туохт.
1. Күүстээх кыһыл төлөнүнэн умай. ☉ Гореть ярким пламенем, ярко пылать, полыхать
Хаппыт мутукчаны сиир уот күүһэ дэлэтэ дуо, сүр баҕайы өрүтэ үөмэхтиир, кытыастар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү ыас хараҥаҕа сүрэххэ төһөлөөх күндүгүнүй, эн, булчут кытыастар кутаата! Далан
Көрүҥ, ол тугуй? Ойуур умайан кытыастар буолбат дуо? Н. Якутскай
Оһоҕун кыыма өрө кытыаста олорор эбит. Н. Заболоцкай
△ Кыһыл төлөн буолан көһүн. ☉ Пламенеть
Кытара сандааран умайан тэтэрбит Кытыастар былааҕы үрдүбэр туруоруҥ! П. Ойуунускай
Халлаан илин эҥээрэ бүтүннүү кытыаста умайан эҥсиллимэхтээн барда. Амма Аччыгыйа
Ырыых-ыраах халлаан кытыытыгар Кыһыл сарыал кытыастар. И. Эртюков
2. көсп. Ордук эрчимнээхтик, өрө биэрэн саҥар-иҥэр. ☉ Говорить запальчиво, пламенно, очень эмоционально
Мунньахтарга араатардаан кытыастар. Амма Аччыгыйа
Кыргыттар буоллаҕына Кытыан быыһыттан Кыһыл тылларынан Кытыасталлар. П. Тобуруокап
«Оҥойор айаххар да тото-хана аһаабакка олороҥҥун, өссө атыылаһардааххын баҕастааххын», — Надя эбии кытыастар. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1. Өрө күүдэпчилэнэн, күлүбүрэччи умай. ☉ Разгореться, загореться, полыхать гудящим пламенем
Сотору өстөөх тааҥкалара умайан балысхан уотунан өрө күлүбүрээбиттэрэ. М. Доҕордуурап
Никифоровтаах тааҥкаларын кытта кэккэлэһэ испит лейтенант Соколов тааҥката умайан күлүбүрээбитэ. ССС
Хампы тэпсиллибит табаар дьааһыгыттан оттуллубут уот олус көхтөөхтүк умайан күлүбүрээбитэ. «ХС»
2. көсп. Уот төлөнүн курдук кытар, умай (хол., кыһыл былаах туһунан). ☉ Алеть, пламенеть, развеваясь, трепеща на ветру (напр., о красном флаге)
Дьахтар барахсан таҥаһа Өлөҥ окко ыыппыт Өрт уотун курдук Өрө күлүмнээн күлүбүрээн …… Көрүөххэ күндүтүн. А. Софронов
Кыһыл знамя анньыллан көй салгыҥҥа күлүбүрүү түһэр. Амма Аччыгыйа
Дьокуускайга аалай Былаах күлүбүрүүрэ! С. Дадаскинов
3. көсп. Быыстала суох тэтимнээхтик, түргэнник саҥар. ☉ Говорить громко, быстро, без запинки, задорно
[Надя] күлбүт-үөрбүт күлүбүрээбит элбэх саҥалаах, бэһиэлэй кыыс. М. Доҕордуурап
△ Кыыһыран дуу, өһүргэнэн дуу кими эмэ саҥаран өрө умайыктана түс. ☉ Рассердившись или обидевшись, начать нервно, запальчиво говорить, не останавливаясь; затараторить, затрещать в гневе
«Эн миигин олус күргүйдээмэ! Эн саҕаны көрбүтүм», — Арыпыана өрө күлүбүрүү түстэ. Амма Аччыгыйа
«Мин манна туох да иһин соҕотоҕун хаалбаппын!» — диэн Олеся уоттуу күлүбүрүү түстэ. Н. Островскай (тылб.)
II
туохт. Кынаттаргынан түргэнник сапсыммахтаан, дохсуннук көтөн таҕыс. ☉ Стремительно взлететь, взмыть вверх, энергично взмахивая крыльями
Кыһыл хаастаах куртуйах, омунугар мас лабаатыттан иҥнэ-иҥнэ, көтөн күлүбүрүүр. Амма Аччыгыйа
Арай, төҥүргэһин төрдүттэн туох эрэ хара көтөн күлүбүрээн таҕыста. Суорун Омоллоон

I
аат.
