар чахчыга кубулуйар процеһа буолар. ДИМ
Билигин монополия баар чахчы буолла. В. Ленин (тылб.). Туох баара – барыта, бүтүннүүтэ, олорчута. ☉ Все целиком, полностью
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийбитэ. Суорун Омоллоон
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Истэ түс, гетман, туох баары Эн тускар мин умнубутум. А. Пушкин (тылб.)
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта ситимнэһэн хайааһын буолуохтааҕын, буолара наадатын баҕарыы дэгэтин көрдөрөр. ☉ В сочетании с причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость действия с оттенком желания (следует, нужно, надо)
Оҕонньору кытта сүбэлэһиэх баар. «ХС»
Бу кэтэн турар таҥаһын көрүөх баар. Софр. Данилов
Бастаан бэйэтин кытта кэпсэтэн көрүөххэ баар. А. Федоров. Эмэгэтин малытыахха баар. Н. Якутскай
△ Этэ эбиискэни кытта ааспыт кэм суолтата дэгэттэнэр. ☉ С частицей этэ получает значение прошедшего времени (следовало было, нужно было, надо было)
Сэрэниэх да баар этэ. Амма Аччыгыйа
Ол оттон бүгүн тиийиэххэ баар этэ. С. Ефремов
Хайдах эмэ гынан үөрэттэриэх баар этэ. Д. Таас
Кирдээх дууһалаах дьоннортон оҕолору араҥаччылыахха баар этэ. Софр. Данилов
2. Сөҕүүнү, сиилээһини, кыһыйыыны уо. д. а. дууһа долгуйуутун көрдөрөр (туохт. ааспыт кэмин, сорох ааттары кытта тут-лар). ☉ Выражает изумление, осуждение, негодование и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. в прош
вр. и нек-рыми эмоциональными именами). Маайа барахсан Даайыһы көрсүөм этэ диэн, бачча дойдуга ат аттанан кэлэн испитэ баар. А. Софронов
Ордук тиритэн уонна титирэстээн ылбыппыт баар – Алешабыт өлүөн икки хонук иннинээҕи суругун хойутаан тутан баран. С. Федотов
Оо, сатаан саҥарбат муҥум баар! Амма Аччыгыйа
3. Хайааһыны ким эмэ үгэс курдук мэлдьитин түргэнник оҥорон иһэр идэлээҕин бэлиэтиири көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как обычного, постоянного, присущего кому-л. с оттенком быстрого совершения (употр. с гл. прош
вр.). Баҕадьыга барбыта, Урууга ойбута баар, Ыалга ыстаммыта баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотун Харытыана от мунньааччы, бурдук быһааччы бастыҥа, тиэрэ дайбаан мэтэһийэ сылдьан, бүтэрбитэ-оһорбута баар. Амма Аччыгыйа
4. Туохтуур бүппэтэх ааспыт уонна кэлэр кэмнээх формаларын кытта этиллэр хайааһын буолаары турарын, буолуон сөбүн дьиксинэр, баҕарбат дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего незаконченного и будущего времени выражает оценку названного действия как предстоящего, допустимого с оттенком нежелательности и опасения
Бу үлүгэрдээх куйааска күннүктээн от охсуо баар. —Үлэ бүтүө ыраах, аны оппутун кэбиһэрбит, күрүөбүтүн тутарбыт баар. «ХС»
Ити сылгыҥ өссө тэбиэ баар. «ХС»
5. Хайааһын түгэн курдук буолан ааспытын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает констатацию эпизодического совершения действия
Күһүн балтараа мөһөөҕү ыламмын хаарты оонньообутум баар. Күндэ
Урут бу куоракка ааһан иһэн сылдьыбытым баар. «ХС»
Орулуос Дохсун диэн ааттаах бухатыыр эмиэ кэннилэриттэн эккирэтэн барбыта баар да, эмиэ биллибэтэ. Ньургун Боотур

I
1. даҕ.
1. Кытаанах, алдьанымтыата суох. ☉ Неподдающийся быстрому разрушению, крепкий, прочный. Бөҕө мас. Бөҕө таҥас. Бөҕө массыына
□ Туохтан да бөҕө, ньыгыл Алмаас тааһы ааттыыллар. Эллэй
Оҕонньор ону …… син өссө да бөҕө тиистэринэн түсүһэн сүөрдэ. Н. Заболоцкай
Суодаллан оҕочоос, Уойбута да толоос, Бэрт бөҕө тигиилээх Бириһиэн көстүүмнээх. С. Данилов
△ Ол-бу кыһалҕаҕа, өлүүгэ-сүтүүгэ тулуурдаах. ☉ Способный переносить лишения, невзгоды; живучий
Баҕардар, чысхааннаах тыал үрдүн, Уйуохпут, сахалар бөҕөбүт. «ЭК»
«Туох ааттаах бөҕө куһай?» — диирэ кини, икки уоһунан атыыр чөккөйү батыһыннаран баран. Далан
2. Халбаҥа, саарбаҕа суох, бигэ туруктаах. ☉ Не подверженный переменам, надежный; прочный, крепкий. Бөҕө тирэх. Бөҕө эрэмньи. Бөҕө эйэ
□ Бу үөһэ ахтыллыбыт пьесалар …… саха сэбиэскэй драматургията үөскүүрүгэр, сайдарыгар бөҕө акылаат буолбуттара. Софр. Данилов
«Сэбиэскэй кэргэннэр государство бөҕө ячейкалара буолуохтаахтар», — диэтэ Хандыы, эҕэлээх мичээрин аһарбакка эрэ. А. Федоров. Сэбиэскэй былаас өстөөхтөрүн утары охсуһууга тыыннарын харыстаабакка бөҕө тылларын биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
△ Саарбахтааһыны билбэт, бигэ эрэмньилээх. ☉ Полный уверенности; твердый, крепкий (напр., о надежде)
Арай сүүрүк аттаах Сургууһут икки, Иҥнэри Дьарааһын икки санаалара бөҕө, кинилэргэ туох да кыбыстыы суох. Д. Таас
3. эргэр. Бөҕөскө дьүөрэлээх улахан күүстээх-күдэхтээх. ☉ Обладающий большой физической силой, характерной для силачей старых времен. Бөҕө киһи
□ Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бэртэри билбэтэх Бииллээх биэкэлэ, Бөҕө быһыылаах Бөлтөркөй көрүҥнээх …… Мааҥыа бэйэлээхтэр Манна бааллар эбит. П. Ойуунускай
△ Күүстээх, суон (киһи күөмэйин этэргэ). ☉ Сильный, крепкий (о голосе)
Буров бөҕө хабарҕатын муҥунан: «Ох ты!» — диэн саҥа аллайан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
«Дьоммун кытта бырастыылаһыннарыҥ!» — диэн титирэстээбит, ол эрээри бөҕө куолаһынан көрдөстө. Н. Заболоцкай
2. аат суолт.
1.
көр бөҕөс. Тиэтэйбит барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туохха эмэ тулуура, кытаанаҕа (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Прочность, крепость чего-л. (часто с аффиксом принадлежности)
Ити быа төһө бөҕөтүн билбит суох. — Билбэтим, Иван Васильевич. [Хайыһарбыт] бөҕөтүнэн хайдаҕа эбитэ буолла. — Чэпчэкитинэн, халтархайынан бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ күүһүнэн үчүгэйэ, бөҕөһө. ☉ Обладание большими физическими данными (о ком-л.)
Ньыыкан Аһыҥас Өлөксөйдүүн тапсан бултууллар. Биирэ бөҕөтө бэрт, биирэ сатала бэрт. М. Чооруоһап
Сиэгэн бөҕөтүн урут истибиккит эбитэ дуу, ымыр да гыммата, хата, тайаҕым төттөрү тэйэн, илиим дэргийэн ыарыйда. Т. Сметанин
◊ Бөҕө атах кэпс. — модьугу күүстээх атахтардааҕынан ааттанар аата. ☉ Одно из названий филина, отмечающее его сильные ноги. Бөҕө атах түүн бултуур. Бөҕө тыыннаах — кими-тугу эмэ өлүөххэ да өлбөт диэн этии. ☉ Так говорят о ком-чем-л. живучем
Кус быһый, ат бөҕө көр ат II. Ааттаах ытааччы, сырыыны-айаны кыайааччы, кус быһый, ат бөҕө чэгиэн-чэбдик Николай Мордюскин 1941 с. от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллар. Ф. Софронов
тюрк. бөҕэ, бөкэ
II
эб.
1. Предмет ахсаанынан элбэҕин көрдөрөр. ☉ Выражает значение множественности
Дьон бөҕө мустубут. Амма Аччыгыйа
Кус бөҕө табыллан тэллэс гына түстэ. Т. Сметанин
Киһи бөҕөнү көрдүм. Н. Лугинов
Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
2. Предмет кээмэйинэн улаханын, элбэҕин, кыаҕын, күүһүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для указания на большую величину, мощь, силу чего-л.
