ж. 1. мэһэй, харгыс; служить помехой мэһэй буол; 2. помехи мн. радио мэһэй.

туохт.
1. Атаххар турар буол, атаххынан хаамар буол (аан бастаан хаамар эбэтэр атаҕын оһоллоон баран үтүөрбүт киһи, сүөһү туһунан). ☉ Встать на ноги, начинать ходить (о человеке, животном, впервые начавшем ходить или оправившемся после травмы ног)
Оҕус өллөҕүнэ эбэтэр кыайан атахтамматаҕына, ону кинээс быһаарыаҕа. Амма Аччыгыйа
Хайыы-үйэ атахтаммыт, борбуйдарын көтөхпүт кулуннар сорохторо күн уотугар таалалаан сыталлар. И. Никифоров
Төрөөбүтүнэн тугут ийэтин бастакы уоһаҕын тото-хана испит, ийэтэ тугутун салыҥын үчүгэйдик салаабыт буоллаҕына, кини тымныыга тоҥмот, түргэнник атахтанар. ТНС ОКТК
2. көсп. Харгыстан, бытаар, ситэ сайдыма (туох эмэ мэһэйдээн, моһуоктаан). ☉ Тормозиться, стопориться в своем развитии, деятельности (в результате какого-л. препятствия, помехи)
Эһиги барыаххытыттан ыла биир да табыгастаах үлэһит түбэспэтэ. Онтон сылтаан оҕонньор эргиэнэ улаханнык атахтанна. Н. Якутскай
Техника кыратык да тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Сорох бириискэлэргэ сири хаһар техника уонна араас матырыйаал кэмигэр тиэрдиллибэккэ үлэ тэтимнээхтик ыытыллара эмиэ атахтаммыта. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ ситиһэ охсоору туохха да аралдьыйбакка, ылсыһан, кыһаллан-мүһэллэн оҥор. ☉ Делать что-л. упорно, настойчиво, не отвлекаясь ни на что другое, налегать
Бу үрдүк үөрүүлээх күннэргэ биһиги хас биирдии бэйэбит туохтааҕар да ордук үлэбитигэр дьулуйуох тустаахпыт, табаарыстар. Амма Аччыгыйа
Наар үөрэҕин дьулуйан, аны математическай наука кандидата, өссө аҕыйах сылынан дуоктар буолуо үһү. Н. Лугинов
Хоно сылдьан дьулуйан үлэлээтэ. М. Доҕордуурап
2. Ис сүрэххиттэн туохха эмэ тардыс, баҕар. ☉ Сильно желать, жаждать чего-л., стремиться к чему-л.
Эмиэ салгын мүөтүн иһэ, Оҕо күөххэ дьулуйбут. Эллэй
Кини үлэтигэр дьулуйарын, сылайдым диэн хаһан да үҥсэргээбэт үгэстээҕин табаарыстара [билэллэр]. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Тугу эмэ (мэһэйдэри) силэйэн түргэнник инниҥ диэки бар. ☉ Идти стремительно вперед, преодолевая все помехи
Норуоппут хараҕын ууларын, Тохтубут хааннарын иэстэһэ, Тус арҕаа Сэбиэскэй Аармыйа Тохтоло суох тоҕо дьулуйда. Күннүк Уурастыырап
Аарыма улахан кылбайбыт ледокол Арктика диэкиттэн Тиксиигэ дьулуйар. С. Васильев
Икки киһилээх кэлим муус сүүрүк хоту иҥсэлээхтик дьулуйан истэ. И. Никифоров

1. туораа 1, 2, 3 диэнтэн дьаһ. туһ. Бүтүн ыалы, бачча сүөһүнү көһөрөр, сүүрүктээх үрэҕи харбатан туоратар оҕо оонньуута буолбатах. Н. Заболоцкай
   Омоох суолунан аты туораттылар, үрэх хоонньугар киирдилэр. Н. Павлов
   [Эһэҥ] Оннук муҥнанан соҕотох ынаҕын Уһун кыһыны туоратара. И. Эртюков
2. көсп. Кимиэхэ эмэ хаҕыстык сыһыаннас, кыһарый, үтүрүй. ☉ Обходиться с кем-л. неласково, затирать, зажимать кого-л.
   Миша аттыгар биэс да кыыс баар буоллаҕына, хайаларын даҕаны чорбоппокко, туораппакка тэбис-тэҥ кэрэхсэбиллээхтик кэпсэтэр. Н. Лугинов
   Кырдьаҕастар Васяҕа сыһыаннара олус үчүгэй, кыргыттар да туораппаттар. Д. Токоосоп
3. көсп. Мэһэй буолар кими, тугу эмэ суох гын, суох оҥор. ☉ Отстранять, устранять кого-что-л., создающего помехи в чём-л.
