1. несчастный случай; дэҥ тахсыбыт произошёл несчастный случай; 2. обычно в сочет. с кэриэтэ, курдук редко, изредка, от случая к случаю; дэҥ кэриэтэ кэлэр он редко приходит; манна хатыҥ дэҥ курдук түбэһэр здесь изредка попадается берёза.

иппэй-туппай оҕо - барыны бары илиитигэр ыла сылдьар, барыны бары тутан көрө сылдьар оҕо. ☉ Ребенок, который хватает все, что попадается под руку
Иппэйтуппай оҕолоох дьон кырыылааҕы куһаҕаннык уурбаттар. ПЭК СЯЯ; иппэй-туппай үлэ - быстах-остох, илииатах үлэ. ☉ Временная, мелкая работа
Даарыйа, дьиэ иһинээҕи иппэй-туппай үлэтин бүтэрээт, тэлгэһэҕэ тахсан, киэһээҥҥи салгыҥҥа сөрүүкүү, лааппы маска олордо. В. Протодьяконов
Иппэйтуппай үлэҕэ сылдьыаххынааҕар, хара ааныттан ыанньыксыт буолтуҥ быдан ордук. М. Доҕордуурап
Билигин итиччэ доруобай эдэр киһи хонуу иппэй-туппай үлэтигэр сылдьар эбит. «ХС»; иппэй-туппай үлэлээ - быстах-остох үлэни толор; кыра үлэни толорон көмө буол. ☉ Выполнять мелкие работы; помогать, пособить кому-л.
Ийэтигэр көмөлөһөн, Иппэй-туппай үлэлэһэр: Иһит сууйар, дьиэ харбыыр, Иинтэн ылан үүт астыыр. Күннүк Уурастыырап
Куоракка олордоҕуна, ыалларга илии-атах буолан, иппэй-туппай үлэлээн, ханнык эмэ харчы сыыһын өлөрөр. Ф. Софронов

1. аат.
2. Киһи туттар, онуманы гынар үөһээ лабаата (санныттан тарбаҕын төбөтүгэр диэри). ☉ Рука (верхняя конечность человека от плечевого сустава до кончиков пальцев)
   Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат (өс хоһ.). Кирилэ хаҥас илиитинэн куобаҕы тириитин уһулу тарта. Н. Неустроев
   Кини сэриигэ аҥар илиитин сүтэрэн кэлбит. Суорун Омоллоон
   Илиитигэр сибэкки тутуурдаах Сибиэтэ киирэн кэлэр. С. Ефремов
3. көсп. Киһи. ☉ Человек
   Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр (өс хоһ.). Хойутаан төрөөбүт ынах, сайын устата үс-түөрт илиигэ түбэһэн, кыстыкка киириигэ - балаҕан ыйын бүтүүтүгэр, алтынньы саҥатыгар - уолар түбэлтэтэ үксээбит. «Кыым»
4. көсп. Бас билии, баһылааһын. ☉ Собственность; владение, распоряжение чем-л.
   Ама эн баҕас мин илиибиттэн ханна барар үһүгүн. П. Ойуунускай
   Билигин да сир баай илиитигэр турар. Амма Аччыгыйа
   Баттыгастаах баай илиититтэн былааһы бэйэбит илиибитигэр ылар иннигэр тыыммыт быстарын кэрэйиэхпит суоҕа. Эрилик Эристиин
   Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
5. көсп. (тард. ф-гар тут. түһүккэ). Тус бэйэнэн кыттыы. ☉ Личное участие в чем-л.
   Дьиэни бэйэлэрэ илиилэринэн оҥорор дьон, дьиэтэ суох буолан, эргэ сарай анныгар дурдалана сылдьан баттатан өлөллөрө. Эрилик Эристиин
   Ол олоҕу Суванкул биһикки илиибитинэн оҥорбуппут. Ч. Айтматов (тылб.)
6. көсп. Хайысха, туһаайыы, өрүт. ☉ Направление, сторона. Хаҥас илиигинэн бардаххына «Хомустаах» отчуттарыгар тиийэҕин. Суол арахсыытыгар тиийэн баран, уҥа илиигинэн бараҕын
7. көсп., кэпс. Ким эмэ оҥорбут бэлиэ суола-ииһэ, үлэтэ. ☉ Характерные для кого-л. манера, особенность в чем-л., рука, почерк. Бу чороон - чахчы Сүөдэр илиитэ. Уус киһи илиитэ биллэр
8. көсп. Кээмэй туһунан: тарбах суонун саҕа. ☉ Палец (как бытовая мера толщины)
   Үс илии уһуннаах, кыра синньигэс сытыы быһыччалаахтар. Саха фольк. Өрүс уута, кырдьык, кини эппитин курдук, кыратык да көҕүрээн көрбөтө, хата чаанньык оргуйуор диэри эбии хас да илии эбилиннэ. Н. Заболоцкай
   Мойуос кинээс Сэттэ илии халыҥнаах Киилээх иһэрэх тэллэхтээх. С. Зверев
   Буурдара иккилии, үстүү илии тастаахтар. «ХС»
9. көсп., кин., калька. Тастан, туораттан орооһуу. ☉ Вмешательство в чьи-л. дела со стороны
   Америка империалистара! Кубаттан илиигитин киэр гыныҥ! «Кыым»
10. сыһ. суолт. (тард. ф-гар тут. түһүккэ)
11. Механизацията, массыыната суох. ☉ Вручную, без средств механизации (работать, делать что-л.)
    Ходуһа сирин илиинэн солоотубут. М. Доҕордуурап
    Сарай ойоҕоһугар илиинэн эргитэр үүттүүр ыстаныак турар. С. Ефремов
    Оччотооҕу илиинэн тигиллэр тирии этэрбэһи, суорунаҕа тардыллан оҥоһуллар лэппиэскэни өйдөөтөххүнэ ийэҥ, аҕаҥ уһун сыратын сырдык санаатын ис сүрэххиттэн кэриэстии саныыгын. С. Васильев
    Үлэ барыта илиинэн толоруллар буолан, ким даҕаны сөбүлэспэт. «Кыым»
12. Массыыҥкаҕа, көмпүүтэргэ бэчээттээн буолбакка, уруучуканан, харандааһынан (суруй). ☉ От руки (ручкой, карандашом - писать). Илиинэн суруллубут текиһи көрдөрдө
13. даҕ. суолт. Илиинэн туттуллар. ☉ Приспособленный для рук, ручной
    Доҕорум, Алгыс сордооҕум, Тутта илии хотуурун. Р. Баҕатаайыскай
    Буров хамаандалаан ньиргийдэ да - илии бүлүмүөтэ бачыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
    Былыргы дьон чочуйан оҥорбут таастарын илии сүгэтэ диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ
    ♦ Бэйэҕин илиигэр ыл - кыан, тутун, бэйэҥ бэйэҕин уоскут (хол., наһаа кыыһыран, кыйаханан баран). ☉ соотв. брать (взять) себя в руки
    Мантан инньэ бэйэҕин илиигэр ыллаххына сөп буолсу.  Дьиэ-уот кыһалҕатын, түбүгүн кыра оҕо эрдэҕиттэн билбитэ, онон эмискэ ааҥнаабыт алдьархай ааһарын кытары бэйэтин бэйэтэ түргэнник илиитигэр ыла охсубута. «ХС». Бэйэ илиитинэн - тус бэйэҥ (оҥор, тут-хап). ☉ Лично, своими собственными руками (сделать, делать что-л.)