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тыраахтар кэлэн сир бөҕөнү солоото. С. Ефремов
Быччыҥ бөҕө дии. Бу тутан көрүҥ! Н. Лугинов
Дьиэ иһигэр ыһыы-хаһыы, сарылаһыы, тыас-уус бөҕө буолбута. «ХС»
Аргыар бөҕө аҥылыйар. С. Данилов
Ыйдарыы бөҕөнөн народнай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
3. Даҕааһын ааттары кытта бэлиэ үрдүк кэрдииһин көрдөрөр (аҕыйахтык тутлар). ☉ С прилагательными выражает высокую степень признака (мало употр.). Толкуйа диэн Туохтан да олус, Сайаҕаһа бөҕө Саллыы дьыала! П. Тобуруокап
Учууталларын кытары сыһыана бэрт бөҕө. Н. Лугинов
4. Предметтэри түмэн-хомуйан этии суолтатын көрдөрөр. ☉ Выражает значение собирательности и обобщения
Миэхэ үлэ бөҕө кытаанаҕын биэрдилэр. «ХС»
Биир үөһээ бөҕө өһөгөйдөөх санаалаах үөдэн уола …… көтөн испит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу бөҕө соллоҥноохторо, илиһиэй бөҕө бэртэрэ айыы аймаҕын, күн улууһун дьонун атаҕастыыр күннээх буоллахтарына, ону көмүскүөх, араҥаччылыах тустааххын! Саха фольк. Кубулҕаттаах бөҕө хоппотун диэн, Албастаах бөҕө алдьаппатын диэн, Халыҥ таас хайанан хаттыктаммыт. С. Зверев
5. Кыраҕыйар-ытыктыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает почтительное отношение
Оҥоруу бөҕө Охторуор дылы Олоруохпун баҕарабын. А. Софронов
Аптаах бөҕө эппитин курдук, Сииккэ сиэлбит, тумаҥҥа муммут. С. Зверев
Дьэ дуу, ити дьүһүннээх мотуорга улахан бөҕө күүһэ-күдэҕэ хааланан турдаҕа. М. Доҕордуурап
△ Бу суолта да эбиискэни кытта ордук чаҕылхай буолар. ☉ Значение 5 с частицей да получает более яркую окраску
«Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын», — диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
6. Туохтуурдары кытта хайааһын күүскэ, кыахтаахтык, элбэхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүн кэпсиирэ буолбут -ан сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ С глаголами выражает силу, многократность совершения действия (чаще всего употр. с деепр. на -ан, выступающими в качестве сказуемых)
Кыргыттар ымсыыран бөҕө. Софр. Данилов
Түбэһэн көрбөтөҕүм, истэрин истэн бөҕө.«ХС». Муҥхабыт бу түстэ. Күөл үрдүн толору Дьон мустан бөҕөбүт.«ЭК». Сүөргүлээбэт бөҕө дьоммут, Сөп-сөп кэлэн сылдьа туруҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да киинэҕэ сылдьабыт бөҕө. «ХС»
△ Сирэй саҥа, ойоҕос саҥа бүтүннүүтэ элбэхтэ буолбутун көрдөрөр. ☉ Выражает многократность всей прямой или косвенной речи
«Баабыска да баабыска!» — бөҕө буолла. Далан
Кинини төһөтө эмэтэ бу үлэттэн уурай, дьон саҥатыттан-иҥэтиттэн тохтуу түһүөххэ диэн бөҕө биэрдим. М. Попов
Уйа туттар тураахтар «Дуух-даах» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
7. Диалогка саҥарааччы ыллам сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает охотное согласие говорящего
Оо, биһиги кинигэни ааҕан бөҕө! Суорун Омоллоон. [Антон:] Тахсан бөҕөтө, толлор биллибэт. А. Федоров
△ Бу суолтаҕа буоллаҕа дии эбиискэни кытта үгүстүк туттуллар. ☉ В значении 7 часто употребляется с частицей буоллаҕа дии
«Бырастыы гынан бөҕө буоллаҕа дии»,— Иван Иванович сэргэхсийэ түстэ. Софр. Данилов
Баран бөҕө буоллаҕа дии, мантан киэһэ төһөнү тоҕо көтөөрү. «ХС»
Булан бөҕө буоллаҕа дии. И. Данилов
8. Сирэн, сиилээн, сиргэнэн сыһыаннаһыыны, сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательную оценку (осуждение, презрение) говорящего
Сандааран түһэн ээ, таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
Дьэ, дьаһалта бөҕө: былыттаах халлаан курдук! Софр. Данилов
«Мин да мин», — дии-дии түөскүн кырбанаҕын. Н. Лугинов
Дьэ, кавалер бөҕө. И. Гоголев
Кырдьык, сүөһү бөҕө дии. Амма Аччыгыйа
Бэйэм даҕаны киһи бөҕөбүн. Н. Заболоцкай
«Оо дьэ, эмиэ учуутал бөҕө», — диэн ким эрэ эҥээритэн эттэ. Н. Габышев

I
туохт. сыһыан т.
1. Толкуйга түһүүнү уонна ол кэнниттэн тугу эмэ өйдөөн, түмүктээн санааһыны, этиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, предположение по поводу какого-л. события после некоторого раздумья
Буоллаҕа. Чэ ол үөрэхтээх билэн эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
Чэ, буоллаҕа, кыайан көмөлөһөрдөөх буоллаҕына көмөлөһө сатыыр киһи буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы иһигэр эргитэ саныыр көрүҥүнэн хом санаатын, сөбүлээбэтин, утарсарын, өһүргэниитин, хомолтотун, сүөлүргүүрүн уо. д. а. биллэрэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется, когда говорящий, как бы рассуждая про себя, несколько иронически констатирует свое неодобрение, обиду, недоумение, недоверие, сожаление и т. п. Буоллаҕа..
Онон миигин да утары этиэ эбиккин дии? Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Сэбиэскэй былаас үһү уонна сэбиэскэй дьону дьэгдьийтэрэр. И. Бочкарев. — Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. — Дьэ, буоллаҕа. С. Ефремов
II
сыһыан эб.
1. Түмүк оҥорор, түмүктүүр хабааннаах сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн, билиҥҥи уонна түмүктээх ааспыт кэмнээх туохт. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает субъективное предположение говорящего с заметным оттенком вывода и заключения (употр. в основном со сказуемыми, выраженными гл. наст
и прош. результативного времени и именами). Быһыыта-тутуута сүрдээх эдэр, успуордунан дьарыктанар буоллаҕа. Софр. Данилов
Күн сырдыгыттан матар чааһым кэлбит буоллаҕа. С. Ефремов
Мас хайыта хаппытын этэр буоллаҕа диэн, Вася быһааран биэрээри, төҥкөҥнөөтө. Амма Аччыгыйа
△ Эбит диэн эбиискэни кытта түмүктүүр дэгэтэ биллэ күүһүрэр. ☉ С частицей эбит заметно усиливается оттенок вывода и заключения
Ити аата, миигин үөрэххэ ыыппыт төрөөбүт Сахам сирэ наадыйбат эбит буоллаҕа. Н. Якутскай
Эдэр сылдьан, түһээн көрбүт кыыһым эбит буоллаҕа. Л. Попов
Киһи киһини эрэнэрэ сыыһа эбит буоллаҕа. МНН
△ Сабаҕалыыр суолталаах сыһыан тыллары, эбиискэлэри кытта сэрэйэр суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ Оттенок предположения заметно усиливается при сочетании с модальными словами и частицами
«Бука, куораттан тахсыбыт дьон буоллахтара», — диэн санаа өйбөр күлүм гынан ааста. И. Гоголев
Мин бэйэм даҕаны кинини «Ааныска... Аанысчаан»... диэн минньигэстик ааттаабатаҕым, арааһа, син балачча буоллаҕа. Софр. Данилов
Ичигэс, былытырбыт, сүүрбэччэ эрэ кыраадыс буоллаҕа буолуо. С. Ефремов
2. Күһэллиини хомойуу, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (туохт. кэлэр кэмин 1 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает вынужденность с оттенком огорчения и жалобы (употр. с гл. буд
вр. 1-го л.). Мин эрэйдээх үчүгэйи көрбөккө, минньигэһи билбэккэ, сордонуом буоллаҕа. П. Ойуунускай
Онон, оҥорбут оҥорууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
«Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа», — диэбит хаххан. Суорун Омоллоон
3. Оҥоһуллар хайааһын илэ бааччы буолуохтааҕын, мүччүрүйбэтин тас форматынан сэрэйии курдук көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. 2, 3 с. кытта тутлар). ☉ Выражает очевидную возможность или неизбежность высказываемого действия, сохраняя внешне форму предположения (употр. с гл. буд
вр. во 2-м, 3-м л.). Даарыйа эмээхсин аты кыайан мииниэ суоҕа буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Хойутаатахпына, аҕам оҕонньор кыыһырыа буоллаҕа. Н. Неустроев
Дьөгүөр бэтэринээр аҕатын холдьохпут диэхтэрэ буоллаҕа. Д. Очинскай
Көрдөрбүт эрэ, буут быстарынан бу диэки тэбиниэхпит буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
