звукоподр. быстро произносить звуки ба-ба-ба, бабакать; тоҥон бабыгырыыр а) у него зуб на зуб не попадает (от холода); б) перен. он говорит бестолково, бессвязно.

саҥаран быбыгыраа = быстро и невнятно говорить (напр. о сильно замёрзшем или вышедшем из себя человеке); тоҥон быбыгырыыр он сильно замёрз, у него зуб на зуб не попадает.

көр таҥкычах
Чаҥкычаҕы дьаабылаабыт, Туйахха тууһурбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Быһый Чооруос:] Бургунас этэ бүппүт, чаҥкычаҕа эрэ хаалбыт. В. Протодьяконов
Чаҥкычаҕы сууйан, ыраастаан, кыра гына кырбастаан, уу кутан, туустаан буһараллар. КЕФ СТАҮө
ср. бур. чархынах, халх. сархынах ‘первый желудок у коровы, в который попадает принимаемая пища’

туохт.
1. Сир харатыгар маҥхайбыт куобаҕы, кырсаны өҥүнэн көрөн булан ыл. ☉ Обнаружить зайца-беляка, песца по светлому окрасу ещё до первого снега
Куобаҕы, хаар түһүөн иннинэ, түүтэ ситтэҕинэ, тордуйалаан бултанар. ТСКБ
Булчут бултуур сиригэр табанан тиийэн, кырсаны …… тордуйалаан ханна сытарын көрдүүр. ТСКБ
2. эргэр. Илим биир уһугар тордуйа баайан баран, сүүрүк хоту хаамтаран балыктаа. ☉ Ловить рыбу сетью: рыболов идёт по берегу или плывёт на лодке вниз по течению, держа один конец сети, а к другому прикрепляется берестяной поплавок в виде тордуйа; рыба попадает в сеть, закинутую поперёк реки, и рыболов выбирает её.

и. д. от тур =; кинини атахха туруунан чиэстээтилэр его приветствовали стоя (букв. вставанием на ноги).

из словаря Пекарского:
1) стояние; стоянка; застой; прочно (твердо) стоящий, твердый, постоянный: Аан ийэ дойду... көмүс туруутуттан төрүөн-үөскээн баран родившись из серебряного приюта (пристани) матери-земли; бары биһиги дьиэбит туруута все наше домоводство; аал уотум туруута подножие моего домашнего очага; хаан туруута застой крови, отёк; хочо уҥуоргу туруута другой край поля (противоположный тому, на котором стоит кто-либо); туруута суох непостоянный; туруу дойду (дайды) основное место, постоянное жительство (=туруу сир ), родная страна.
2) вставание: абааһы бу туруутугар когда вот вставал абаасы; эт-хаан туруута страсть.
3) заступничество, ходатайство; заступник: туруу буол быть чьим-то заступником.
4) причина.
5) прицел, нарез на казённике: доруобуҥ букатын тугу да таппат, туруута алдьаммыт быһыылаах твой дробовик совсем не попадает в цель, у него видимо, испортился прицел (нарез на казённике).

тыаһы үт. туохт.
1. «Ба-ба-ба» диэн эрэр курдук быһыттаҕас дорҕооннору таһаар. ☉ Быстро издавать звуки «ба-ба-ба», бабакать
Хараҥа түүн бодуламмыт мутугар Хаххан, мэнэрик курдук, бабыгырыыр. И. Гоголев
Чаанньык оргуйан хаппаҕынан кыыран бабыгыраан барбыта. Н. Якутскай
2. Ыксаабыт бобуллаҕас куоласкынан ис хоһооно суох быһыттаҕас саҥата таһаар (хол., кыыһыран эбэтэр кутталтан). ☉ Судорожно-возбужденным голосом издавать непонятные прерывистые звуки (напр., от злости или страха)
Кыыһыран эриличчи көрбүт эдэр киһи охсуохха айылаах бабыгыраабыта. П. Аввакумов
Хата, куттас ньиэмэс эбит: хаһыытаабата, көннөрү бабыгыраата. А. Данилов
Чаабый хотун бүтэн хаалбыт кэһиэхтээх күөмэйинэн бабыгыраан, ытамньыйан ыла-ыла саҥаран барда. Эрилик Эристиин
◊ Тоҥон бабыгыраа – наһаа күүскэ, тииһиҥ тиискэр ыпсыбат гына тоҥ. ☉ Очень сильно мерзнуть, зуб на зуб не попадает (от холода)
Эмээхсин эрэйдээх этирик түөһэ килэҥнээн көстүбүт, бытарҕан дьыбартан тоҥон бабыгыраабыт. И. Гоголев
Сороҕор суорҕаным иһигэр тоҥон бабыгырыырым, сороҕор этим уотунан кутаалаан, унньуктаах уһун түүн устата сырдыкка-хараҥаҕа киирэрим. А. Куприн (тылб.)