    [Хотоннорун] бары түргэнник бүтэрэ охсуохтарын баҕараллара. Бэйэ илиитинэн тутан-хабан үлэ үөрүүтүн манна эрэ билбиттэрэ. Н. Лугинов. Бэринньэҥ илии - бэринньэҥ диэн курдук. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) көр икки I. Икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт көр икки I. Илии билсиһиитэ - күүһү-күдэҕи боруобалааһын, тургутуһуу (хол., күрэхтэһиигэ). ☉ Взаимная разведка сил (напр., в спортивных состязаниях). Ээ, билигин илии билсиһиитэ эрэ. Дьэ үчүгэйдик киирсиэхтэрэ. Илии былдьас - куоталас, бэрт былдьас. ☉ Соперничать; выяснять отношения
    Ол да буоллар бэйэбэйэлэрин күөнтэһэ, илии былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Илии быртах кэпс. - ылыгас идэлээх, уоруйах. ☉ соотв. нечист на руку кто-л. (букв. рука поганая). Илии быртах киһи. Илии бэрсис (охсус) - 1) кими эмэ кытта тугу эмэ оҥорорго сөбүлэс, дуогабардас. ☉ Договориться, заключать соглашение, сделку, ударять по рукам
    Дьэ, билигин туран биир кыайбыттара урут мииниэх, биирдэстэрэ, тутан биэриэх буолан, сакылааттаһаллар, илии охсуһаллар. Суорун Омоллоон
    Тойонноох хамначчыт илии охсуһан сакылааттаһаллар. «ХС»; 2) эр-ойох буоларга сөбүлэс. ☉ Помолвить (объявить кого-л. женихом или невестой), совершить помолвку (подав друг другу руки)
    [Омуннаах Уйбаан:] Э-э, биһиги Бүөтүрдүүн урут сүбэлэспиппит. Хата, кэл илии бэрсиэх, ол кэннэ уураһыах. Н. Неустроев
    Былыргы үгэһинэн, Аанчаны, иккилээх эрдэҕинэ, Үрэкиин уолугар кэпсэтэн, халыымын сорҕотун биэс табаны, биэдэрэ аҥаара арыгыны иһэрдэн илии охсуспута. Болот Боотур
    [Даарыйа Дабыыкка:] Илиигитин бэрсиһэр кэмҥит кэлэрин тиэтэтэ саныыбын дии, хайа, хойутаабаккын дуо? «ХС». Илиигин аҕал - эйэлэһиэх (илии тутуһан). ☉ Давай помиримся (пожав друг другу руки)
    - Эн... - уол симиттэн, ачыкытын өрүтэ анньыммахтаата, - эмиэ кырдьыгы эттэххэ, кыыһырыаҥ суоҕа дуу?.. - Суох! Аҕал илиигин, Саша. Софр. Данилов. Илиигин араарбакка үлэлээ - онно-манна аралдьыйбакка дьүккүөрдээхтик үлэлээ. ☉ соотв. работать не покладая рук (букв. работать, не убирая рук)
    Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар. «Кыым». Илиигин киртит - сиэргэмайгыга сөп түбэспэт, куһаҕан дьыалаҕа булкулун, марайдан; чиэһинэйэ суох быһыыны оҥор. ☉ соотв. марать (пачкать) руки об кого-что-л.
    Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. Харчыны ирдээн ылыахпыт. С. Ефремов. Илиигин марайдаама - куһаҕан дьыалаҕа орооһума, буккуллума, кыттыһыма. ☉ Не марай (не пачкай) руки об кого-что-л.
    Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Илиигин сымнат - тус бэйэҥ тутан-хабан, кыттан дуоһуй, астын, манньый (хол., оҕону көрөн). ☉ Получать удовлетворение, удовольствие от личного участия в чем-л. (напр., возясь с маленьким ребенком)
    Дэлэкэннээх үчүгэй буолуо этэ дуо, мин кыра сиэммин оҕолоон илиибин сымнатарым. С. Ефремов. Илиигин ук - уор. ☉ Красть, воровать
    Итэҕэстээх буоллаҕына, бэйэтэ төлөөтүн. Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Тэҥн. илиини угуу. Илиигин <өрө> уун! - бэрин, утарылаһыма! ☉ Руки вверх! «Илиигин уун!» - диэбитинэн, саатын уун-утары туппутунан, Наһаар бандьыыкка ынан кэллэ. Суорун Омоллоон
    Кыраныыссаны туорааччылар илиилэрин өрө ууналларын, бэринэллэрин оннугар миэхэ уун-утары ыстаммыттара. Н. Якутскай
    Суола суох сиринэн туһулаабыттарын хоту сүүрбүт ньиэмэстэр умса хоруйа түһэллэр, сорохторо илиилэрин өрө ууналлар. Т. Сметанин. Илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ - бэрт чугас (сир). ☉ соотв. рукой подать до чего-л.. Сайылыга - илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ. Илиигин үөрэт - үөрүйэхтэн, сыһын, сатыыр буолан бар. ☉ Привыкать к чему-л.; приобретать сноровку, умение, набить руку (в чем-л., на чем-л.). Илииҥ үөрэннэҕинэ, каменщиктар биригээдэлэригэр ылыахпыт. Илиигин үөрэтэ сырыт. Илиигин хааннаа кэпс. - 1) бастакы булкун өлөр. ☉ Добыть первого зверя или птицу на охоте (букв. окровавить руки). Уолум миигин кытта сылдьыһан быйыл аан бастаан илиитин хааннаата; 2) сэптээх-сэбиргэллээх хаан таһаарыылаахтык охсус; өлөрсүүгэ кыттыс. ☉ Драться до крови (убивать кого-л.)