4. Туохтууру кытта хайааһыны хайаан да оҥорор наадатын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С инфинитивом выражает и усиливает необходимость совершения действия
Үлэлиэххэ, батталы утары охсуһуохха буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Сатаабат буоллахха, үөрэниэххэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Олох тосхойор дьолун толору туһанан иһиэххэ буоллаҕа. С. Федотов
5. Этиллэр санааны күүһүрдүүнү, бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, подтверждение высказываемой мысли
Кырдьыга, Сэбиэскэй былаас быстыбыттар, дьадаҥылар былаастара буоллаҕа. Софр. Данилов
Даа, үлэлиир киһиэхэ, холкуоһу үчүгэй оҥоруохха диэтэххэ, үлэ эрэ баһаам буоллаҕа. С. Ефремов
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
△ Бу суолта бэрт, бөҕө, да, даҕаны эбиискэлэри кытта дууһа долгуйуулаах иэйиитэ дэгэттэнэр. ☉ Значение 5 с частицами бэрт, бөҕө, да, даҕаны получает эмоционально-экспрессивный оттенок
Тугу да билбэтим-көрбөтүм бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Суол устун сүүрэр үчүгэйэ бэрт буоллаҕа. М. Чооруоһап
Кини билэн бөҕө буоллаҕа. С. Федотов
△ Сорох этиигэ сөбүлэспэккэ утары этии дэгэттэнэр. ☉ В некоторых предложениях приобретает оттенок возражения
Ньукулай Уйбаанабыс, алҕаһыыгын, оҕо килбигийэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Биллэ илик буоллаҕа, Маратигы сууттуохтара. А. Сыромятникова
«Сөрүөстүгэс да сүрүн көнүө буоллаҕа», — ким эрэ эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
6. Араас дууһа долгуйуулаах сыһыаны уонна сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает различные эмоциональные оттенки: 1) сөҕүүнү-махтайыыны. ☉ Восхищение и изумление
Барахсан, эргийэн-урбайан иэс-күүс биэртэлээн, оҕуруктаах уол оҕо буоллаҕа. Н. Неустроев
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бэл, хаһан эрэ этиспит дуу, куһаҕаннык саҥарсыбыт дуу түбэлтэҥ эмиэ хайа эмэ көрүдьүөс дуу, сонун дуу өттө арыллан тахсар буоллаҕа. Н. Заболоцкай; 2) доҕордуу сэмэни. ☉ Дружеский упрек
Ууга-уокка буһан эрэйи-сору көрдөххүтүнэ эрэ, өйдөнүөх муҥҥут буоллаҕа. Софр. Данилов
Аата, булан да эттэххин! Таптал эдэр дьон сүрэҕин Маннык ырааска ыҥырарын Өйдүү сатаабат буоллаҕыҥ. П. Тобуруокап; 3) суланыы дэгэттээх хомойууну. ☉ Огорчение с сетованием
Биир мүнүүтэнэн эрдэ таҥныбатах буоллаҕа. Софр. Данилов
Эрэйдэнэн-эрэйдэнэн иитэн бараммыт, оҕобутун кэнниттэн көрөн хаалыахпыт буоллаҕа. А. Софронов
Аны кэлэн аан дойдуга Аймах дьону дьоннонорбун, Аал уоту отторбун Аастаҕым буоллаҕа. С. Зверев; 4) кыыһырыыны-абаккарыыны. ☉ Раздражение и гнев
Киэр бар! Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Уонна өссө оонньуох диэбитин, ол баҕайы итэҕэйиминэ: «Суох, окко оонньообоппун, харчыта уур», — дии-дии, ымсыырдан, хаартытын тыытырҕатар буоллаҕа! Амма Аччыгыйа; 5) кыһыйыыны-абаккарыыны. ☉ Досада с возмущением
«Туох босхо бэлэхтээх баҕайытай! Ону-маны барытын түөрэн айдаара иһэр буоллаҕа!» — диэн Мөрүөн иһигэр кыһыйа саныыр. Д. Таас
«Көр, биир эмэ үчүгэй тыыны сэрэххэ манна хаалларыллыбатах буоллаҕа», — диэн Егоров кыһыйбытын эппитэ. «ХС»
Түөкүттэр, ааспыт сэриигэ ситэ кэһэйбэтэх буоллахтара! Софр. Данилов; 6) долгуйан баҕарыыны, сананыыны. ☉ Эмоциональное желание, намерение совершить что-л. Оо, дьэ үчүгэйдик бэлэмнэнэн баран, ааҕыам да ааҕыам буоллаҕа! — дии санаата Артур. Амма Аччыгыйа
Аҕаа, көрүүй, атым сүүрүк, Адьас тыаллыы көтүүһүк! Аны сайын ыһыахха Аппын сүүрдүөм буоллаҕа! П. Тобуруокап; 7) ымманыйыыны-атаахтатыыны. ☉ Умиление и чрезмерное восхваление; 8) суланыыны, үҥсэргээһини (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. кытта сэргэстэһэн). ☉ Сетование, жалоба (чаще всего сочетается с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, түргэнник кум-хам тутан кэбиспэт буоллаҕа. И. Федосеев
Бачча сордонон-муҥнанан куорат курдук сиртэн, үрүҥнэри, бырааттары булаайамый диэн кэлбитим кэннэ, аны кыһыл үспүйүөнэ диир буоллахтара (марылаччы ытыыр). С. Ефремов
△ Бу суолта бэйэтэ диэн эбиискэни кытта туттуллан, ордук чуолкайданар, күүһүрэр. ☉ С частицей бэйэтэ оттенок сетования, жалобы более усиливается
Хаарыан тириини Самсон баҕайы былдьыах бэйэтэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Сүүрбэ хонук тухары бу сыт-сымар ортотугар сылдьыах бэйэм буоллаҕа... Софр. Данилов
Олохтоох суорт сиэмэтэ суох буолан, мэлийиэх бэйэбит буоллаҕа. П. Егоров

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр аһыыр, дорҕоон таһаарар уоргана («й» мурун дорҕ.). ☉ Орган человека, животных и птиц для принятия пищи, произношения звуков, рот; полость рта. Айаххын ат. Айаххар ук. Айах иһэ. Айаххын сайҕан
□ Аҕыйах хонугунан оҕо эмиэ сэниэтэ суохтук кыыкынаан ытыыр уонна сылаас сиҥэни айаҕар кутан биэрдэххэ ыйыстар буолан барар. Амма Аччыгыйа
Бараары сылдьар кустар чычаас ууга аһаан айахтарын тыаһа чабыгырас, уу тыаһа чалыгырас, саҥалара маатырҕас-мээтиргэс буолаллара. Т. Сметанин
Кыыһырбыт омунугар кытара үллэн хаалбыт, мунна буугунас, айаҕынан сатаан саҥа тахсыбат буолбут. Н. Заболоцкай
2. Уос-тиис, уос. ☉ Губы и окружность рта
[Эһэ] Таҥнары нөрүллэн олорор. Айаҕын салбанар. Кыһыл тыла көстөр. Т. Сметанин
3. көр аан 1.1. Бүтэй айаҕа. Дьиэ айаҕа
□ Ньургун Боотур умса холоруктуур да, Уот Уһутаакы буолан, хаҥас хаппахчы айаҕар барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Оҕуруот айаҕар умса дьулуруйан тиийэн, атын төлө тардаат, үрдүгэр ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Охтубут чааркаанын айаҕар арай туох эрэ олус дьикти, киһи сэрэниэн курдук үрүҥэ токуччу тоҥо сытара көһүннэ. Н. Заболоцкай
4
көр аан 1.1. Саһыл оҕолоро хорооннорун айаҕар тахсан оонньуу сылдьаллар эбит! Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй] Хотон иһигэр киирэн кутуйахтар хорооннорун айаҕар кулгааҕын даҕайан иһиллээтэ, чугас соҕус «Туораах» саҥатын иһиттэ. Т. Сметанин
Баҕалара — арҕах айаҕын былдьаабыт киһи диэн этэ. Эрилик Эристиин
5
көр аан 1.1. Көмүлүөк суоһугар көхсүбүн Ититэрбин ахтыбычча, Оһох айаҕын аһан бүгүн Олоробун, Иттиим. Ычча! Дьуон Дьаҥылы
«Хайа, дьоно төһө кэлэн бырастыыластылар?» — диэн Уулаах хоруоп айаҕын тоһоҕолуу туран ыйытта. Эрилик Эристиин
Быргый туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаарда. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан онон-манан ойута барбыт [бурдук тардар] тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан балыгы куттардылар. С. Васильев
6. Туох эмэ көҥдөйө, көҥдөй аһаҕаһа (үксүгэр ньолбуһахтыы быһыылаах, эбэтэр чөҥөрүйэн барар көҥдөй); иһит аһаҕас өттө. ☉ Какое-л. отверстие (обычно в виде трубы, глубокой ямы); открытая часть, отверстие (противоположное дну) сосуда. Иин айаҕа. Иһит айаҕа
□ Эмискэ дириҥ, түгэҕэ биллибэт хабысхараҥа сыыр айаҕа аллара чөҥөрүс гына түспүтэ, сыарҕа хоройбутунан таҥнары туран эрэрэ. Н. Заболоцкай
Смольнай үрдүк таас кирилиэһин үрдүттэн буускалар хара айахтарын аппыттар. Н. Габышев
Биэстээх оҕо айаҕын санатар киэҥ уостаах доруобун лигийэнлигийэн айаҕынан иитэн биэрэр. И. Гоголев
7. Туох эмэ саҕаланар быыһа (хол., суол, дэриэбинэ эҥин). ☉ Место, откуда что-л. берет свое начало, начальная точка
Биир түүн түһээтэхпинэ, ити улахан сайылыктарын айаҕар тахсан турар эбиппин. Амма Аччыгыйа
Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
Алта аппа айаҕар арҕахтананнар, үс үрэх төрдүгэр уйалананнар, кэлэри кэтэһэн, барары манаһан, оһол уйата буолан олорбуттара. П. Ойуунускай. Хамначчыт дьахталлара Орон айаҕар остуолу ыга тарпыттарын Өйдөөн көрүмүнэ тураммын Үөхпүт буолуом. Саха фольк.