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.

аат.
1. Ким эбэтэр туох эмэ инники кэскилэ, төлкөтө, түбэһиэхтээх, тиксиэхтээх, олоруохтаах анала, оҥоһуута. ☉ Судьба, рок, участь, доля
Дьылҕата билиэ (өс ном.). Кырдьар саас диэн эмиэ киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Көҥүл бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ, кыргыллар-кыдыллар суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
Киһи аймах дьылҕатын быһаарар улуу охсуһууга [Аҕа дойду сэриитигэр] саха норуота аан маҥнай кытынна. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ бэйэтиттэн тутулуга суох туохха эмэ түбэспит балаһыанньата, туруга. ☉ Положение, состояние, в которое кто-л. попадает не по своей воле
Витя, ытын дьылҕатын истээри, чөрбөс гына түстэ. Н. Заболоцкай
Айымньы [Суорун Омоллоон «Аанчык» диэнэ] сүрүн идейнэй-тематическай тосхоло Мыычаар ис санаатын, кини ааһыах ааспытын кэннэ кэмсиниитин арыйыыны буолбакка, саха дьахтарын өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ыар дьылҕатын ойуулааһыҥҥа туһуланар. ФЕВ УТУ
Биһиги түрмэни кытта кистэлэҥ сибээһи олохтообуппут, төһө кыалларынан, табаарыстарбыт дьылҕаларын чэпчэтэ сатыырбыт. «ББ»
♦ Быстах дьылҕалаах - сааһын ситэ олорбокко, үйэтин моҥообокко эрдэ өлөр аналлаах. ☉ О человеке, волею судьбы умершем молодым, не дожившем до старости
Оҕолоро быстах дьылҕалаах эбит ээ - эдэр сааһыгар ууга түһэн өлбүтэ. «ХС»
Кырдьыгы сабаргыт кыһыыта Кырдьаргыт саҕана таайыаҕа, Бардамсыйан сылдьыы кыайыыта Быстах дьылҕалаах буолуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьылҕа тойон (хаан) миф. - сахалар итэҕэллэринэн, дьон дьылҕатын быһаарар, үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох таҥара (кини хайдах дьаһайбыта барыта олоххо киирэр, киһи ону уларытар кыаҕа суох). ☉ По представлению якутов: божество, живущее в верхних ярусах неба, распоряжающееся судьбами людей (то, что им предначертано, обязательно происходит, и человек бессилен изменить свою судьбу)
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, - Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа Тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Дьылҕа тойон: «Хоойго сытар холоонноох Хотун ойоҕо кини баар» - диэбит үһү. Ол да иһин кэллим. Ньургун Боотур
Онтон анараа өттүгэр Айыҥат хаан анабыла, Таҥха хаан таҥхата, Дьылҕа хаан дьылҕата [билиэ этэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьылҕа тойон дьүүлэ даҕаны Кэс тыл даҕаны төлөрүйбэттэр. И. Гоголев
Сэбиэскэй кулуба, Кириилин табаарыс, үөрэхтээх, өссө лиэкэр идэлээх, хомуньуус балтылааҕа, хата мин дьолум буолаарай диэн, Бадаайап үрдүк таҥараҕа уонна Дьылҕа хааҥҥа, иһигэр кистээн махтаныах санаата кэллэ. Л. Попов
Эн ким үүнэр, ким кэхтэр соргутун Дьылҕа хааҥҥа күтүрээмэ, Уонна олоҕуҥ уолбат уйгутун Дьалаҕайдык көрүмэ. С. Данилов

аат.