    [Филипп:] Ити хара кырыктаах Киэҥ Ыстаан [киһи аата] уон биэс-алта сыл буолан баран эргийэн кэлэн, иккистээн илиитин хааннаары соруммутун көрүҥ. С. Ефремов
    Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар салбаныйбыт киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» - диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. Илиигин харалаа кэпс. - илии үлэтин боруобалаа, хара үлэҕэ сыһын. ☉ Приобщаться к физическому труду. Оҕом быйыл сайын устудьуоннар тутар этэрээттэригэр илиитин харалаата. Илиигинэн киир (дьүүллээ, сууттаа) - охсус, кырбаа, сырбат. ☉ соотв. давать волю кулакам (рукам)
    Бэйи, аргыый, илиигинэн дьүүллүүрүҥ ааспыта буолуо. А. Софронов
    Кини өссө илиитинэн сууттуо хаалбыт дии. С. Ефремов
    Билигин ити нэһилиэк сэбиэтин салайааччыта буолан, кими да кытта илиитинэн киирсибитэ иһиллибэт, улам сымнаан, «киһитийэн» эрэр диэн этэллэр. А. Сыромятникова
    Кини уолҕамчы, этистэр эрэ илиитинэн киирээччи. У. Шекспир (тылб.). Илиигитин киэр гыныҥ калька - кимиэхэ, туохха эмэ орооһоргутун тохтотуҥ. ☉ Руки прочь от кого-чего-л.. Ирактан илиигитин киэр гыныҥ! Илиигиттэн араарыма - мэлдьи бэйэҕин кытта илдьэ сырыт, куруук тута сырыт. ☉ Постоянно носить что-л. с собой, не оставлять ни на минуту (букв. с рук не отрывай (не спускай))
    Бөтүҥнэр, төһө да дьиэлээх тойон маанылаабытын иһин, сэптэрин илиилэриттэн араарбат эбиттэр. Эрилик Эристиин. Илиигэ биллэр - балачча ыарахан ыйааһыннаах. ☉ Довольно тяжелый, увесистый
    Бу кинигэ илиигэ биллэр эбит.  [Бэстилиэт] кэм илиигэ биллэр, тос курдук. Н. Лугинов. Илиигэ киирбит - улаханнык ыалдьан, атын киһи көрөрхарайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном). Оҕонньор тыыннаах хаалара саарбах, илиигэ киирбит дэһэллэр. Илиигэр (илииҥ иһигэр) ыл (тут) - 1) бас билэн салай, баһылаа-көһүлээ. ☉ Подчинять себе, заставлять повиноваться (в поступках, действиях; соотв. брать в руки кого-л.; брать в оборот кого-л.)
    Тыһыынча ыстыыктаах саалаах үрүҥ аармыйата Верхоянскайтан Өймөкөөҥҥө диэри хоту уокуруктары барытын бэйэтин илиитигэр ылла диир. Болот Боотур
    Кинилэр уһуну-киэҥи өйдөөн салайбаттар. Ону эн, парторг киһи быһыытынан, кинилэри илиигэр ыл. Н. Апросимов
    «Комсомольскай тэрилтэ холкуоһу салайар оруолун илиитигэр ылбатаххыт, куһаҕаннык үлэлиир эбиккит», - диэн Даша кириитикэлээбитин Костя ылыммыта. М. Доҕордуурап
    Айар идэҕэ үөрэнии боппуруоһун «Эдэр коммунист» мэлдьи илиитин иһигэр тутар, хараҕын далыттан таһаарбат. «ХС»; 2) көр-харай, кыһан. ☉ Брать на попечение кого-л.
    Эн, кырдьык, дьахтары илдьиэххин саныыр буоллаххына, миэхэ икки үчүгэй атта булан кулу, дьахтары мин илиибэр туттар. Н. Неустроев
    Ордук куһаҕан туруктаахтар кимнээхтэрин билиэххэ уонна кинилэри илиигэ ылыахха. И. Гоголев. Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) - тутума, туохха эмэ чугаһаама даҕаны; бырах (куһаҕан кэмэлдьигин). ☉ Не брать в руки что-л. (полностью отстраниться, не касаться чего-л.)
    Хаарты оонньуур этим; ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа. П. Ойуунускай. Илии дала - 1) киһи илиитэ тиийэр сирэ. ☉ Предел досягаемости
    Илиим далыгар киллэрдэххинэ кыайыам.  Ол сылдьан илиитин далыгар киирэн биэрдэхтэринэ, хайа да бэйэлээх киһи буоллун, бокуой биэрбэккэ бобо тутан умса илгэн кэбиһэр эбит. Күннүк Уурастыырап
    Абыраамап Бииктэри аттыттан араарбат, илиитин далыттан мүччү туппат баҕалаах. Л. Попов; 2) киһи салайар, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар кыаҕа. ☉ Возможность руководить, распоряжаться, управлять кем-чем-л.
    Бу уолу илииҥ далыгар ыллаххына сатаныыһы.  Бииктэр быраатым, ити аата, биһиги илиибит далыгар киирдэҕэ. Л. Попов
    Холбоһор күннээх буоллаххына, хайаан да иэстэһиэм. Кинини баҕас илиим далыгар киллэрээ инибин... М. Доҕордуурап. Тэҥн. илии кыаҕа. Илии дьолуота (билиэҕэ)- таба тутуу, таба тайаныы, соргу (билиэҕэ); тыҥааһыннаах кэмҥэ илии сымсата (билиэҕэ). ☉ Везение, фортуна, удача (решит); ловкость рук (решит в нужный момент)
    Мин илиим дьолуотун көр эрэ! ПЭК СЯЯ
    Дьоллоох илии Дьолуота биллин Эрчимнээх илии Эҕэрдэтэ биллин! Суорун Омоллоон
    Дуолан Хара аһаран биэрэр, Анньыһар Боотуру охторор, үҥүүнэн тириир. [Сынаҕы баай:] Дуолан Хара, илииҥ дьолуотун көрдөр! И. Гоголев. Илии иһинээҕи (иһигэр баар) дьыала - ким эмэ бэйэтэ бас билэр, дьаһайар дьыалата. ☉ (Это) сугубо его дело; (это) в его распоряжении, возможностях
    Аһынүөлүн чааһа бэйэтин илиитин иһинээҕи дьыала. «ХС»
    Докумуона баар буолла да үбүн булуу, линияны [электролинияны] тутуу, этэргэ дылы, илии иһигэр баар дьыала. «Кыым». Илии күлүгэ кэпс. - күндүлээһин, бэрсии. ☉ Угощение, дар
    Соһуйдаҕым, үөрдэҕим дии. Арай былыр эн аҕаҥ өһө тэһиннэҕинэ, күндүлүүрэ, бу эн илииҥ күлүгүн, кырдьыга, көрө иликпит, ол да иһин үөрдэхпит. А. Сыромятникова. Илии кыаҕа - киһи дьаһайар, ону-маны гынар кыаҕа. ☉ Возможность управлять кем-чем-л., делать что-л. Бастакыта - илииҥ кыаҕа тиийбэтин син-биир кыайан кууспаккын, онон бу кыаллыбат суол, тыл эрэ ыаһаҕа буолуон сөп. В. Яковлев. Тэҥн. илии дала
14. Илиини угуу - уоруу, ким эмэ тугун эмэ сокуоннайа суох туһаныы. ☉ Обкрадывание, незаконное пользование чужим имуществом
    Оҕотоойоп олох атын да эйгэлэригэр судаарыстыба сиэбигэр илиини угуу, ыһыы-тоҕуу туһунан хаһыакка үгүстүк ааҕара. «ХС». Тэҥн. илиигин ук. Илиинэн киирсиһии (кыргыһыы) - ытыаласпакка эрэ аҥаардас илиинэн, ыстыыгынан охсуһуу. ☉ Рукопашный бой