8. көсп. Аһыыр ас, аһылык. ☉ Пропитание, прокорм
Киһи да, сүөһү да айаҕынан (өс хоһ.). Бу уол манна олорон тойонугар ас таһар буолуоҕа. Хата эн кинини айаҕар илии-атах гынаар. Айахха илии-атах буолааччылар элбиэх курдуктар. Амма Аччыгыйа
Аллайыаха үрдүнэн бүтүннүүтүнэн ыт айаҕар сылга балтараа мөлүйүөн солкуобай кэриҥэ ороскуоттанар. Н. Заболоцкай
Общественнай сүөһү айаҕар дэлэччи тиийэр оту оттоммуппут. «Кыым»
♦ Айаҕа аһаҕас — тугу барытын этэ, биллэрэ, кэпсии сылдьар, тылын кыаммат. ☉ Болтливый
«Итирик киһи айаҕа аһаҕас» диэн өс хоһооно баар. Н. Якутскай
Мин кырдьаҕас киһи, айаҕым аһаҕас, — Дьэкириэм көхсүн этиппэхтээтэ. «ХС». Тэҥн. айаҕа суох 1), айаҕын кыаммат. Айаҕа (уоһа) аһылынна — саҥарбакка гынан баран, саҥаран, кэпсээн-ипсээн бар. ☉ Становиться разговорчивым (соотв. у него язык развязался)
Дьон айаҕа дьэ аһыллан, ыйытыы, үҥсүү, көрдөһүү, мөккүөр былаастаах кэпсэтиилэр салҕанан истилэр. Болот Боотур
Аҕыйах саҥалаах Байбал Сүөдэрэбис арыгы иһэн чэпчии түстэҕинэ айаҕа аһыллар эбит. С. Новиков. Аргыһым айаҕа аһыллыах курдук буолбутуттан, мин киниэхэ ыкса сыҕарыйдым. И. Гоголев. Айаҕа кулгааҕар тиийдэ — айаҕын киэҥник ырбатан көрүдьүөстүк күлэр. ☉ Рот до ушей (калька). Айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) — 1) элбэхтик саҥарар, айдаарар (үксүгэр этиһэн, мөккүһэн, үҥсэргээн). ☉ Много говорит, шумит (обычно ругаясь, жалуясь)
Уйбаан уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап. Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түһэр. А. Федоров; 2) букатын мэлдьэһэр, аккаастанар. ☉ Решительно отказывается, отпирается
Ол дьон бары айахтара кытарыа. Үҥсэн-харсан турдахтарына да көҥүл. Болот Боотур
Эн курдук дьону уу хоро барыҥ диэтэххэ, «кулуммут», «тарбыйахпыт» диэн айаххыт кытарыа. А. Федоров. «Тугу үлэлэтиэхпитий, биһиги бэйэбит үлэлэтэр киһи баара буоллар үлэлиэ эбиппит да, үлэлэтэр киһи суох», — диэн айахтара кытара түһэрэ. Эрилик Эристиин; 3) аччыктаан ас көрдүүр, аска иҥсэрэр. ☉ Быть голодным и просить, требовать пищи
Алта өттүбүтүттэн алта уол айаҕа кытарар, алта өттүбүттэн алта кыыс айаҕа кытарар... Дьэ сор диэтэҕиҥ... П. Ойуунускай. Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт — аһаабат да буолбут (санаарҕаан, аһыйан). ☉ Ему кусок в горло не идет (так он убит горем)
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Дьэргэли таптыыр оҕотун суохтаабыт аҕа курдук аймаммыта. Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур. Айаҕар баартаах көр айаҕар дьоллоох. Айаҕар баппат — олус элбэх (лахсыыр, саҥа). ☉ Без умолку (болтать, говорить)
Бу аҕыйах саҥалааҕынан аатырбыт Андрей айаҕар баппат элбэх саҥаламмытыттан дьиксинэн, Всеволод сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Софр. Данилов. Айаҕар батаран — кыбыстыбакка-сааппакка, сиэрэ суох олуонатык (тыллаһар, үөхсэр). ☉ Беззастенчиво, бесстыдно, беспардонно (говорить, ругаться)
Саҥаһым үөҕэр тылларын киһи сатаан айаҕар батаран кэпсээбэт дьаабыта. Г. Колесов
Саҥам диэн айаххар батаран таһаараҕын ээ, — Матыкый уол кэлэйэ туттар. «ХС»
Миэхэ ким да наадата суох, мин киниттэн атыны кими да таптаабаппын. Хайдах айаххар батаран кинини куһаҕан киһи диигин? Л. Толстой (тылб.). Айаҕар бырах көр (кир эмэ) айаҕар уган биэр (бырах). Айаҕар дьоллоох (баартаах) — аска табыллар (хол., ас баарыгар, аһыы олордоххо түбэһэр киһи бэйэтин этэр эбэтэр атыттар кинини күлэн-оонньоон этэллэр). ☉ Удачливый, везучий в еде (обычная шутливая формула — употр., когда кто-л. приходит во время приготовления пищи или когда собирают на стол)
Айахпар мэлдьи дьоллоохпун, чэйиҥ бэлэм эбит, кут. У. Нуолур. Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэккэ (ас укпакка) — тугу да аһаабакка. ☉ соотв. маковой росинки во рту не было
Бөрө бачча ас-үөл аттыгар сылдьан, үс хонук тухары айаҕар инчэҕэйи киллэрбэтэҕэ дэлэ кыһыылаах буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Хас да хонукка санаам самнастан, харахпын симпэккэ, айахпар ас укпакка, түүл-бит курдук сырыттым. Софр. Данилов. Айаҕар киирэн биэр кэпс. — хотуулаах тыллаах, эбэтэр этиһиилээх, хадаар киһини тыытан (хол., кириитикэлээн, тыл аахсан), үөҕүлүн, мөҕүлүн. ☉ Попадаться на язык языкастому человеку, спорщику
Демьян Васильевиһы кириитикэлээбит киһи, абытай, Антип айаҕар бэйэтэ киирэн биэрэр. «ХС»
Айаҕар (туох) көтөн түһэрин (түбэспитин) көр айахха киирбиччэ. Мааҕыҥҥы этиһиитээҕэр буолуох отуулааҕын даҕаны умнан баран, айаҕар туох көтөн түһэрин ыллаан эйээрэ истэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
«Саатар күтүр өстөөх саҥата суох иһиллээн олорбот. Айаҕар туох киирэрин хапса олорор», — диэтэ Наташа. М. Доҕордуурап. Айаҕар табыллар көр айаҕар дьоллоох. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс — 1) үөхс. кими эмэ күүтэ сатаан баран үөхсэн этэр тыл. ☉ Говорят раздраженные долгим отсутствием, ожиданием кого-л.
Баары оҕолор туох айаҕар түһэн хааллахтарай, хайа киэһэ да буолла дии... Күндэ; 2) хабалаҕа киирэн ис. ☉ Попадать в кабалу, кабальную зависимость
Таатта үлэһит бааһынай маассата иккинэн-үһүнэн эстэн, баай айаҕар түһэн истэ. Бэс Дьарааһын
Айаҕар түһэрэр көр бэлэһигэр түһэрдэ. Аныгы оҕолор сытыылара сүрдээх. Киһини олох саҥарпат, айаҕар түһэрэ сылдьар буолбут ити Хаарчаан. Болот Боотур. (Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) — кимиэхэ эмэ үөхтэр, кими эмэ үөхтэрэргэ сылтах, төрүөт биэр. ☉ Давать повод кому-л. ругать, бранить кого-л.
Бу бэдиктэр эмиэ тириини үппүттэр ээ... Дьэ эмиэ Көстөкүүн айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Оҕону баран, ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков. Айаҕа суох — 1) тугу барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи кыайан туппат. ☉ Много болтающий, не хранящий секретов
Тыһаҕас туһунан, бу олорор биэс киһиттэн атын, ким да билиэ суохтаах. Онон бу саҥа киһи, Хочуон, эдэргэр тэптэрэн айаҕа суох быһыылана сылдьаайыккыный? И. Оконешников. Кыыһы көҥүллүөхтэрэ дуо дьоно? Кыайар мэнигэ, айаҕа суоҕа бэрт, кини да хомсомуол буолта диэн. Болот Боотур. Тэҥн. айаҕа аһаҕас
△ Сиэргэ баппат толоостук саҥар, тыл ыһыгын. ☉ Говорить то, что не следует, брякнуть
Эдэр киһи буолан баран, саҥардаҕыҥ тоҕо айаҕа суоҕай? Саха сэһ. 1977; 2) өлгөм, элбэх астаах сиргэ кэллэҕинэ, кыайан аһаабат буолан хаалар. ☉ Теряющий аппетит при обилии продуктов питания. Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Айаҕа туолбат — олус иҥсэлээх, иҥсэтэ муҥура суох. ☉ Очень жадный, соотв. жадность его не знает границ
Айаҕа хайдыаҕынан көр айаҕын муҥунан. Эттээх аттарынан өрө көтүтэ сылдьаннар, айахтара хайдыаҕынан ыллыылларын эрэ билэр дьоннор. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын. Айаҕа хам буолбат — саҥата суох олорбот, куруутун тугу эмэ саҥара, кэпсии сылдьар. ☉ Быть словоохотливым, постоянно и без умолку говорить, рассказывать
Айаҕа хам буолбат элбэх саҥалаах эдэр уол этэ. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр түөрэҥ тэлиэгэҕэ кэккэлэһэ олорон, айахтара хам буолбакка кэпсэтэ, Дьаллааһын үрүйэтин туораан сискэ таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур. Айаҕа хамсыырын кэтэс — ким эмэ ыйыытын, дьаһалын кэтэс (бэйэҥ көҕүлээбэккэ). ☉ Ждать чьего-л. указания, распоряжения (не проявляя своей инициативы)
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр, хас тустаах үлэһит, ким да ыйыытын күүппэккэ, тустаах учаастагын бэйэтэ дьаһайдын. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар көр айаҕа кытарар (оҥойор, хараар). Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай. Айаҕа ыларынан кэпс. — дэлэй аска, талбытынан аһаан-сиэн (сылдьар, олорор). ☉ В изобилии продуктов питания, в довольстве, сытости (жить)
Аһа буоллаҕына Айаҕа ыларынан, Таҥаһа диэн — Талбытынан, харчыны да харысыһар суох. П. Тобуруокап. Айаҕы да атыппат — киһини саҥарпат элбэх саҥалаах. ☉ Не дает слово сказать (такой многословный)
Биһигини айахпытын да атыппатаҕа, арай Лана эрэ тыл кыбыппыта. «ХС»
△ Киһини тыла суох ыытар сытыы, хотоойу тыллаах. ☉ Обезоруживает, обескураживает словом (настолько остер на язык)
Оннук өйдөөх дьахтар баспытыгар ытыннаҕына, миигинньик эмээхсини хабахха тыыннарыа, айахпытын атытыа суоҕа. Болот Боотур. Айаҕын абатын (тумсун тууһун) — киһини кыйахыыр олус кыһыылаах тыллаах диэн өһүргэнэн, абаран этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Формула, выражающая крайнее возмущение словами собеседника (наглостью, ядовитой язвительностью его речи — обычно употр. в фольк., букв. как ядовит его рот, как язвительны его уста!)
Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай? П. Ойуунускай
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри Тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ! Ньургун Боотур
Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! Дьэ, бэйиккэй, ыты ыт сирэйдиирим буолуоҕа. В. Протодьяконов. Айаҕынан (эрэ) айдаарар — дьыалатыгар тугу да гыммат, саҥатынан эрэ бэрт буолар, кураанаҕынан лахсыйар. ☉ Любитель молоть языком, ничего не делать
Айаҕынан көрүстэ көр бэлэһигэр түһэрдэ. Ойоҕун туһугар «улахан судьуйа» быһыытынан айаҕынан көрүстэ. М. Доҕордуурап. Айаҕын аппат (ата илик) — тугу да саҥарбат, кими да кытта кэпсэппэт, тугу да кимиэхэ да кэпсээбэт. ☉ Не проронил ни одного слова, никому ничего не сказал (букв. рот не раскрывает)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов. Айаҕын ас — 1) кими эмэни кэпсэтиигэ күһэй, кэпсэтэр гын (үксүгэр аҕыйах саҥалаах, эбэтэр кэпсэтиэн баҕарбат киһини). ☉ Заставить кого-л. разговаривать, начать разговор (обычно молчуна или не расположенного к разговору)
Аҕыйах саҥалааҕы Айаҕын аста Күтүр киһини Күлүмүрдэс оҥордо, Кэччэгэй киһини Кэрээнэ суох гынна [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итирдэн, айаҕын аһан, ону-маны кэпсэттэрээри соруйан арыгынан сыҥалаабыттарын Силип дьэ өйдөөн бабат диэбитэ. Күннүк Уурастыырап; 2) кэпсэтиини саҕалаа (ханнык эмэ тылынан, ыйытыынан). ☉ Начать разговор; сказать первым формулу, с которой начинают беседу
Син эмиэ биһи курдук: «Сэһэн суох, эйиэнэ?»— диэн тылынан айаҕын аһар. «ХС». Айаҕын атан — 1) олус соһуйан, тугу да гыныан булбакка таалан. ☉ Остолбенев от неожиданности, удивления
«Бачча күн киэһэрбитин кэннэ, ханна бараары ол аппын көлүйэбиний?» — Дьуона уол соһуйан айаҕын атан даллайар. Н. Якутскай
Киһим, сэрэйбитим курдук, соһуйан айаҕын атан, көрүөҕүнэн көрөн баран, саҥата суох турда. «ХС»; 2) олус сэргэҕэлээн, тартаран (кими, тугу эрэ иһит). ☉ Быть поглощенным чем-л. (напр., внимательно и с удивлением, разинув рот слушать кого-л.)
Хаҥас диэки дьиэлээх дьахтар Маайа айаҕын атан баран, көрбүтүн чыпчылыйбакка эрэ оһох чанчыгар иһиллээн турда. Н. Неустроев. Айаҕын ата сытар (аппытынан барар) — 1) аччыктаан, хоргуйан барар. ☉ Голодать
Үлэлээбэтэххэ айаҕы аппытынан барар кыһалҕа тирээн туруоҕа. Болот Боотур; 2) туох эрэ көһүппүт, кэтэспит курдук баар буолар (үксүн куһаҕан, оһол эҥин туһунан). ☉ С готовностью ожидает на каждом шагу (о неприятности, неожиданности, беде; букв. лежит (ждет) разинув рот)
Күүтүллүбэтэх моһуок ат олугун аайы айаҕын ата сытааччы. «ХС». Айаҕын биэрбэт — үүнүн ытыран баран салайар хоту барбат, салайыыга кыайтарбат (ат). ☉ Закусывающий удила и плохо управляемый (о лошади)
Нина ата, туохтан эрэ сиргэнэн, төһө даҕаны тэһииниттэн тардан тохтото сатаабытын иннигэр, айаҕын биэрбэккэ, бадарааҥҥа өрүтэ көтүөккэлээн, суолтан туора тахсыбыта. «ХС». Айаҕын бүөлээ — тугу эрэ ирдэһэр, мөҕөр-этэр киһиэхэ тугу эмэ биэрэн кыыһырарын, мөҕөрүн уҕарыт. ☉ Ублажать кого-л. каким-л. подарком, взяткой (чтобы смягчить его гнев, избежать серьезных последствий для себя)
«Мөхтөхтөрүнэ айахтарын бүөлүү анньар кэһиилэнним доҕор», — диэтэ Эрдэлиир. Амма Аччыгыйа
Кинилэргэ күөл оннуттан күрүө аҥаардыыта сири быһан биэртэлээтэҕинэ айахтарын бүөлүүр ини. Болот Боотур. Айаҕын иһигэр — саҥа таһаарбакка, ботугураан (саҥар). ☉ Говорить, не издавая звука, голоса, тихим шепотом (букв. во рту)
«Кэҥкил тыабар Кэнтик кэбиспэтэҕим буоллун, Кэлэрбэр кэһиилээх кэтэһээр»,— Айаҕын иһигэр алҕаата, Барык-сарыкка Балаҕаныгар барда. А. Софронов. Айаҕын кыаммат — этиэ, саҥарыа суоҕун этэн кэбиһэр, туттуммат. ☉ Невоздержанный на язык
Бүөтүртэн тэйэн, саҥата иһиллибэт сиригэр тиийэн баран, уҥуох-сула киһи: «Айаххын наһаа да кыаммат киһигин. Ити тоҕо саанныҥ, хайаатыҥ?» — диэн сэмэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. айаҕа аһаҕас. (Ким эмэ) айаҕын кэтээ — ким эрэ туох диирин истэн, ону толорорго бэлэм буол (хол., сорох дьон салайааччыларыгар сыһыаннара). ☉ Быть всегда готовым выполнять чье-л. слово, поручение (напр., об отношениях нек-рых зависимых, подчиненных и стоящих над ними)
Кинилэр [баайдар] айахтарын кэтээбэккэ, биир эйэлээх үтүө санааҕа холбоһон, олоҕу-дьаһаҕы оҥостор күн-дьыл кэллэ. Эрилик Эристиин. Айаҕын муҥунан — улаханнык айдааран (саҥарар, хаһыытыыр, күлэр). ☉ Очень громко, шумно (разговаривать, кричать, смеяться)
Куоҕас кыыл долгуҥҥа кыбыттан Умсаары түөһүнэн тайаата, Акаары, кэлбитин биллэрэн, Айаҕын муҥунан аҥааттар. Эрилик Эристиин
«Атаскаан!» — диэн айаҕым муҥунан хаһыытаатым, таас быыһынан көрдөхпүнэ, киһим саатын хабан ылаат, түргэн үлүгэрдик эргиллэ түстэ. Т. Сметанин
Тыаҕа сылдьан мэнээк айах муҥунан саҥарбат баҕайы. Н. Лугинов. Айаҕын саба тут кэпс. — кимиэхэ эмэ саҥарар кыаҕы биэримэ, саҥарыма; ким эмэ тугу эмэ этэрин боҕус. ☉ Не давать говорить что-л. или о чем-л., заставлять молчать
Бэйи тохтоо, эмээхсиэн, айахпын саба тутума. «ХС». Айаҕыҥ хатаарай көр бэлэһиҥ хатаарай. Айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай! — кини эрэ айахтаах, онон кини эрэ аһыырасиирэ сөп буоллаҕай (ким эрэ ордук аһыырын, хатаҕаланарын сүөргүлээн этии). ☉ Будто вырастет из его рта зеленая трава (так говорят, осуждая того, кто больше или лучше других ест лакомую пищу)
Хайа, миэхэ ордор эрэ, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай. Амма Аччыгыйа. Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай — туох эрэ кэрэхсэбиллээх сонуну истээри кэтэспит киһилэрэ саҥарбатыттан кыйаханан этии. ☉ Будто из его рта станет сыпаться золото (так говорят выведенные из терпения молчанием того, от кого ожидали услышать интересные новости). Айаҕыттан саҥата тахсыбат — кыайан саҥарбат буолар эбэтэр эрэйинэн, киһи өйдөөбөт гына саҥарар (ыарахан ыарыыттан, симиттэн, долгуйан). ☉ Говорить не может; говорит невразумительно, нечленораздельно (от тяжелой болезни, волнения, смущения)
Ааҕарыгар кэллэҕинэ — Айаҕыттан саҥата Адьас кыайан тахсыбакка, «Аа-аа», «Ыы-ыы» буола турар. Күннүк Уурастыырап. Айаҕыттан таһаарарыгар харбат — олус быдьар тыллаах. ☉ Сквернослов (букв. не подавится тем, что изрыгает). Айах адаҕата сөбүлээб. — көдьүүһэ суох иитиллээччи, бэлэм аһы сиэччи (үксүгэр былыр дьадаҥы ыалга). ☉ Лишний едок, обуза в семье, не имеющий своего, не приносящий пользу семье (в старину обычно невольная тягость в бедняцкой семье)
Сүөһүтэ-аһа суох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо кэлтэччи айах адаҕата, буолумаары, имии имитэр идэлэммит. Күннүк Уурастыырап
Айах адаҕата буолбатах, ынахтаах, торбуйахтаах киһи быһыытынан чобоотук туттар. И. Гоголев
Киһиэхэ аһыннарар айах адаҕата буолуохпун баҕарбаппын. И. Данилов. Айах аһыыта — ырыаҕа, олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, атын сорох жанрдарга кылгас киирии тыллар (хол., үҥкүү тылыгар «оһуо-оһуо оһуокай, эһиэ-эһиэ эһиэкэй», олоҥхоҕо — «былыргы дьыл мындаатыгар, урукку дьыл уорҕатыгар, ааспыт дьыл анараатыгар» эҥин диэн). ☉ Запев, зачин в осуохайе, олонхо, народной песне и некоторых других жанрах фольклора. Айах атан кэпсэт — аҕыйах тылынан (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Перебрасываться несколькими словами (обычно употр. в отриц. ф.)