1. Киһи-сүөһү айаҕын икки өттүнэн (үөһээ уонна аллараа) тиистэригэр олох буолар уҥуохтар; киһисүөһү сирэйигэр ол уҥуохтар сылдьар сирдэрэ. ☉ Челюсть; подбородок. Сылгы сыҥааҕа. Сыҥаах быччыҥнара
□ Баанча хараҕа кэҥээбит, кыламана хойдубут, сыҥааҕа кырыыламмыт. Л. Попов
[Эһэ] сыҥааҕын икки баппаҕайын үрдүгэр уурбут, субу саба түһүөх курдук оҥостон сытар. Суорун Омоллоон
Дал иһигэр уонча туҥуй бургунастар кэбинэн сыҥаахтара оонньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
2. Туох эмэ быһыытынан эбэтэр хамсыырынан киһи-сүөһү сыҥааҕар майгынныыр чааһа. ☉ Часть чего-л., напоминающая внешне или по действию, движению челюсть человека, животного. Сыарҕа сыҥааҕа. Чыскы сыҥааҕа
□ Кини көрүдүөрүн устун тимир суол сыҥаахтара сыыйылла сыталлар. С. Федотов
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр. «Кыым»
♦ Алын (аллараа) сыҥаах буол көр аллараа
«Сыла туоллаҕына, болдьоҕо кэллэҕинэ, нэһилиэк хата босхо сирдэнэн хаалыыһы», — Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Сирэйэ эрэ ньыламан маҥан буолбат дуо?» — Ааныка күлэ-үөрэ алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Ити акаары тылыгар аллараа сыҥаах буола сытаҕын. «Чолбон»
Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр көр сыарҕа. Билигин да миигин одуулууллар диэн, эн биһиэхэ сыарҕатын сыҥааҕын иҥиннэрэр үһү. М. Доҕордуурап. Сыҥааҕа ыарахан кэпс. — өҥөтүн ыараханнык сыаналыыр, ыарахан сыаналаах. ☉ Просить, брать дорого за услугу (букв. челюсть его тяжёлая)
Уон сүүстэн итэҕэһи ылыахтара суоҕа. Манна таһаҕас таһааччылар сыҥаахтара ыарахан. Н. Якутскай
Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай. Сыҥааҕа ыпсыбат — 1) олус тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает. Кыра уол тоҥон сыҥааҕа ыпсыбат буолбут; 2) туохтан эрэ үөрэ-көтө сылдьар. ☉ Пребывать в радостном настроении, улыбка не сходит с лица. Сыҥааҕа ыпсыбат буола үөрдэ. Сыҥааҕа ытыстар — 1) уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. Ону сыҥааҕа ытыстар дииллэр. ☉ Так говорят, когда за долгую зимнюю спячку челюсти у медведя сцепляются так, что он не может раскрыть свою пасть (букв. челюсти сжимаются); 2) көсп. Сыҥааҕа ытыстыбыт эһэҕэ дылы күлбэт-үөрбэт, саҥарбатиҥэрбэт мас сирэйдэн. ☉ Придать лицу холодное, непреклонное выражение
Кыһыйбыт аһыйбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо — сыҥааххын быһа ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Омук куонсуллара сыҥаахтара ытыстан, күлэри көрбөтөх, мичиги билбэтэх сирэйдээххарахтаах дьон киирэннэр олохторугар олордулар. «ХС». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) — сыҥаахха оҕус. ☉ соотв. влепить пощёчину. Уол үөхпүт киһини сыҥааҕын тыаһатта
□ Онуоха астарыах бокуой биэрбэккэ, Дьөгүөр бэлэмнэнэн турар уҥа илиитинэн охсуох курдук буолан иһэн, сүр сымсатык, хаҥаһынан аҕалан, Баһылайы сыҥаахха уоптаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап. Сыҥааҕын уута сүүрэр — амтаннаах аһы сиэҕин олус баҕаран айаҕын иһэ симэһининэн туолар. ☉ соотв. слюнки текут у кого-л.