   Мас суханы Тыраахтар туоратта, Токур сиэрпэни Хамбаайын кыйдаата. Саха фольк. Кини суолугар туора турбут кутталлаах киһитин кэбэҕэстик туоратта. У. Ойуур
   Оҕону ыарахаттары туоратарга, онуоха, кыратык да буоллар, эрэйдэнэллэрин тулуйар буоларга үөрэтэр ордук суолталаах. Дьиэ к.
   ♦ Туората көр — кими эмэ атыҥырыы санаа, сөбүлээмэ, абааһы көр. ☉ Чувствовать неприязнь, нерасположение к кому-л., смотреть косо, сторониться кого-л.
   Дорообо, дойдум! Тоҕотун тоҥоомо, Туоһулуу сураама, Туората көрүмэ! А. Софронов
   Миигин сирбэруоппар туората көрөллөр, үүрээри гыналлар. П. Ламутскай (тылб.)

1. Сайыҥҥы кэмҥэ сүөһүнү, табаны быстах хаайан аһатарга аналлаах күрүөлээх мэччирэҥ сир. ☉ Летнее огороженное пастбище, загон для скота, оленей
   Субан сүөһү барыта бииргэ кыараҕас хааччахтарга сайылаан турбута. «Чолбон»
   Хааччаҕы таба кыайан дабайан тахсыбат гына, үрэх икки өттүгэр сытар хайалар чугасаһар сирдэринэн быһаллар. ТНС ОКТК
   Убаһалар хааччах иһигэр үчүгэйдик үөрдүспүттэрин кэннэ, атын сылгы орооспот сиригэр үүрэн таһааран хастарар ордук. ҮБНьТ
2. көсп. Тугу эмэ гынары бопсуу, тугунан эмэ муҥурдааһын. ☉ Препятствие, запрет, ограничение в чём-л.
   Маннык хааччахха, тыын тахсыбат олоҕор олоруох кэриэтэ, хайдах да буолбут ордук. А. Софронов
   Оҕолор айылҕа киэҥ дуолугар дуоһуйа тыынан, сөрүүн ууга хааччаҕа суох чалбааттаан, бэркэ сайылаабыттара. Айысхаана
   Оччотооҕуга хааччах суоҕуна, уу көтөрө үгүс эрдэҕинэ мэлдьи сааланар этим. «Чолбон»
   ♦ Хааччахха хаай (хаайтар) кэпс. — ким эмэ тугу эрэ гыныахтааҕын бобус; ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕа бобулун, харгыстан. ☉ Мешать, создавать помехи, препятствовать кому-л. в чём-л., загонять в угол; встречать препятствия, быть загнанным в угол
   Хараҥа хаамҥа хатаан, Хатан хааччахха хаайан, Күндү көҥүлүн Көрдөрбөккө күөйбүтэ. Суорун Омоллоон
   Хаһан даҕаны хааччахха хаайтарымаҥ, Хахтаах кинигэҕэ хаайыллымаҥ, Көтүҥ, мин саныыр санааларым. С. Данилов
   ср. п.-монг. хайирчаҕ ‘ящичек, сундучок’

I
туохт.
1. Кими, тугу эрэ туох эмэ иһигэр киллэрэн, уган баран тахсыбат гына сап, хатаа. ☉ Закрывать, запирать кого-л. где-л., загонять, заталкивать куда-л. Сүүрбэ сааһын туолуоҕутан ыла, Маайаны кэлэр-барар, хонор-сүктэр дьонтон саһыарбат, хаппахчытын иһигэр хаайбат буолбуттара. Н. Якутскай
Андриан Корнилов тиэргэнигэр сүөһүлэри хаайбыттар. М. Доҕордуурап
Дьиэҕэ ыт үрэрэ иһиллэр, ону түгэх хоско хаайдылар быһыылаах. «Чолбон»
2. Буруйдааҕы тутан, түрмэҕэ олорт. ☉ Арестовывать, заключать под стражу, заточать кого-л. в тюрьму
«Илдьэн хаайан кэбиһиҥ!» — генерал Бурхалейы …… саабылатын өнчөҕүнэн хоҥоруутугар охсон чап гыннарда. Эрилик Эристиин
[Лэкиэс:] «Былыр аҕаҥ даҕаны өрөпкүөмнээн сылдьан хаайа сылдьыбыта сөп». С. Ефремов
Куорат полицията Манчаарыны булан, тутан ылан хаайан кээспит. МНН
3. кэпс. Ким, туох эмэ суолун бүөлээ, суолугар туора тур эбэтэр тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, харгыстаа. ☉ Задерживать, останавливать кого-л., преграждать путь, препятствовать кому-чему-л.; загонять кого-л. куда-л. Ардах сырыыны хаайда. Оҕом хаппырыыстаан, үлэбэр барарбын хаайда
□ Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
Арай ычык иһигэр ыта тайаҕы хаайан турар үһү. Улдьаа Харалы
Ууну хаайар икки ньыма баар: сири хаһан хоруу оҥоруу уонна быһытынан тохтотуу. КПЫ
4. көсп. Туох эмэ көҥүллүк буоларын, сайдарын, тарҕанарын тууй, боп. ☉ Мешать, препятствовать чужой воле, создавать помехи кому-чему-л. в чём-л.