Нараҕаннаах Баһыккалааҕы кытта дьиэдьиэлэригэр сылдьыспат, биир тылы айах атан кэпсэппэт буола кырылаччы өстөһөн хаалбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Манна сайылыыр буолбуттара үһүс сыла, ол тухары уол Мотуоһаны кытта биирдэ айаҕын атан кэпсэтэ илик. Болот Боотур
Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. «ХС»
Айах батар көр айах тарҕат. Икки убайа, икки эдьиийэ ыалларга айах батара таарыйа, үлэлээн аһыыллар, хам-хаадьаа кэлэн бараллар. Д. Токоосоп. Айах былдьаһар — сиэри-аһаары, алдьатаары сорунар (олоҥхоҕо абааһылары этэргэ). ☉ Стремиться разорять, опустошать (об абаасы в олонхо)
Аллараа дойду аххахтара, Айах былдьаһар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай. Айах көҕүрүүр — көдьүүһэ суох иитиллээччи өлөн эбэтэр баран, дьадаҥы ыалга иитимньи ахсаана аҕыйыыр. ☉ Ртом меньше (говорилось, когда уменьшалось количество иждивенцев)
Урут, санаабар, өллөҕүнэ айах көҕүрүө этэ дии саныырым, билигин аны аһыйар буолан эрэбин. П. Ойуунускай. Айах кэпсээнэ — кырдьыга-сымыйата биллибэт, суруллубатах кэпсээн; усках тыл, үһүйээн. ☉ Слухи, устные сообщения, рассказы, достоверность которых сомнительна
Оҕонньор айах кэпсээниттэн, ол-бу хоптон-сиптэн өйүгэр хаалбытын барытын эргитэ санаата. С. Курилов (тылб.)
Петя аттаан сылдьан кыламмыта, үөхсүбүтэ, «Сиэ!.. Сиэ..!» — диэбитэ үһү. Оччотооҕу айах кэпсээнэ оннук. «ХС»
Ыраахтааҕы уолаттара, этэллэринэн буоллаҕына, олус үчүгэйэ суох дьон буолтар — ньүдьү-балайдар, содуомнаахтар үһү. Баҕар, ити айах кэпсээнэ буолуо. Х. Андерсен (тылб.)
Айах мээнэ (тыллас, саҥар) көр айахха киирбиччэ. Ааныка — мин кийиитим — Айах мээнэ тыллаһар. Күннүк Уурастыырап
Айахтан айахха бар (сырыт) көр уостан уоска. Ким эмэ уус тыллаах ырыа киһи таҥмыт ырыата төһө да уларыйдар-тэлэрийдэр, айахтан айахха баран-баран, уһугар тиийэн бар дьон ырыата буолан хаалар. Эрилик Эристиин. Айах тарҕат эргэр. — аска аҕыйах буолаары дьиэҕиттэн онно-манна бар (былыр тиийиммэт, дьадаҥы элбэх киһилээх ыалга). ☉ Уходить из дому, чтобы сэкономить на еду, не объедать семью (обычно в многодетных больших беднейших семьях)
Ордук тоһоҕолоон, аһыырдара быстан, ыһыллыбыт ыаллары, ыал устун айахтарын тарҕата барбыт дьоннору суруйталаан ылбыта. Болот Боотур. Айах үөһэ түһэр — кими эмэни кыыһыра, мөҕө-этэ көрүс. ☉ Встречать кого-л. с руганью, сразу начинать ругать, выговаривать, распекать
«Нохоо, ханна сырыттыҥ? Хайа эдьиийиҥ тугу ыытта? Таҥаһыҥ, тууһуҥ, атыҥ ханнаный?» — диэн убайдара Мэник Мэнигийээни айахтарын үөһэ түһэрбиттэр. Саха ост. II. Айахха ас — кими эмэ эҕэлээх, кыһыылаах тылларынан утары саҥаран саҥатын быс, саҥата суох ыыт. ☉ Не давать кому-л. возразить, заставить замолчать (острой, колкой репликой, находчивым ответом, возражением)
Уолаттарбын олох саҥардыбат, айахха анньа олорор. С. Никифоров
Хаарчаан хаадьылаатаҕына, кыыһырбат даҕаны, күлэн да алларастаабат, хата холку баҕайытык бэйэтин айахха анньар. Болот Боотур
△ Киһи үөйбэтэх араас ыйытыыларын үрүт-үрдүгэр биэрэн кими эмэ өмүтүннэр. ☉ Многочисленными неожиданными вопросами сбивать кого-л. с толку
Дьэ, маннааҕар араас өйдөөбөтөххүн ыйытан айахха анньыахтара турар. Амма Аччыгыйа. Айахха астар — мөккүөргэ кыайтаран, саҥата суох бар. ☉ Замолчать, будучи побежденным в споре
Лука айахха астаран дьиэ үрдүн ээр-мээр одууласта. М. Доҕордуурап
Эһиги бу олороҕут, тойотторгут, ким эмэ үрдүкү сууттартан кэллэҕинэ оччо-бачча ыал, дууһа баар буолан иһэр диигит. Онуоха тойоттор айахха астаран хааллылар. А. Сыромятникова. Айахха астарбыт курдук — эмискэ саҥаҕыттан матан (дөйбүттүү тур, олорон хаал — хол., көһүппэтэх хоруйу ылан, соһумар тыллары истэн, олус дьиктиргээн, соһуйан). ☉ Потеряв, лишившись дара речи (стоять, сидеть — напр., от неожиданного ответа, неожиданных слов, изумления, удивления)
Биһиги Ийэ дойдубутугар бу сарсыарда түөрт чааска фашистскай Германия, биллэрбэккэ, түөкүннүү саба түстэ. Айахха астарбыт курдук ким да тугу да саҥарбата. Н. Босиков
Атыыһыт ойоҕо, Аймана-кэпсэтэ олорон, Айахха астарбыт курдук, ах барда. С. Васильев
Айахха астарбыттыы көр айахха астарбыт курдук. Оҕонньор айахха астарбыттыы ах баран олордо. М. Доҕордуурап. Айахха (киһи айаҕар) баппат — 1) олус куһаҕан, быдьар (тыл, үөхсүү). ☉ Скверный, отвратительный, мерзкий (обычно о ругани)
Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай; 2) олус ыарахан, сиэри таһынан (сыана). ☉ Баснословно, неприлично (дорогая цена)
Табаарыстыба аҕыран хаалбыт арыыны, сытыйбыт эти, киһи айаҕар баппат гына сыаналаан, атыылыыр. Н. Якутскай
Айахха бэрдэр көр айахха астар. Киргиэлэй айахха бэрдэрдэ, мухмах барда. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбит курдук көр айахха астарбыт курдук. Сэргэчээн айахха бэрдэрбит курдук, саҥата суох баран олордо. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбиттии көр айахха астарбыт курдук. Мин айахха бэрдэрбиттии, ах бара түһэбин. Кини туох санааттан итинник тылы быраҕан, миигин өссө симитиннэрбитин билбэтим. КА СДьДь. Айахха киирбиччэ — тугу да толкуйдаабакка, туох көтөн түспүтүн (тыллас, саҥар). ☉ Что взбредет на ум, наобум (говорить)
Дьөгүөр айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх, сэлээрчэх аҥаардаах эрээри, дьиҥинэн, маһы тоһутар көнө урааҥхай. Күннүк Уурастыырап
Тугу да билбэт эрээри айахха киирбиччэ тыллаһаҕыт. Г. Колесов
Балатаай айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх буолан, киниттэн аҕата сэрэнэр этэ. Д. Таас. Айаххар аһаа — тугу да ордоруммакка утарынан аһаан-сиэн сырыт. ☉ Иметь минимальное обеспечение питанием (без всякого запаса). Айаххар баттаа — өрүһүспүт курдук тугу эрэ тута сиэн кэбис. ☉ С жадностью, торопливо проглатывая, съесть что-л. Ыскаап үрдүн харбыаласпытым, Кэриһэн-кэриһэн килиэби Харбаабытым Киниттэн тоһутан айахпар Баттаабытым. Т. Сметанин. Айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) — эйиэхэ кыайтарыам суоҕа, эйигинньик миигин кыайыа суоҕа (кыыһыран, суоһурҕанан, сэнээн этии). ☉ Тебе со мной не справиться, такому, как ты, не одолеть — руки коротки (говорится с угрозой и пренебрежением)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа! «ХС». Айаххар тиийэр (тиийбэт) — киһи, сүөһү аһылыгар үп-ас, от-бурдук тиийэрин-тиийбэтин туһунан этии. ☉ О достатке и недостатке продуктов питания, кормов для скота
Айахпар отум тиийбэт, онон аҕа тойонум аһынаарай диэн, аҥаарын ааттаһан кэлэн турабын. А. Софронов