Аны биирдэ омурдарым дуу, омурпатым дуу?.. Хата, сыҥааҕым уута дэлби сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Никитин аҕабыыт уолаттара бэрэмиэнэ кэмигэр барыанньа, арыы кыбытыылаах буулканы сииллэрин көрүөххэ үчүгэй да буолара. Мэктиэтигэр сыҥаахпыт уута сүүрэр. «ХС»
Кини күөс хаһан буһарын кэтэһэр, сылаалаах уһун айан кэнниттэн сыалаах эти сиэхтээҕин саныысаныы, сыҥааҕын уута сүүрэр. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. силин быһа ыйыстар (1). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын — киһи киһиэхэ туох эмэ үчүгэйи ыралыыр курдук эттэҕинэ, истээччи онуоха махтанар тыла. ☉ Благопожелание: желаю сытой, благополучной жизни (букв. пусть твой подбородок станет жирным, а рот — масляным). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын (өс хоһ.). Сыҥаахха олорус — тыл бырахсан кэпсэтиигэ ойоҕостон кыттыһан бар. ☉ Вмешиваться, влезать бесцеремонно в чужой разговор (букв. садиться кому-л. на челюсть)
Дьахтар кэпсэтиигэ кыттар буоллаҕына сиилиир этилэр: «Сыҥаахха олорсон, дьахтар бөҕө», — дииллэрэ. А. Сыромятникова
[Поскачин] тыл этэртэн тардынна, этээччи табаарыстарга тыл бырахсан сыҥаахтарыгар олорсо сатаата. «ХС». Сыҥаах хоҥнор эргэр. — кэргэн кэпсэтэр кыыһыҥ аҕатыгар, кыыһын биэрэригэр эрэллээх, бастакы кэһиигин аҕалан туттар (атах эт, арыгы, харчы уо. д. а.). ☉ Делать первые подношения отцу невесты для получения его согласия (букв. отрывать челюсть)
Суорумньулаһыы, сыҥаах хоҥнорсуута кинилэргэ умнуллубат кэрэ-бэлиэ күн буолан сылдьыаҕа. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. хоонньоһор кэһии. Сыҥааххын хоҥнор — 1) өр саҥарбакка сылдьан баран саҥар. ☉ Заговорить после продолжительного молчания
Көр, биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Мин өссө букатын ньомуой уол олорор диэммин, арыый кымньыыбынан таарыйталаан ыла сыстым эбээт! Н. Заболоцкай; 2) өл хаба түс, аһыы түс. ☉ Закусить, перекусить, подкрепиться
Эһэ саас арҕаҕыттан тахсаат, сыҥааҕын хоҥуннаран баран, аан бастаан кымырдаҕаһынан, онтон кэлин барынан бары, туох түбэспитинэн аһылыктанар. ПАК АаТХ. Тыллаах сыҥааҕынан сөбүлээб. — дьыалата көстүбэккэ аҥаардас тылынан эрэ. ☉ Только на словах (делать что-л.), фразёрствовать (букв. языком и челюстью)
Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. А. Софронов
Уон улууһу тыллаах сыҥаахпынан абылаан, ыллаан аһыы сылдьабын. М. Доҕордуурап
Тыллаах-сыҥаах иччитэ көр иччи. Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаардас тыллаах сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
◊ Бэргэһэ сыҥааҕа (кулгааҕа) көр бэргэһэ
Бэргэһэм сыҥааҕын баанан, сонум саҕатын туруоран баран, ол таһынан саал былааппынан тууна бааммытым да, тыал син биир иҥнибэт — быыһынан киирэр. С. Никифоров
[Харачаас] бэргэһэтин сыҥааҕын кырыатын үтүлүгүнэн туора-маары соттон кэбистэ. П. Филиппов
Оһох сыҥаа- ҕа — холумтан диэн курдук. Таһырдьаттан Мукуйук Уйбаан киирэн, саҥата-иҥэтэ суох, оһох сыҥааҕар холумтаҥҥа илбиллэн олорор. Күндэ