    [Сэрии кэмигэр] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. С. Никифоров
    Куорат иһигэр ытыалаһыы, илиинэн кыргыһыы буолан барбыта, сир-халлаан оргуйан олорорго дылы этэ. А. Бэрияк
    Илииҥ быстан түһэ илик көр илииҥ быстыа суоҕа (быстаары). [Өрүүскэ:] Киһим суох буола-буола, бэйэҥ илииҥ быстан түһэ илик, чэ , оҥороҕун дуу, суох дуу, эт. Күндэ. Илииҥ быстыа суоҕа (быстаары) кэпс., кур. - туох эмэ кыра да туһалааҕы оҥордоххуна, көмөлөстөххүнэ туох да буолуоҥ суоҕа. ☉ Руки не отвалятся (сделать что-л.) (букв. у тебя не оторвутся руки)
    Эмиэ сүөһү туолбут, илиилэрэ быстаары тэлгэһэлэрин аанын саппат буоллахтара. С. Ефремов. Илииҥ иһигэр эргит - таптаабыккынан дьаһай, оҥор. ☉ Распоряжаться кем-чем-л. по своему усмотрению, как угодно, как хочется
    Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ. Илииҥ күлүгүн көрдөр - туох эмэ туһалааҕы оҥорон хааллар, туох эмэ туһалааҕы бэйэҥ айан хааллар. ☉ Оставлять след от своей (полезной) работы, деятельности, оставлять от себя что-л. достойное (букв. тень своих рук показывать)
    Норуоппар хайдах эмэ гынан өссө да илиим күлүгүн көрдөрдөрбүн ханнык диибин. «ХС». Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр - кими эмэ үөрүүнэн, ытыктабылынан, далбарынан көрүс. ☉ соотв. принимать (встречать и т. п.) кого-л. с распростертыми объятиями (сердечно, радушно)
    Киирэллэрин кытта Өксүүнэ доҕор дьахталлара илиилэригэр түһэрэн илдьэ барбыттара. Н. Заболоцкай
    Онтон остуорас дьахтар кинини илиитин үрдүгэр түһэрэн ылбыта. «ХС»
    Сопхуос дириэктэрэ бу кимэ-туга биллибэт дьону ытыс үрдүгэр түһэрэр. «Кыым»
    Илии охсуһуута көр илии бэрсис (охсус). «Оттон ол икки судаарыстыба илии охсуһуута этэ дии, сыаналаах буолуо эбит», - аны Өксүөн тыл быраҕар. «ХС». Илии салааһына - урукку сатыырын, туттарын-хаптарын тобоҕо сүппэккэ-умнуллубакка сылдьара. ☉ Остатки былого мастерства, ловкости, умения
    Микииппэр оҕонньор илиитин салааһына кэм да баар эбит, имигэс-имигэстик туттумахтаан …… начаас үлүгэр сүөһүтүн иһин хостуу охсон кэбистэ. «ХС». Илии сыгынньах - сэбэ-сэбиргэлэ суох. ☉ Голыми руками, с голыми руками (без орудия, без оружия и т. п.)
    Көмүскэнэр наада кэллэҕинэ [эһэттэн], ытар саалара да суох, илии сыгынньах эбиттэр. «ХС». Илиитигэр туппута - илдьэ хаалбыта, дьиҥнээх баара. ☉ Оставшийся, имеющийся, уцелевший, сохранившийся до настоящего времени у кого-л.
    Уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов. Илиитин анныгар - көрөн турдаҕына, хараҕын ортотугар; бэйэтэ баарына. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л. (происходило, имело место что-л.; букв. под рукой)
    «Мин аҕам, - диэн Ахмет үөһэ тыынан кэбистэ, - Еникей помещик таһыйа турдаҕына, илиитин анныгар өлбүтэ». Эрилик Эристиин. Илиитин анныттан - тус бэйэтэ тугу эмэ гыммытыттан (хол., эпэрээссийэлээбититтэн, кырбаабытыттан). ☉ От чьей-л. руки (напр., хирурга - умереть во время или вследствие операции)
    Сол кини илиитин анныттан Аанчыгым кыа-хаан ортотугар сытан барбыта... Суорун Омоллоон. Илиитин араарбат - оҥорбутун кубулуппат, тэйбэт-арахсыбат, уурайбат. ☉ Делать что-л. усердно, упорно, не отвлекаясь ни на минуту
    Уйбаан ханнык эрэ үлэҕэ тоҕо баһан кыайан-хотон барбатар да, илиитин араарбатынан эр бэрдэ. НС ОК
    Мин хаһан да табаҕы тардыбатаҕым, үрүүмкэ арыгыны испэтэҕим, күннээҕи эрэсиими мэлдьи тутуһабын, дьиэ түбүктээх үлэтиттэн илиибин араарбатаҕым. «Кыым»
    Билигин да үлэттэн илиитин араарбат. «Кыым». Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн - көрбөккө эрэ, туппахтаан, бигээн билэн. ☉ Вслепую, на ощупь
    Илиитин иминэн бигээн, эмэҕирбит дүлүҥ сытарын булан, олорунан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
    Илиитин иминэн тула харбыалаһа сылдьан, хайа эрэ дулҕа сиэлиттэн бэргэһэтин булан ылбыт. Н. Заболоцкай
    Нина тылын быктарда, мичик гынна, онтон тарбаҕын иминэн хааһын көннөрүннэ, дьонугар таҕыста. Н. Габышев
    Сонно уолчаан кыракый быччыҥнара дьигис гыммыттарын ытыһын иминэн билбитэ, этиэх түгэнэ уол атахха киллэримээри хаптайа охсубута. НЕ ТАО. Илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) - бас билэр, кыаҕын иһигэр баар; таптаабытынан дьаһайар кыахтаах. ☉ Находиться во власти кого-л.; быть в подчинении, во владении кого-л.
    Мин эһиги илиигит иһигэр баарбын, хайдах оҥороргутугар көҥүлгүт. А. Софронов
    Бүтүн нэһилиэк дьоно кини [Ньукулай оҕонньор] илиитигэр киирэн олорор. Киһи барыта туой киниэхэ иэстээх, туой киниэхэ дэһээтинэлээх. Күндэ
    «Мин илиим иһигэр киирдигит, "куһаҕан" сыананы биэриэҕим, сэрэниҥ», - дии-дии, учуутал Ананийга хайыста. М. Доҕордуурап
    Дойдубар тиийэн үлэлииргэ санаммытым. Онно ревкомовец И.Г. Христофоров кытаанах илиитигэр киирбитим. «ХС». Илиитин көтөхпүт - 1) охсубут, кырбаабыт. ☉ соотв. поднимать руку на кого-л. (пытаться ударить, побить кого-л.)
    Суох, бу дьикти, ыарнүһэр оҕонньорго кини хайдах да кыайан илиитин көтөҕүө суох... «ХС»
    «Дьахтары хайдах кырбыахха сөбүй? Хайдах илиини көтөҕүөххэ?» - Людмила Сергеевна бэркиһээбитэ ааһа охсон бирэбэтэх. «ХС»
    Ити тоҕо, ыга кыыһыраат, илиибин көтөҕө сыстым. «ХС»; 2) сэптэнэн-сэбиргэллэнэн өрө турбут, утарыласпыт, мөккүспүт. ☉ Вступать в борьбу с кем-чем-л., осуждать, порицать кого-что-л.