«Доҕоор, эн санааҕар, бурдукпут айахпытыгар тиийиэ дуо?» — диэн ыйытта Доромоон ойоҕуттан, бурдугун астыыастыы. Күндэ. Айахха түһэр көр айах үөһэ түһэр. Айаххынан аһарыам суоҕа — үчүгэй, тот, байылыат олоххо олордуом (урут кэргэн кэпсэтэргэ этиллэр тыл олуга). ☉ Обеспечу зажиточную, сытую жизнь (старинная формула при сватовстве). Айаххын атан олор сөбүлээб. — бэлэми эрэ кэтэс, дьон, уопсастыба бэлэмигэр олорорго тардыс. ☉ Ждать готовое, привыкать к роли иждивенца (родных, общества, государства)
Үлэни сатаан тэрийбэттэн, судаарыстыбаттан ылардаах курдук, сыл аайы айахпытын атабыт. М. Доҕордуурап. Айаххын батыс эргэр. — аһыырыҥ эрэ туһугар сири-дойдуну кэрий (былыргы дьадаҥы, кумалаан туһунан). ☉ Странствовать в поисках средств к существованию, пропитания (о нищих)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйа-сыпсырыйа: — Бу хантан сылдьар киһигиний? — диэн ыйытар. — Айахпын батыһа сылдьар киһибин. Н. Якутскай. Айаххын булун — аһыыр аскын үлэлээн, бултаан булун. ☉ Находить себе пропитание, пищу (трудом, охотой)
Оҕуһум биһикки үлэлээн айахпытын булунабыт. Күндэ
Бэйэтэ бултаабыта буолан, кутуйахтаан, куобахтаан айах булунар туһунан өйүгэр оҕустаран да көрбөт быһыылаах. «ХС». Айаххын иитин — ыал, киһи буоларга сөптөөх аһы, үбү булун. ☉ Иметь пропитание, находить средства к существованию
Оҕобор таҥара үтүө үөрэҕи аһан биэрэн, айаҕын иитэр, киһиэхэ, атаҕастаппат, баттаппат, ону-маны өйдүүр киһи буолаарай диэммин ыытабын. А. Софронов
Төгүрүк тулаайахпын. Сэниэ ыалларга хамнаска үлэлээн айахпын ииттэбин. С. Никифоров
Аастантуортан, быстарыыттан Балыктаан айаҕын ииттэ кэлбит, Алаастар, аппалар быыстарыттан. Күннүк Уурастыырап. Айаххын минньит — 1) оҥоруох буола-буола оҥорбот, сүһүөҕэр туруорбат. ☉ Давать пустые обещания; трепать языком
Андаҕайдылар, айахтарын минньиттилэр, Арыгылаах чааскыларын иҥнэрдилэр. С. Васильев; 2) туох эмэ минньигэһи, күндүнү кыратык амсайан сиэ. ☉ Пробовать что-л. понемногу, есть что-л. вкусное (очень немного)
Ааттаахтык буспутун, Амтаннааҕын, бөдөҥүн Амсайыан кэриэтэ Айаҕын минньиттэ. П. Дмитриев; 3) туолар кыаҕа суох баҕа туһунан кэпсээн, санааҕын аралдьыт, баҕаҕын толорбут курдук санан. ☉ Довольствоваться разговорами о каких-л. несбыточных мечтах, желаниях
«Кимнээхтэр күүтэллэр?» — диэтэргин, Кичэһэ барбакка эрэммин, Айахпын минньитэ таарыйа, Аһары бэртэрин ааттыам мин. Күннүк Уурастыырап. Айаххын хамсат — бэрт кыратык, дуомугар эрэ аһаа; кыраны сэмсэ сии түс, үссэн. ☉ Поесть что-л. только для виду; поесть немного, заморить червячка
Ылдьаа букатын кэмниэ кэнэҕэс, чэйин сылытан, сылаас киллэрбитэ, аһыттан кыратык айаҕын хамсаппыта буолла. Н. Заболоцкай
«Бэйэ эрэ, бачча бултаан бараммыт тоҕо айахпытын хамнаппаппыт», — диэт, ойон туран, тайах атаҕын тобугун сыатын быһан, миэхэҕэ биэрдэ. Р. Кулаковскай
«Эт буһуор диэри ыалдьыттар, таах олоруохтааҕар, айаххытын хамсатыҥ», — хаһаайын ойоҕо силиилээх чоҥкулары аҕалан уунна. «ХС». Айаххын харан — бэйэтэ аһыырын-сиирин умнубат; бэйэтин хааччынар, бэйэтэ аһыырын булуна сылдьар. ☉ Не забывать обеспечивать себя пропитанием; склонный, способный в любых обстоятельствах обеспечить себя питанием
Айылҕа оҕото [тииҥ] айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
Айаххыттан ыллар көр тылгыттан ыллар. «Аны Лоҥкууда күөлүн оннун хоруонай дойду курдук оттууруҥ уурайда», — диэн суустаан, айахпыттан ыллара сырыттым. М. Доҕордуурап
Алҕас эппит табаарыһын Айаҕыттан хабан ылар. Күннүк Уураастыырап. Айаххытынан үллэстиҥ көр уоскутунан үллэстиҥ. Кимиэхэ туох сонун ас кэлэрин айахпытынан үллэстэр идэлээхпит. С. Никифоров. Алдьархай айаҕа — алдьархай төрдө, мүлчүрүйбэт алдьархай. ☉ Беда (неизбежная, неминуемая)
Анна биллибэт алдьархай Атан турар айаҕар Уган биэрбит буруйун Муҥатыйа билинэн Ыраас сүрэҕин аста, Ытыы-ытыы ааттаста. И. Чаҕылҕан. Алтан чуораан айахпынан поэт. — дорҕоонноох чуор куоласпынан (ырыаны, хоһоону айыы, ыллааһын туһунан киэргэтэр кубулуйбат эпитет). ☉ Звонким, чистым голосом (слагать песни, петь гимны — постоянный нар.-поэтический украшающий эпитет)
Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан, Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Артыалым дьоллоох күнүн Алтан чуораан айахпынан Айхаллаары гынным. И. Чаҕылҕан. Арыы айах (сыа сыҥаах) — тот, байылыат олоххо олорор киһини оонньоон хоһуйан этии. ☉ Масленый рот, жирный подбородок (так в шутку говорят о человеке, живущем сытой, зажиточной жизнью)
Орто уол сиппитин сиэн, туппутун туһанан, харбаабытын харанан — сыа сыҥаах, арыы айах буолбут. Саха ост. II. Аһаҕас айах көр айаҕа аһаҕас. Балык айах — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Совершенно беззубый человек
Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
Үгүспүт тииһэ суох балык айах буолан ньамаһа сылдьабыт. «Чолбон». Буор айах үөхс. — 1) олус моҕус, маҥалайа туолбат. ☉ Ненасытная утроба, обжора; 2) уоран аһыыр идэлээх, уоруйах. ☉ Вор, мошенник. Бэлэм айах — кэпсииргэ-ипсииргэ, тута хардарарга бэлэм киһи. ☉ Словоохотливый, находчивый в ответах (соотв. за словом в карман не полезет)
«Даайыс дьэ буолан турда дии. Үлэлии кэлбиппит. Ким да манна бэлэмнээн турбатаҕа», — диэн Аня, бэлэм айах, тылыгырыы түстэ. А. Сыромятникова
«Киэсээ, бэҕэһээ биһиэхэ Аана Уйбаанабына кэлэ сырытта. Ол тоҕо?» — диир бэлэм айах балтым. Далан. Кураанах айаҕынан кэпс. — аҥаардас тылынан, көннөрү кэпсэтиинэн (туох да бэрсиитэ-ылсыыта, кэһиитэ-манньата суох). ☉ Одними разговорами, увещеваниями (стараться добиваться чего-л. без каких-л. действий, подарков — вопреки обычаю, как это было, напр., раньше при сватовстве)
Хайдах кураанах айахпытынан баран көрдүөхпүтүй [кыыһы], туохтаах-эмэлээх киһи сатанар суола буолбат этэ дуо? А. Софронов. Куһаҕан айах кэпс. — куһаҕан, татым ас-үөл; аччыктааһын. ☉ Голод, недоедание, недостаток питания
Манна ыар үлэни, куһаҕан айаҕы тулуйбакка, күннэтэ аайы уонунан киһи өлөр. Н. Якутскай
Муннунан да айаҕынан да тыыммат көр мурун. Томмот аргыһын диэки көрдө. Чомпооһоп муннунан да, айаҕынан да тыыммат курдук. Софр. Данилов
Муннунан да, айаҕынан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, ийэлэрэ муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Оҥой айах түөлбэ — сорох инники тиистэрэ суох киһи. ☉ Тот, у кого нет некоторых передних зубов
Саа айаҕар (уоһугар) туруор көр саа. Ыт, эн биһигини саа айаҕар туруорар этиҥ. Биһиги эйигин тыыннаахтыы умайа турар уокка уматан өлөрүөхпүт. Күндэ
[Михаил:] Сибилигин саа уоһугар да турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах. С. Ефремов
Сүрэҕэ айаҕар таҕыста көр сүрэх. Арай доҕоор! Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Ылдьаа бу тириппитэ, сүрэҕэ айаҕар тахсыбыта, уҥуох уҥуохтара босхо барбыттара сүрүккэтин. Н. Заболоцкай