Оһох сыҥааҕар уонча саастаах Сэмэнчик диэн уол мас аты оҥорон тиниктэһэр. Н. Түгүнүүрэп
Оҕолорум ыал оһоҕун сыҥааҕын кэтээн хааллахтара, улааталларыгар тиийбэтим. Н. Түгүнүүрэп
Сыарҕа сыҥааҕа көр сыарҕа. Кини уолу кытта кэккэлэһэ, киэҥ суол уҥа өттүнэн, килэркэй сыарҕа сыҥааҕын суолун устун, оргууй хаамар. А. Сыромятникова
Кэтит сыарҕа сыҥааҕа хобордооххо сыаны сырылаппыттыы сыыгыныыр, ат туйахтара чыычаахтыы чыбыгыраһаллар. Н. Габышев. Сыҥаах баттан — сыҥааххын илиигин тоҕонохтоон өйүү тут. ☉ Подпереть щёку (щёки) рукой (руками)
Олоҥхоһут атаҕын оллоонноон, сыҥаах баттанан олорон, былыргы дьыл былдьаһыктаах быһылааннарын кэпсээн кэрэхсэтэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай, уокка аргынньахтаан, сыҥаах баттанан олорон, улам-улам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, …… олоҥхолоон куйуһутан истэ. Болот Боотур
Татьяна Сергеевна икки илиитинэн сыҥаах баттаммыт, киэҥ хараҕа килэбэчиҥниир. Н. Габышев
Сыҥаах ойуун — аҥаа- был 2 диэн курдук. Тымтык «сыҥаах ойуун» албынныыр этэ Күөспүт оннугар ыстанан. Баал Хабырыыс
Онтон сааскы муҥха буолар, биһиги дьоммут кэлэллэрин кэтэһэн, «сыҥаах ойуунунан» билгэлэнэбит. «ХС»
ср. ДТС еҥэк, йаҥах, тув. чаҥак, чаак ‘щека’, тат. яҥак ‘щека’, саҥак ‘жабры (у рыб); нижняя челюсть; бородка, выступ плотничьего топора; черенок заступа’

I
туохт., кэпс. Туох эмэ туһата, тоҕооһо, буоссата суоҕунан улаханнык турунан туран дьарыктан, оҥоро сатаа. ☉ Стараться делать что-л. с излишней настойчивостью, упорно заниматься чем-л. в ущерб чему-л.; настойчиво добиваться чего-л.
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Бу бааһынаҕа турунуопус ыһар туһунан бу кыһыҥҥыттан быһаарыы баарын үрдүнэн, аны билигин бурдук ыһаары тииһэллэр. Софр. Данилов
Стёпа дуобатынан, саахыматынан тииһэн тахсар. П. Филиппов
♦ Тылга тиис көр тыл
Эмиэ олоххо туох да сыһыана суоҕу туойан бардыгыт. Тылга тииһэн, мээнэ — лахсыйаҕыт. Н. Лугинов
«Эмээхсин, хата, ону-маны ыаспайдаан тылга тииспэккэ сытыарда», — дии санаан, оҕонньор утуйардыы оҥостон …… улаҕа диэки хайыста. П. Аввакумов
Кураанаҕы мээрилээҥҥин киһини салгытаҕын. Эн тоҕо тылга тииһэҕин ити? ЫДЫа
ср. туркм. дызамак ‘рваться; напирать; стремиться, стараться, прилагать усилия’, каракалп. тийгизиу ‘достать’
II
көр тииһин
Кэһии бөҕөттөн тииспэтэх Мин эрэйдээх, өлгөм үптэн Өлүүлэммэтэх …… Уһун сордоох Мин баарбын. С. Зверев
Үйэлээх сааһыҥ тухары үпкэ-аска тииһиэҥ суоҕа. Умнаһыт олохтонуоҥ, кыһалҕаҕа кыпчыттарыаҥ. Софр. Данилов
[Уочаракка] киһи туох эмэ аска тииһиэр дылы турар. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл аһыырыгар быһа ытырарга, илдьи ыстыырга аналлаах айах иһигэр үөһээ, аллараа сыҥаахтарга үүнэр уҥуохтуҥу уорган. ☉ Зуб. Кэлин тиис
□ Аҕата күлэн, кэтит тиистэрэ килбэҥнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Өлүү этин, быһахтаммакка, тииһинэн сиэбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сүөһү аһылыгын айаҕын иһигэр тииһинэн илдьи ыстыыр уонна кэбинэр. СИиТ
Тиистэр — биһиги организммыт саамай кытаанах чаастара. МЛФ АҮө