    Ыраахтааҕыны утары илиитин көтөҕөөрү гына сылдьыбыта. Н. Якутскай
    Илиитин кэтэс көр илиитин-атаҕын кэтэс. Аны Варвараҕа үөрэннилэр, дьиэҕэ бары кини илиитин кэтэһэллэр. Н. Габышев. Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) - туга да суох хаалла, матта, мэлийдэ. ☉ Лишиться всего, остаться без ничего
    Сүүһүнэн үөр табалаах киһи хаһан баҕарар биир күн илиитин соттуор сөптөөҕө. Болот Боотур
    Сиидэрэп кэлэн, ыстараап харчытын төлөөбөтү диэн, Тоокуй баайын уоппустуур. Ол курдук Тоокуй туоҕа да суох илии соттон хаалар. Күндэ
    Ситигирдик икки сааһыт, илиилэрин соттон кээһэн баран, саҥата-иҥэтэ суох араҕыстылар. П. Аввакумов. Илиитин уунар - кыһалҕалаах кэмҥэ көмөлөһөр (хол., ону-маны биэрэн, бэрсэн). ☉ Помогать, оказывать помощь кому-л. (соотв. протягивать руку (помощи))
    Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, - Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
    Атаҕастаммыт аймах дьоҥҥо аһыныылаах илиитин уунара. Эллэй
    «Биирдэ тооромос арыы, кырбас эт биэрэн уһун илиигин ууммутуҥ баара дуо?» - Даша хоһуттан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Илиитин уурбут калька - өлөрбүт, өлөрүүгэ кыттыспыт. ☉ Приложить руки (руку) к чему-л. (напр., к смерти кого-л.)
    Иккис суол аһаҕас боппуруоһунан Лаабыскын тырахтарыыс кылап гынан көрөн ааспыт киһитэ. Ол киһи ыарахан илиитин уурбут буоллаҕына көҥүлэ. «ХС». Илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр кэпс. - кыратык да үлэлиирин улахаҥҥа уурар, ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ Ленится даже пальцем шевельнуть (букв. руками двигать считает грехом)
    Бэйэтэ илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр. А. Сыромятникова. Илиитин харалаа - кимиэхэ эмэ туохта эмэтэ биэр, бэлэхтээ (үксүгэр киниттэн тугу эмэ туһанаары). ☉ Угощать кого-л. (обычно в корыстных целях). Тэҥн. тумсун оҕунуохтаа. Илиитинэн сирдэрбэт - күүһүнэн-күдэҕинэн үчүгэй, бэйэтин кыанар. ☉ Физически сильный
    Кини төрүт даҕаны илиитинэн дьоҥҥо сирдэрбэтэх киһи этэ. Н. Заболоцкай. Илииттэн илиигэ - 1) киһиттэн киһиэхэ (сырыт, бэрилин). ☉ Переходить от одного к другому (соотв. ходить по рукам)
    Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов
    Ол күн траншея үс төгүл илииттэн илиигэ көстө - хааннаах хапсыһыы, дьэ онно буолла. Ф. Софронов
    Кини [И.В. Пухов кинигэтэ] историктарга, этнографтарга эрэ буолбакка, искусство үлэһиттэригэр уонна культурнай ааҕааччыларга барыларыгар илииттэн илиигэ сылдьыаҕа. Эрчимэн; 2) ыҥырыыга, далбарга, мааныга (сырыт). ☉ Быть приглашаемым, почетным гостем, которому всегда окажут сердечный прием. Дойдутугар кэлэн, илииттэн илиигэ сылдьар. Илииттэн таҕыс - ким эмэ сабыдыалыттан, көрүүтүттэн-харайыытыттан төлөрүй, босхолон. ☉ соотв. отбиваться от рук
    Савлук диэн киһи бэрт сымнаҕас, кинилэр илиилэриттэн тахсыбат киһи этэ. П. Ойуунускай. Илии туппах (туппай, туппас) - ону-маны ылбыта, барыга бары илиитэ тиийбитэ эрэ баар буолар (оҕо туһунан). ☉ Имеющий привычку хватать что попало, что под руку попадается (обычно о ребенке)
    Вася сааһа үһэ. Кини илии туппах буолан ийэтиттэн сотору-сотору мөҕүллэр. «ХС». Илии тутах - арыычча, бэрт кыранан тиийбэт. ☉ Чуть-чуть не достает, не хватает. Илии тутук - туга да суох, кураанах, тугу да булбакка. ☉ соотв. с пустыми руками (ничего не имея, не найдя, не добившись - приходить, уходить и т. п.)
    Кини билигин илии тутук төннөрө хайдах да сатаммат. Софр. Данилов. Илии тутус - 1) дорооболос (илиигин илиитигэр биэрэҥҥин). ☉ Здороваться с кем-л. за руку, приветствовать кого-л. (рукопожатием)
    Биһиги бары суугунаһан тиийэн ыалдьыты кытта илии тутуспуппут, билсибиппит. Далан
    Дабыыт сүтэн баран күөрэс гыммытыттан ким да соһуйбата, сорох ааһан иһэн кэпсэттэ, атыттар көннөрү илии тутустулар. У. Нуолур
    «Баһаалыста, ааһыҥ: сыгынньахтаныҥ», - дии-дии дьиэлээхтэр илии тутуһаллар. «ХС»; 2) быраһаайдас (илиигин илиигэр биэрэҥҥин). ☉ Прощаться с кем-л. (рукопожатием)
    Илии тутуһан, үөрэ-көтө бырастыылаһан арахсыбыттар. Амма Аччыгыйа
    «Чэ, кытаатыҥ!» Тус-туспа баран дьону туруоруҥ, сэриитэ тэрийиҥ! - Тугунча дьоннорун кытта илии тутуспута. «ХС»
    Табахтаан, эмиэ куустуһан, илии тутуһан баран айаннааһын буолла. «ХС». Илии тутуурдаах <өттүк харалаах> - 1) кэһиилээх, бэлэхтээх. ☉ С гостинцем, с подарком (приходить)
    Үтүө баҕабын бэлиэтээн көрдөрөөрү илии тутуурдаах этим. П. Ойуунускай
    [Чоочо:] Эн обургу илии тутуурдаах, өттүк харалаах өҥөйдүҥ ини... А. Софронов
    Ол дойдуга илии тутуура, өттүк харата суох сатаммаккын онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС»; 2) харыс т. бултаах, булуулаах-талыылаах (айылҕаттан, тайҕаттан кэлии). ☉ С добычей (возвращаться, приходить с охоты)
    Тыаҕа таҕыстарбын эрэ үксүгэр илии тутуурдаах, өттүк харалаах киирэбин. Ф. Софронов
    «Илии тутуурдаах, өттүк харалаах төннөр буоллубут», - дии-дии ытын имэрийбэхтээтэ. Р. Кулаковскай
    Аҕата, Баһычча, уолчаана ойууртан өрүүтүн илии тутуурдаах кэлэрин көрө-көрө үөрэрэ. «ХС»
    Өрүү илии тутуурдаах, өттүк харалаах буолааччы. Тыаҕа таҕыстын - булт улаханын сууһарар, күөлгэ киирдин - балык өлгөмүн хоторор. «ХС». Илиитэ алдьаммыт кэпс.- 1) туох эмэ мэһэйдээн (хол., туттар сэбэ куһаҕан буолан) үлэтэ кыайан тахсыбат буолбут, сатыырын да сатаабат буолбут. ☉ (У него) вдруг работа не заладилась, пошла вкривь и вкось (напр., из-за потери навыка или плохого состояния орудия труда). Куһаҕан хотуур түбэһэн илиитэ алдьаммыт. Киһибит уоппуска кэнниттэн илиитэ алдьаммыт; 2) күрэхтэһэн оонньууга (хол., саахымакка, хаартыга) куруук сүүйтэрэр буолан хаалбыт, баарда тахсыбат буолбут. ☉ Вдруг стал проигрывать кряду, вдруг фортуна стала изменять кому-л. (напр., после поражения в решающей с психологической точки зрения партии в шахматах)
    Эн илиибин алдьатаҥҥын, турнир иккис аҥарыгар мэлийэн таҕыстым. НАГ ЯРФС I
    - Эриэн Бүөтүр бэркэ баран [хаартыга хотторон] эрдэҕинэ, аһан биэрэн боруостатан кэбистэ. - Илииҥ алдьаннаҕа дии оччоҕо! - Эмээхсин өрө халаатыы түстэ. Амма Аччыгыйа. Илиитэ барбат - туох эмэ саллыылаах суолу оҥоруоҕун куттанар, толлор, санаата буолбат. ☉ соотв. рука не поднимается у кого-л. (сделать что-л.)
    Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Амма Аччыгыйа
    - Тоҕо тохтоппотуҥ, ыппатыҥ? - Илиим барбата, чугаһа бэрт. Болот Боотур
    Өлөрөөрү [ынаҕын] икки төгүл хотоҥҥо киирэн баран аҕалара, илиитэ барбакка, төннөн тахсыбыта. «ХС». Илиитэ билиэҕэ - туох буолара кини бэйэтин илиититтэн тутулуктаах (хол., сэрэбиэйи хайдах тардарыттан). ☉ Все решит удачливая рука кого-л. (напр., при жеребьевке)
    Бастакы туурга кими кытта киирсэрин илиитэ билиэҕэ. НАГ ЯРФС I. Илиитэ быһынна - наһаа ыараханы көтөҕөн, холун таһынан үлэлээн тугу да кыайбат буолан хаалла, нукаай курдук буолла. ☉ Руки отнялись, отвалились у кого-л. (об оставшемся без сил). Бүгүн эмискэ күнү быһа охсоммун, илиим быстан хаалла. Мас хайытан илиим быһынна. Илиитэ илбистэнэр - илиитэ хааҥҥа, охсуһууга-өлөрсүүгэ баҕарар, тардыстар. ☉ Иметь страсть к убийству
    Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор, күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ: бэйэҕитин былдьатыаххыт, ону сэрэниҥ! Ньургун Боотур. Илиитэ кылгаата (тутаата) - тугу эмэ гынара кыранан итээн, тиийиминэ, ситэ буолбакка хаалла. ☉ Чуть-чуть не хватило сил (пороху) у кого-л.; чуть-чуть не успел (сделать что-л.)
    Букатын ыт гына сыспыттар. Хата, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй! Күндэ
    Тыал түспүтүгэр Кыыс Хотуну күрэппитэ [булчут оҕонньор], суолларын сүтэрэннэр, Хоохунча [кинээс] обургу илиитэ кылгаабыта. А. Сыромятникова. Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) - 1) охсуһуон олус баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание подраться с кем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.). Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап
    Илиим кычыгыланна, этим сааһа аһылынна. С. Васильев; 2) тугу эмэ гыныан, оҥоруон наһаа баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание сделать что-л., заняться чем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.)
    «Оччо илииҥ кыһыйбыт буоллаҕына, бэйэҥ ыт», - Дьэргэ хардарара иһилиннэ. Болот Боотур
    Көр эрэ, кырдьаҕас, тутааччы киһи манныгы көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Н. Заболоцкай. Илиитэ салҕаа - уунан биэрэн тугу эмэ ыларгабиэрэргэ көмөлөс. ☉ Передать что-л. кому-л. на расстоянии вытянутой руки
    Ньукулай, илиитэ салҕаа эрэ, бу кинигэни Сэмэҥҥэ биэр. НАГ ЯРФС I. Илиитэ суох киһи курдук (буол) - тугу да кыайбат, сатаабат (буолан хаал). ☉ соотв. как без рук (быть, стать)
    Онуоха Нариччаан илиитэ суох киһи курдук буолан хаалара. Н. Габышев. Илиитэ сыһынна - сатыыр буолан барда, үөрүйэхтэннэ. ☉ Приобрести сноровку, умение в чем-л. (букв. рука его прилипла)
    Бастаан утаа сыыһа-халты кыыралдьытан баран, кэнникинэн илиитэ сыстан барбыта. М. Доҕордуурап
    Кэнникинэн үлэтигэр Ипатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
    «Бу уол дьоҕурдаах эбит ээ, илиитин сыһыардаҕына, үөрэннэҕинэ, бэрт суорааччы тахсыыһык», - диэн буолла. «ХС». Илиитэ тардар - тугу эмэ гыныан саллар. ☉ Не хватает кому-л. решимости, смелости, мужества сделать что-л. (букв. руку его сводит). Илиитэ тиийбэт - тугу эмэ гыныаҕын бириэмэтэ тиийбэт, солото суох. ☉ соотв. руки не доходят до кого-чего-л.
    Оҕонньор ол-бу тайҕа дойдуларынан тэлэһийэ сылдьан, илиитэ тиийбэккэ дьиэтин сарайдана илигэ. И. Никифоров. Илиитэ тиийдэ - 1) өлөрдө; өлөрүүгэ кыттыста. ☉ Убить кого-л.; быть причастным к убийству
    Аҥаардас биир кыра саастаах кыыс көрдөрбүтүнэн - эн кирдээх илииҥ тиийбит дииргэ ыарахан. «ХС». Тэҥн. илиитин уурбут; 2) анаан ылсыста. ☉ Специально браться за что-л. Уус илиитэ тиийбит эрбиилэрэ быдан атыннык ылласпыттара. «ХС». Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс көр тэһэҕэс илии (ытыс). Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла - тута сылдьыбыта эмискэ сулбу ыстанан, күүскэ төлө охсуллан, илиитэ уот салаабытын курдук буолла. ☉ Вдруг словно огнем обожгло руку (говорят, когда у кого-л. с силой вырывают что-л. из рук). Илиитэ уһаабыт түөлбэ. - кими эрэ өлөрбүт, ким эрэ тыыныгар турбут. ☉ Убить кого-л.; покушаться на чью-л. жизнь. Бандьыыттар илиилэрэ уһаабыт. Илиитэ уһун - ханна баҕарар ситэн ситиһэр кыахтаах. ☉ Имеющий возможность отомстить кому-л. где бы тот не спрятался, настигать кого-л. где угодно (букв. длинные руки)
    Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун. Н. Заболоцкай
    Суут илиитэ уһун. Хайаан да булуохтара. М. Доҕордуурап
    Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сарбыллыахтара. Өлөксөөндөрө Сэргээйэби уот үрдүгэр үктэннэрдэххэ сатанар. М. Доҕордуурап. Илиитэ утуйбут - илиитэ тугу да билбэт, дыҥ курдук буолбут. ☉ Рука онемела. Илиим утуйан хаалла. Илиитэ <да> хамсаабат - туох эмэ саллыылааҕы оҥороруттан долгуйбат, кыһаллыбат. ☉ соотв. рука не дрогнет у кого-л., чья-л. (сделать что-л.)