Үтүө санаа, сырдык суобас кыра норуокка бэйэтигэр баар, ону тутан хаайыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
Чэ, доҕоор, соҕотох оҕобут баҕатын хаайымыахха. М. Попов
Мин өрүүтүн албын, хараҥа санаа кэрэни-сырдыгы хаайбатын туһугар охсуһабын. БВВ ӨУоӨ
♦ Тыынын (тыынын-быарын) хаай — ким эмэ тугу эмэ гынарын бопхаай, хааччахтаа. ☉ Лишать возможности делать что-л., душить
Лариса бу киһи тыынын-быарын хаайар ыар олохтон быыһанар, босхолонор суолу, киһилии олорор дьолу көрдүү сатыыр. Софр. Данилов
[Киис Бэргэн:] Бараммат өстөһүү, бараммат атааннаһыы Най хара буруота мин тыыммын хаайар. И. Гоголев
Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сотору билигин Хараҥа түүн хааччахха хаайыа. А. Софронов
◊ Тыынын хаай — кыайан тыыннарбат гына боп-хаай, тыынын бүөлээ (тугу эмэ этэргэ). ☉ Стеснять, затруднять дыхание, душить (о чём-л.)
Маайа сүрэҕэ уолугар бүөлүү анньыллан, тыынын хаайар курдук буолуталыыр. Эрилик Эристиин
Күүстээх долгун арҕаһыгар Таисия Захаровна ытта сатыыр, тымныы уу иэдэһин таһыйар, айаҕар кутуллаары тыынын хаайар. Л. Попов
Бырдах таба муннунан, айаҕынан туолан, тыынын хаайар. И. Федосеев
ср. монг. хаах ‘закрывать; преграждать; прекращать’
II
туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ арахпакка көрдөс, ирдээ. ☉ Приставать к кому-л. с просьбами, требованиями
Ол гынан баран, уол олус хаайбытын иһин, тылын быһа гымматаҕа. М. Доҕордуурап
Ити бырадабыас Баанньа куоракка таһаҕаста киллэрэн кулу диэн хас да күнү быһа хаайбыта. С. Ефремов
Ону ол диэбэккэ, дьиэлээх киһи үлтү хаайан, хааһаҕы астаран, табаҕыттан тардыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Максимы дьоно кыыскын хаһан билиһиннэрэҕин диэн хаайбыттара ыраатта. Күрүлгэн
2. көсп., кэпс. Олус ыксат, ыгылыт; кими эмэ куттаан ык-түүр. ☉ Ставить кого-л. в неудобное положение, вызывать смятение; страшить, пугать кого-л.. Уол киһитин охсоору хаайда. Оҕото ииктээри хаайда
□ Хабыр тымныы кыһыммыт Хаайа көтөн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Биир бэйэм кырбаары хаайан туран, кини дьиэтээҕи сорудаҕын элбэхтик устан сойбоппут буолуохтаахпын. В. Тарабукин
♦ Андылыы хаай кэпс., түөлбэ. — киминэн эмэ тугу эмэ күһэйэн оҥорторо сатаа. ☉ Вынуждать, заставлять кого-л. выполнять что-л. Киһитэ мунньахха тылла эт диэн андылыы хаайбыта. Кустук
Муннукка хаай (ык) көр муннук. Мин таайбын аан бастаан муннукка хаайан, өрө көтөҕүллүүлээхтик этиибин саҕалыыбын. Далан
Анарааҥҥылар муннукка хаайдахтарына, бэрэсидьиэммит кэлэн, кэлэр-барар үүппүтүн-хайаҕаспытын булларан барар. Н. Борисов
Ити курдук, уоруйаҕы дакаастабылларынан муннукка хаайан, буруйун биир күн иһигэр толору билиннэрэн турабыт. ЕМП БС