1. Киэһэ күн киирбитин кэнниттэн түүҥҥү хараҥа түһүөр диэри борук-сорук кэм. ☉ Вечерние сумерки, полумрак после захода солнца и до наступления ночи
Им ырдьаччы сүппүтүн кэннэ алааһын арҕаа саҕатыгар киирдэ. А. Софронов
Ыкса киэһэ, им сүппүтүн кэннэ, Өлөксөй Мэҥэ улууһун киинигэр Төҥүлүгэ тиийдэ. В. Протодьяконов
△ Киэһээҥҥи саһарҕа, халлаан хараҥанан бүрүллүбэтэх сырдык өттө. ☉ Вечерняя, затухающая заря
Ардыгар алтан от чаҕылын кытары, Ардыгар кыыһар им сарыалын кытары Кэрэни кэтиирдии, кэрэни этиэхтии Курустуук-курустук ким эрэ мичээрдиир. С. Данилов
Киирэр им араҕас уотугар мустаннар Хоптолор муораҕа дайаллар. И. Гоголев
Иннигэр им сыдьаайын курдук сырдык баарга дылыта. Күннүк Уурастыырап
2. Түүҥҥү хараҥа кэнниттэн сарсыарда эрдэ сырдаан барар кэм. ☉ Ранний рассвет
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар. Амма Аччыгыйа
Ими кытта тэҥҥэ туруор. Уонна көлүй, олордума, көлүй күнү быһа. С. Данилов
Оттон бу сарсыарда эрдэ, им тахса илигинэ баартара диибин дии. Н. Заболоцкай
3. көсп. Үөрүү, эрэл кыыма. ☉ Надежда; радость
Саҥа дьылбыт саҕаланна биһиэхэ күн тахсыытынан, өстөөхтөргө им сүтүүтүнэн, биһиги халлааммытыттан былыт көһүүтүнэн. Т. Сметанин
Үөрүү өҥөйөн көрбөтөх Кураанах олоҕор Сырдык имэ буолбута Ыраах баар уол оҕо... И. Чаҕылҕан
Ийэ сүрэҕэр Им сырдаабата, Дьиэ иһигэр Дьэргэлгэн киирбэтэ... С. Васильев
♦ Атаҕын иминэн көр атах
Суолум чэрин атаҕым иминэн булан, тибиинэн кэһэн мочоохтоон, хат тыырдым. Н. Лугинов. Илиитин иминэн көр илии. Им балай <хараҥа> - 1) туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная, кромешная тьма (соотв. (темно) хоть глаз выколи)
Хара баархат быыһы тэниччи тардыбыт курдук им балай хараҥа саба халыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕын аспыта - туох да көстүбэт им балай хараҥа этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сотору балаҕан иһигэр им балай бүрүүкээтэ. С. Никифоров
Абыраамаптаах Бииктэр, Маппыры кытта бырастыылаһаат, им балайга симэлийэллэр. Л. Попов. Тэҥн. ытыс таһынар хараҥа; 2) көсп. хараҥа, сайдыыта суох, бүтэй олох. ☉ Отсталая жизнь; глушь, жизнь в глухомани
Биһиги сордоохтор манна тугу да билбэккэ им балайга хаайтаран сытабыт. Болот Боотур
Норуоккут үөрэҕэ суох, им балай хараҥаҕа тэпсиллэн олорор. И. Федосеев. Тарбаҕын иминэн көр тарбах. Ытыһын иминэн көр ытыс III
ср. алт. иҥир 'вечерняя заря'
II
аат. Сүөһү кулгааҕар оҥоһуллар бэлиэ. ☉ Метка, клеймо, тавро на ухе животного
Сүөһүнү иминэн бул.  Ииппитиҥ дуу, имнээбитиҥ дуу? Суорун Омоллоон
♦ Имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) - баар буола сылдьыбыт бэлиэтэ биллибэт гына суох буолла, сүттэ, өллө. ☉ Бесследно исчезнуть, погибнуть
Умнууга хаалан, төрүт да имниин сүтүөх маҥнайгы кэпсээннэрим көстүбүттэр. Амма Аччыгыйа
Бэрт үгүс норуоттар дьиикэй уонна хараҥа олохтон тумнасталлара, дьаҥнартан имниин бысталлара. БИД
Зашиверскайга ыттар уоспа ыарыыны тарҕаппыттарын, куорат имниин эстибитин туһунан номох баар. Ю. Чернов (тылб.)
◊ Кирис им - сылгы кулгааҕын төбөтүн туруору хайа быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка в виде продольных разрезов на ушах лошади. Үүт им - сылгы кулгааҕын дьөлө үүттээн бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная в виде круглого отверстия. Холорук им - сылгы кулгааҕын кырыытыттан ойо быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная полукругом
Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕар холорук имнээх. А. Софронов
тюрк. им
III
көр иҥ II
Учууталын Березкины санаан, мунчааран, Оксана хаһан да тохтубатах хараҕын уута имин устун чоккуруу тохто сыппыта. Суорун Омоллоон
Икки имин хаана ымыы түөһүн курдук тэтэрэн, - Настя кыыс киирэр. Н. Якутскай
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Имин хаана оонньообут - 1) иэдэһэ эмискэ тэтэрэн кэлбит (долгуйан, кыбыстан, күүстээх иэйииттэн). ☉ соотв. кровь бросилась в лицо кому-л.; полыхать румянцем (от стыда, смущения и т. п.)
[Лоокуут] бара-кэлэ сылдьарын көрө-көрө, сиһин этэ сиппит, буутун этэ муҥутаабыт, толору түөстэммит кыыс оҕо хараҕа уоттаммакка, сүрэҕэ мөхпөккө, имин хаана оонньообокко хаалыар эмиэ да сатаммат буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 2) тэтэркэй иэдэстээх, сибиэһэй көрүҥнээх. ☉ Свежее, румяное лицо (соотв. кровь с молоком)
Таҥаралаах халлааным Тахсан эрэ күнүн Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах …… Имин хаана оонньообут Илбиэнэ көмүс иэдэстээх Адьыҥа Сиэр хотун диэн …… Хотун ойохтооҕо эбитэ үһү... П. Ойуунускай