    Миигин бандыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. Бу тэбэ турар сүрэхпин ытыахтара... С. Ефремов
    Илиитэ чэпчэки көр чэпчэки илиилээх. «Ылдьаана илиитэ чэпчэки, дьулайбын имэрийдэҕинэ төбөм ыарыыта мүлүрүйэргэ дылы гынар», - диэн Аппырыыс Ылдьаанаҕа махтанааччы. И. Гоголев. Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) кэпс. - үлэлээтэр эрэ (үлэлиэ эрэ кэрэх). ☉ Стоит только начать работать (как появляется положительный результат - букв. стоит ему только шевельнуть рукой)
    Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Ыанньыксыппыт албан аата Ыраах сиргэ да тиийэр. Дьуон Дьаҥылы. Илии уктарбат түөлбэ. - ончу баһыттарбат, төрүт (адьас) итэҕэһэ суох. ☉ Равный с кем-л., не хуже кого-л. (в физической силе)
    Төһө да дьарамайын иһин, улахан модьу-таҕа убайдарыгар илии уктарбат кэбиһээччи буолбута. «ХС». Илии холос - тутан-хабан боруобалас. ☉ Пробовать, испытывать, проверять свои силы
    Дьэ ити курдук буолбута үйэ аҥаарыгар чугаһыыр кэм устата тутуу дьыалатыттан илиитин араарбакка кэлбит аатырар Маастар Батаакап мас үлэтин кытары илии холоһон, аан бастаан билсиһиитэ. «ХС». <Илиитигэр> иҥиирэ суох - күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Бессильный, слабый
    Оччо маһынан охсо-охсо, сирэйин уҥуоҕун үнтү дайбаабаккын, аныгы оҕолор илиилэригэр иҥиирэ суох төрүүллэр. Амма Аччыгыйа. Иһэҕэйдээх илии - абыраллаах байым илии. ☉ Дарующая, благотворная рука
    Эдьиэн Айыы аартыгын Эҕэрдэлии баттаан, Илэ бэйэҕинэн көстөҥҥүн Иһэҕэйдээх илиигинэн абыраа! П. Ойуунускай. Икки иһэҕэйдээх илиитин иһигэр Имэрийэн-тамарыйан Суҥ түү курдук Суулуу тут. П. Ойуунускай. Кирдээх илиилээх кэпс. - уорар идэлээх, ылыгас киһи. ☉ соотв. нечист на руку (о человеке)
    Кэрэттэн эрэ кэрэ дойдубутугар, Кэрэҕэ эрэ сүгүрүйэр үйэҕэ, - Кэбиһиҥ! кэбиһиҥ, Кэрэбит ыһыаҕар Киллэримэҥ бука Кирдээх илиилээҕи! С. Данилов
    Хаһан баҕарар кыана туттунары, Уонна үтүөнү-мөкүнү өйдүүргэ Олус оҕотук буолбатаҕы: Кичэмэллээх күндү кистэлэҥнэрин Кирдээх илиилээх таарыйбатаҕы - Оннук дьахтар баар эбитэ буоллар. Ол дьэ сөптөөх этэ. У. Шекспир (тылб.). Көмүс илии - барыны бары сатыыр олус дьоҕурдаах киһи. ☉ соотв. золотые руки (о мастере своего дела)
    Көмүс илиитинэн кини Сирбитин киэргэтэр эбээт! Баал Хабырыыс. Кытаҕас илии - 1) тугуттан эмэ бэрсиэн, үллэстиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Скупец, скряга
    Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо? Л. Попов; 2) кытаанах, илиитигэр күүстээх, туппутун ыһыктыбат киһи. ☉ Физически сильный человек
    Кыраҕы харахтаах таппакка, Кытаҕас илиилээх туппакка Сэттэ уон фашиһы кыдыйан, Этиэхтэн эриэккэс Ийэ сир кэрэтин киртиппэт оҥоортуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан бардылар. П. Аввакумов. Мэник илиитинэн кэпс. - илиитин күүскэ, сатала суох далайан (алҕаска таарый, оҕус). ☉ Наотмашь (нечаянно ударить, бить и т. п.). Мэник илиитинэн санныга оҕуста. Тэһэҕэс илии (ытыс) кэпс. - тугу да иҥэриммэт, ыһан-тоҕон, матайдаан кэбиһэр киһи. ☉ Мот, транжира. Уҥа илиитэ - ким эмэ саамай чугас, бастыҥ көмөлөһөөччүгэ. ☉ Правая рука, ближайший помощник кого-л.
    Кини сытыы-хотуу, учууталлар уҥа илиилэрэ уол. Н. Якутскай
    Билигин Александров Костя монтер, Николай Семенович уҥа илиитэ буолан эрэр. М. Доҕордуурап
    Кини бииргэ төрөөбүт убайа Виктор Николаевич Пепеляев Колчак уҥа илиитэ буолбута. «ХС». Ууммут илиитин кубулуппакка - илиитинэн наар биирдик хамсанан, сылайбакка, мөлтөөбөккө. ☉ Интенсивно, без устали, не сбавляя темпа и не меняя положения рук (делать что-л.)
    Тэппит атаҕын мөлтөппөккө, ууммут илиитин кубулуппакка, уол өрүһү быһа бырдааттаан тахсан кыыс бэгэччэгиттэн ылан эрэрин көрөн хаалбыттара үһү... П. Филиппов. Үрүҥ илии ахсарб. - ыарахан, хара үлэҕэ эриллибэтэх киһи, оннук үлэттэн куотуна сылдьар киһи. ☉ Не привыкший к тяжелому, серьезному труду, избегающий тяжелой или грязной работы, белоручка; чистоплюй
    Үрүҥ илии эбиппин. Этхаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу киһи үйэтин уһаталлар. Т. Сметанин. Үрүҥ илиигэр биэрдим (туттардым) фольк. - бэйэлээх бэйэҥ илиигэр биэрдим, эн харысхаллаах илиигэр туттардым. ☉ Я вручил тебе лично в руки, я вручил в твои очаровательные, милосердные руки. Хааннаах илии - охсуһууну, кыргыһыыны ойуулаан көрдөрүү. ☉ Постоянный эпитет, характеризующий человека, участвовавшего в кровавой борьбе (букв. кровавая рука)
    Сэриилээн ылбыт эйэбитин сиҥнэрэ - акыйаан уҥуортан эмиэ уунна хааннаах илиитин. Эллэй
    «Куттанымаҥ!.. Биһиги эһигини генерал хааннаах илиититтэн быыһаабыт кыһыл бартыһааннар!» - диэн хаһыытаата. Эрилик Эристиин
    Германияҕа Гитлер былааһы хааннаах илиитинэн харбаабытын кэннэ сэрии уота өрө күүдэпчилэнэн кэлэр кутталламмыт. У. Нуолур. Чэпчэки илиилээх - ыарыыта суохтук, имигэстик тутар-хабар (хол., эмчит). ☉ Легкая рука у кого-л. (напр., у хирурга, удачно проводящего операции). Чэпчэки илиилээх хирург. Ылыгас илии кэпс. - кистээн ону-маны уора сылдьар киһи. ☉ Мелкий воришка
    Үөннээх өттүк, Хос иҥэһэлээх Хоро тэбиэн аттаах, Ылыгас илии, Ыҥыранар айан, Ытык Кыйбырдаан обургу. П. Ойуунускай. Эт илиитинэн - 1) тус бэйэтэ тутан-хабан. ☉ Собственными руками
    Эн эт илиигинэн олорпут хатыҥыҥ. С. Федотов
    Бэйэтэ эт илиитинэн оҥорсубут олоҕун көмүскэһэн баран дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. А. Бэрияк
    Биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн музей экспозициятын оҥорон биэртэрэ. «ХС»; 2) үтүлүгэ, туох да атын мала-сала, туттар сэбэ суох (үлэлээ, тугу эмэ гын). ☉ Голыми руками (без рукавиц, без орудия труда - работать, делать что-л.)