2. Массыына араас чаастарыгар баар эбэтэр үнүстүрүмүөн, үлэ тэрилин биир тэҥник кэккэлэччи олордуллубут сытыы уһуктаах чаастарын биир уһуга. ☉ Острые выступы на различных механизмах, инструментах, орудиях труда, зубцы
[Уус Миитэрэй] соторутааҕыта «Москвич» массыына шестерёнкатын аҕыс тииһэ үлтүрүйбүтүн оҥорон турардаах. Далан
Эрбии тииһин анныттан үрүҥ көөбүл ыһылынна. М. Доҕордуурап
Миитэрэпээн оҕонньор дьиэтин тиэргэнигэр олорон кыраабылга саҥа тииһи угар, ытаһалаан чапчыйар. «ХС»
Бу диискэ тииһин көрөн кэбиһиҥ, тугу да быһа түспэт буола элэйэн хаалбыт. «Кыым»
♦ Көтүрдэр тииһим миилэтэ, көрдөр хараҕым дьүккэтэ көр көрдөр
Бүгүн соҕотох оҕото Мэхээчэтэ барахсан, көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ, …… улуу сорукка барда. П. Ойуунускай
Ийэлээх аҕата көрдөр харахтарын дьүккэтин, көтүрдэр тиистэрин миилэтин, Саатыыры олус харыстаан ииппиттэр. Н. Якутскай. Тиис анньар (анньынар) мас суох (көстүбэт) — 1) мас букатын үүммэтэх (сирэ). ☉ Лишённое растительности, голое место (букв. нет даже зубочистки)
Биир даҕаны тиис анньар мас ханан даҕаны сэрбэйбэтэх сирэ буолан биэрдэ. А. Данилов
Үс сыл иһигэр холкуос урут тиис анньар маһа суох кырдал хонуу үрдүгэр бүтүн бөһүөлэги туруора тарта. И. Аргунов
Бу үлүгэрдээх киэҥ сиртэн, …… эн тиис да анньынар маһы булбаккын. «ХС»; 2) уокка оттор мас бүппүт. ☉ Совершенно нет дров
Оһох кэннигэр мас баар буолаарай диэн харбыалаан көрбүтүм, тиис да анньар мас көстүбэтэ. Н. Неустроев
[Эмээхсин:] Ол кыс маһыгар биир тиис анньар маһа суох үһү. Суорун Омоллоон
Бэйэтин тиэргэнигэр тиис анньыныах мас көстүбэт. И. Егоров. Тиис бэргэһэтэ оҥоһун — кими эмэ көр-күлүү оҥоһун. ☉ Сделать кого-л. мишенью для насмешек, ругани (букв. сделать шапку для зуба)
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай. Тиискин көрдөр — кимиэхэ эмэ өһүөннэн, кырыктан, харда биэрэргэ бэлэм сырыт. ☉ соотв. показывать зубы кому-л.. Мафиялар курууппалара бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар тиистэрин көрдөрө сылдьаллар. «Саха с.». Тэҥн. тииһин килэттэ. Тиискин сытыылан калька. — кими эмэ кытта аахсарга бэлэмнэн, оҥосто сырыт. ☉ Точить зубы на кого-л.
Манна биһигиттэн ордук ыанньыксыт тахсыыһы диэн, ону хадьырытаарылар тиистэрин сытыыланан, тааллара кырыыланан сылдьаллар. М. Доҕордуурап. Тиискинэн сүөр — ыарахан балаһыанньаланан баран онтон бэйэҥ булан таҕыс, куот, бэйэҥ төлөрүтүн. ☉ соотв. расхлёбывать кашу, которую сам заварил
Таһаҕас таһыытын хойутатан, оннук баһаам уопсастыба баайын ардахха ыллардаххытына, ол дьыаланы тиискитинэн сүөрүөххүт. Ону эн өйдөө. Күндэ
Туох да диэн куоппаккын, хайаан да бар, соттор, бэйэҥ оҥорбуккун тиискинэн сүөр. А. Сыромятникова. Тиискэр тиийэ (диэри, дылы) сэбилэн калька. — олус үчүгэйдик, күүстээхтик, толору сэбилэн. ☉ Вооружаться до зубов
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр сүүс сэттэ уон дивизиялара биһиги дойдубутугар быраҕыллыбыттара. Софр. Данилов
Бронепоездка тиистэригэр диэри сэбилэммит тыһыынча саллаат баара. В. Чичков (тылб.)