Аттар туйахтарын тыаһа иһилиннэ. Маппыр сүрэҕэ айаҕар таҕыста. Л. Попов. Уот айах — олус сытыы тыллаах-өстөөх; үчүгэй араатар. ☉ Острослов; искусный оратор
Пуд Иванович Дайбыров, урут араатарынан соччо биллибэт оҕонньор, тоҕо эрэ бүгүн саамай кэнники тыл этэ таҕыста. Дьэ уот айах киһи эбит. Кустук
Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн, умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
[Антон — Адаҕа:] Уот айах. Хайа уол эрэйдээх эйиэхэ түбэһэн сордонор. А. Федоров. Үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түс көр үөдэн. «Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?!» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Үчүгэй айах кэпс. — баай-тот, талбыт аһылык; баайтот талбыт аһылыкка олоруу. ☉ Разнообразное и обильное питание. Хаан айах үөхс. — иҥсэлээх, соллоҥноох, сиэмэх; хаанымсах. ☉ Кровожадный, кровью испачканный (образ страшного чудовища, вампира)
Хаан өстөөх тойоппут, Хаан айах моҕойбут, Артыалбыт ааныгар, Айаммыт суолугар Туорайдыаҥ — мэлиллиэҥ! Туормастыаҥ — мэһиллиэҥ! П. Ойуунускай
«Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии, хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап
◊ Аат айаҕа көр аат II. Абааһы айаҕа миф. — Аллараа дойду сиэмэхтэрэ; кутталлаах, сиэмэх удьуордара. ☉ Злые духи Нижнего мира, готовые пожирать, разорять; смертельная опасность
Ол аайы аймахтарын, күн улуустарын тоҕо абааһы айаҕар симэн биэрээри гынныгыт? Ньургун Боотур
Муҥ сатаатар оҕолорбун таҥара көмүскээбэккэ абааһылар айахтарыгар умса анньан биэрдэ. М. Доҕордуурап. Айах дорҕооно тыл үөр. — хос тыл мурун көҥдөйүн бүөлээн, салгын бүтүннүүтэ айах иһинэн тахсыытыттан үөскүүр дорҕоон (хол., аһаҕастартан — а, э, ы, и; бүтэйдэртэн — т, д, нь, дь, к, г, уо. д. а.). ☉ Ротовой звук (напр., гласные — а, э, ы, и; согласные — т, д, нь, дь, к, г и др.). Өлүү айаҕа — 1) миф. Аллараа дойдуга киирэр аан, суол. ☉ Вход в Нижний мир, в преисподнюю; 2) өлөр-тиллэр икки ардынан турук; өлө сыһыы, өлөр куттала. ☉ Состояние между жизнью и смертью; угроза смерти
Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Бу төрөппүт оҕотун өлүү айаҕар таҥнары анньан биэрэр диэн киһи баар буоллаҕа — ама да бу сир ийэ айыыны, батталы уйан турарын иннигэр. Н. Неустроев
Мин кинини өлөр өлүү айаҕыттан соһон таһаарбыппын эрэ билэбин. И. Гоголев. Үтүгэн айаҕа миф. — Аллараа дойду, өлүү аана, суола. ☉ Преисподняя
Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанан түстэ, Тоҕус суор маҥаас тумулу Тобулу тардан ылла. П. Ойуунускай
Үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанна, Үөдэн бүүрүгэ Төлө тардылынна! Нор. ырыаһ. Үтүлүк айаҕа көр үтүлүк уоһа
Эһэ тыһа үтүлүгүн айаҕынан таһаарбыт, уҥа илиитигэр тутан турар үс утахтаах өрүү кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
II
аат. Кымыһы иһэргэ аналлаах улахан чороон («й» мурун дорҕ.). ☉ Большой кубок (чорон) для кумыса (вмещал до одного –полутора ведер)
Түҥүр-ходоҕой Үмүөрүһэн кэлэннэр, Улахан айаҕы тутаннар, Аал уот алгыһын алҕаан, Уруу сиэрин толороннор Үс күөдьүйбүт түптэҕэ Үстүү төгүл төхтүрүйэн Кутан сырылаттылар. С. Зверев
♦ Айах тут (туттар) үрд. — ытыктабыллаах ыалдьыты аан бастаан көрсүүгэ күндүлээ-маанылаа (ытык ыалдьыкка кымыстаах айах туттараллара). ☉ Угощать, потчевать кого-л. (особо почитаемым гостям преподносили кубок с кумысом)
Айыы аймаҕар айах туппут Арыылаах кымыс тобоҕун Аан маҥнай Ааттаах кырдьаҕаска Аҕалан баран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Быыпсай ойоҕо:] О, аньыы туолан, аны бу мин урукку кэрэдэктэрбин, Сайсары эмээхсиннээҕи, ааттаһа, сылгы хаһатынан айах тута кэллэҕим. Суорун Омоллоон
Муҥха түһүөн иннинэ ытык мас аттыгар уот оттон, кулуба бэйэтинэн эбэтин иччитигэр испииринэн айах тутта. И. Гоголев. Айах үрдүн охтор — ыһыахха бастакы бочуоттаах айаҕы иһэн кымыс иһиитин, көрүнары саҕалаа. ☉ Первым отпить из почетного кумысного кубка и тем начать кумысопитие и общее торжество на Ысыахе (якутском национальном празднике)
«Аар тойон аҕабыт, Айах үрдүн охтор», — диэн Ааттаһан туран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан аҕа (ыһыахха бастакы кымыстаах айаҕы кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньорго бастатан туттараллар). ☉ Старше кого-л. ненамного (букв. старше настолько, что может получить кумысный кубок — первый почетный кубок из всех собравшихся на празднике получает самый старший, если он старше хотя бы на день).
◊ Кэриэн айах — 1) сытыары саастаах иэҕэн оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название сосудов для кумыса, изготовленных из гнутого материала так, что его волокна направлены горизонтально
Кэчигирэс ойуулаах Кэриэн айаҕы Кэскиллээн кэккэлэттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) түһүлгэ улахан айаҕа (түһүлгэ дьоно кымыһы кэриһэн иһэр улахан мас иһиттэрэ). ☉ Круговая кумысная чаша (деревянный сосуд вместимостью до 16 л)
Кэриэн айах буоламмын Кэрэ дьоммун кытары Симэх оһуор сыһыыга Сэргэстэһэн киириэҕим. П. Тулааһынап. Сатыы айах — аллараа өттүнэн ньолбуһах тутаахтаах кыра мас иһит (тутааҕар сылгы сиэлэ баайыллар). ☉ Малый деревянный кубок с овальной рукояткой внизу, к которой привязывали пучки конской гривы. Сиэллээх айах — ойоҕосторунан сиэл сүүмэхтэрэ баайыллыбыт, үс атахтаах улахан кымыс иһитэ. ☉ Большой деревянный кубок на трех ножках с пучками гривы по бокам
Албан үтүө күннэрбит буоллулар, Аар баҕаҕы астыбыт, Алтан чэчири туруордубут, Сиэллээх айаҕы бэлэмнээтибит. Саха нар. ыр. III. Баара ойуулаах матааччах бааралаата, Ымыйа ыҥырыс Сиэллээх айах сиэттистэ! Саха нар.ыр. I. Тойон айах — кымыһы иһэргэ аналлаах саамай улахан мас иһит. ☉ Самый большой кубок для кумыса
Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы Тоҕус томторҕолоох Тойон айахха кутаннар, Көйү саамал кымыһынан — Айах үрдэ диэн айхаллаатылар. П. Ойуунускай. Уһаа айах — туруору саастаах гына оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название деревянных сосудов для кумыса с вертикальным положением волокон
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс бохтоолоох Үрүҥ илгэлээх Уһаа айахтан Уруйдаах тускуттан Туруйалаан туран эрэ [Айыыһыт биэ уулаата]. П. Ойуунускай. Чороон айах — биир атахтаах сүүнэ улахан, суон хатыҥы хаһан оҥоһуллубут чороон. ☉ Большой одноногий сосуд для кумыса, вырезанный из толстой березы и вмещающий от 8 до 32 л жидкости
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Эллэй Боотур кэлиэҕэ Чороон айах тутуурдаах. С. Данилов
ср. тюрк. айак, монг. аяга ‘кубок’