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр кыракый дэриэбинэни төгүрүктээн кэбиспиттэрэ. «ХС»
Тиис тиискэ, муос муоска <хаан хааҥҥа> — муос муоска, тиис тиис- кэ, туйах туйахха диэн курдук (көр муос I). [Василий Петров:] Уҥа иэдэскин оҕустахтарына хаҥас иэдэскин …… тоһуйан биэримэ, тиис тиискэ, хаан хааҥҥа диибит. П. Ойуунускай
Кинилэр диэтэх дьон Кэлбиттэрин иһин, Тиис тиискэ, муос муоска, туйах туйахха буоллаҕына… Окко түспүт оҥоһуубут Тугунан олохтообута — Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу быһылаан — өлүү үйэтигэр өргөстөөх үҥүүнү өрө туппут ол өрөгөйдүүр …… диэн санааҕа кэлбитэ кини. Тиис тиискэ, муос муоска! Далан
Тиис тоһоҕос, быар быһа- ҕас — быар быһаҕас, тиис тоһоҕос диэн курдук (көр быар). Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. Оннук киһи үлэни кыайбат. АЛА СБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн (тиийиэҕинэн) — төһө кыалларынан, кыаҕа баарынан. ☉ Изо всех сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна
□ Кинилэр тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн саҥа былааһы самнара сатыыллар. Н. Түгүнүүрэп
Баайдар уонна муллалар көс дьон урукку абыычайдарын тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн араҥаччылыыллар. БТТ. Тиискин-тыҥыраххын көрдөр — куһаҕан майгыгын-сигилигин көрдөр, майгыҥ мөкү өрүтүн биллэр. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер (букв. показывать свои зубы-ногти)
Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа. Агидель к. Тиис хоппот кэпс. — кыах таһынан, кыаллыбат, кыайтарбат. ☉ соотв. не по зубам
[Эгиновы] туоратыахтарын баҕарааччылар бааллар ахан да, тиистэрэ хоппот буолан, кыбдьырынакыбдьырына, туора хааман биэрэ сылдьаллар. П. Аввакумов
Москубаны өстөөх тииһэ хоппотох. «ХС»
Дьиҥэр, кыра киһи, улахаттары тииһэ хоппот буолан, сэнээбиттии, кыра эрэ диэн, кыайар дьонугар дьорҕоотурар үгэстээх. «ХС». Тииһигэр түһэрдэ кэпс. — сөбүлэспэккэ хадьардаһан, утарылаһан турда. ☉ Встречать возражением, противоречить, становиться в позу
Аҕамсыйбыт нуучча Микиитэни билинэ оҕуста: «Биһиэнэ!» — диэтэ кини, тымныыга кэһиэҕирбит куолаһынан. — Тииһигэр эрэ түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Мин кинилэри …… тииспэр түһэрэн, хадьардаһан иһэр буоларым. М. Горькай (тылб.). Тииһин килэттэ — кимиэхэ эмэ суоһурҕанна, өһүөннээхтик сыһыаннаста. ☉ Угрожать, проявлять враждебность (букв. обнажать зубы)
«Үөрэхтээх киһини Ыларовы хоппокко гынан баран, тиискин биһиэхэ, үөрэҕэ суох дьоҥҥо, килэтимэ!» — диэн баран, Хабыкка Слепцов, үтүлүктээх бэргэһэтин ылан, таһырдьа үллэкис гынан хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Бу кэмҥэ үрүҥнэр онон-манан быгыаласпыттар. Өһү-сааһы ситиһэргэ урут кистэммит тиистэрин аһаҕастык килэппитинэн барбыттар. «ХС». Тииһин сытыылыыр калька. — кими эмэ кытта тугу эмэ аахсарга бэлэмнэнэр, күүһүн түмүнэр. ☉ Точить зубы на кого-л.
Кэнники наар миэхэ тииһин сытыылыыр буолла. НАГ ЯРФС II. Тииһинэн сиэбит — чэпчэки, харчылаах үлэни үлэлээн туһаммыт, абыраммыт. ☉ Подфартить на лёгкой, но хорошо оплачиваемой работе
Баһылай оҥкучах хаһарга наймыласпыт. Буора кумах, улахан харчыны тииһинэн сиэбит. ГНС СТСДТ
(Миигинэн) тииһиҥ сааҕын сууйума (суунума) көр миигинэн. Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон. Мытаха ыт, кэм да эн биһигинэн тииһиҥ сааҕын суунан эрдэҕиҥ… А. Фёдоров
Төһө да быыпсай буолларгын, миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. Тииһэ тииһигэр ыпсыбат — дэлби дьагдьайбыт, улаханнык тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает
Мин илиилэрим тугу да туппаттар. Тииһим тииспэр ыпсыбат. Р. Кулаковскай
Титирээтим, тииһим тииспэр ыпсыбат. М. Попов
◊ Тиистээх балык зоол. — кыра балыгы тутан сиир сиэмэх балыктар ааттара (хол., сордоҥ, бил). ☉ Название хищных рыб (напр., щука, таймень)
Дьарҕаа, тиистээх балыктарга анаан тустуһунан күөгүлэри бэйэтэ оҥостор. Н. Заболоцкай