    Ити түөһэйбит оҕонньор биһиэхэ бүтүн тайҕаны эт илиибитинэн солотоору кэмниир. А. Сыромятникова
    Хаппытыан баай Семенов эт илиитинэн киирэриттэн куттаммат. А. Сыромятникова
    Эт илиигитинэн тустан көрүҥ: соччоҕо дьэ биир охторбуккут тойон буолуох тустаах. Ньургун Боотур
    ◊ Илии баттаа - ааккын суруйан туоһулаа. ☉ Поставить свою подпись в подтверждение чего-л., расписаться
    Итини иһиттибит, диэн илиитэ баттааҥ! А. Софронов
    «Бу өлүк чахчы Деомид Бакланов өлүгэ», - диэн аактаҕа Никита Швецов бигэргэтэн илии баттаабытын ылан көрдөрбүтүм. Н. Якутскай
    Буор түҥэтиги көтүттэрэргэ биһиги сурукпутугар сүүс алта уонча киһи илии баттаата. М. Доҕордуурап. Илии көхсө - киһи ытыһын тас өттө. ☉ Наружная, тыльная сторона кисти руки
    Түөһүгэр холбуу тутуммут илиилэрин көхсүгэр күн саһарҕата түстэ. Амма Аччыгыйа
    - Ийээ, арай мин ол саҥа собуокка баран хаалыым? - Тугутугу? Анньыыска илиитин көхсүн хардарыта имитиммэхтээтэ. А. Сыромятникова. Илии салбаҕа анат. - киһи илиитин бэгэччэгиттэн тарбаҕын төбөтүгэр диэри чааһа. ☉ Кисть руки. Илии сыгынньах - үтүлүгэ суох. ☉ Без рукавиц
    Кириһээн илии сыгынньах тахсан кэллэ. «ХС». Илиитин иһинэн - илиитин бэйэ диэки өттүнэн. ☉ Внутренней стороной руки, со стороны ладони. Бастын чороону ылан, бэйэтин диэки иҥнэри тутан илиитин иһинэн үс төгүл уокка кутан биэрэр. Саха фольк. Илиитин таһынан - илиитин бэтэрээ, бэйэтин диэки өттүнэн буолбакка, анараа өттүнэн, ытыһын көхсүнэн. ☉ Внешней стороной руки, тыльной стороной ладони
    Ис таҥастарын илиилэрин таһынан Илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
    «Һы, биэрбэттээх ээ, өссө...» - Харалаампый оҕонньору илиитин таһынан күүскэ далайда уонна атыттары ойоҕолотон инники барда. Софр. Данилов
    Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Илии үлэтэ - быччыҥ күүһүнэн үлэлэнэр үлэ. ☉ Физический труд
    Оччоҕо эн сыыһа этэҕин. Мин барыта эриэккэһи, кырасыабайы таптыыр буолуум да, тоҕо илии үлэтин абааһы көрүөхтээхпиний? Тоҕо мин сатаан үлэлиэ суохтаахпыный? С. Ефремов
    Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
    Илии үлэтинэн дьарыктанар оробуочайдар ахсааннарын аҕыйатыы, онно олоҕуран производство көдьүүһүн уонна үлэ хаачыстыбатын үрдэтии ситиһиллиэхтээх. «Кыым»
    тюрк. ел, елиг

I
1. аат.
1. Хайа кытаанах, чиҥ боруодатын бытархайа, көһөҥөтө эбэтэр кэлимсэтэ. ☉ Камень
Тааска утуйар, тимиргэ уһуктар, дүлүҥҥэ түһэр, дүлүҥ устун сүүрэр, халлааҥҥа көтөр баар үһү (тааб.: уот). Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо. Л. Попов
Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
△ Уулаах сир кытыытынан (хол., өрүс, муора, күөл биэрэгинэн), түгэҕинэн ыһылла сытар бытархай, мүлүркэй кырыылаах кытаанах эттик, чай. ☉ Мелкие камешки по берегам, на дне водоёмов (напр., рек), галька
Таптыы көрбүт таастарын …… уу түгэҕиттэн умсан таһаарар. Амма Аччыгыйа
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут: маҥан да, араҕас да, эриэн да таастары. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Араас кытаанах эттиктэр ааттарын кытары холбоһон биир уус, бөлөх өйдөбүлүн биэрэр: күндү таас, алмаас таас, чөмчүүк таас, чокуур таас, хоруоҥка таас, дэриэспэ таас, очуос таас о. д. а. ☉ В составе различных словосочетаний обозначает какое-л. обобщающее понятие, как то: драгоценный камень, алмаз, жемчуг, кремень, карольки (крупные бусы), булыжник(и), утёс и т. д.
2. Таас хайалардаах үрдүк сир (намыһах хотоол эбэтэр туундара сиригэр тэҥнээтэххэ). ☉ Возвышенное горное место (по сравнению с низменными или тундровыми местами). Арҕаа таас, Илин таас (Халымаҕа эбээннэр былыргыттан таба иитэн олорбут сирдэрэ)
□ Бүгүн улахан тыал буолаары гыммыт быһыылаах, Илин таастан ылыыһык. А. Софронов
Аҕыйах хонуктааҕыта түөрт булчут мантан чугас тааска бултуу тахсыбыттара. Т. Сметанин
Билигин кини ыстаадата Арҕаа тааска баар. Ол [Арҕаа таас] хайа ойуура, алыыта эҥинэ таба аһылыктаах. Итинник улахан таас хайалаах сирдэри көннөрү таас эрэ диэччилэр. С. Никифоров
Сайын аайытын тахсан сайылыыр таастарын ахтыбыттара сүр, бөртөлүөт түннүгүнэн төбөлөрө лэкээриҥнэс. «Кыым»
3. Туораах бурдугу мэлийэн, мээккэлиир төгүрүк тэрил, суоруна. ☉ Мельничный каменный круг для перетирания зёрен в муку, жёрнов
Түүн үөһүн саҕана аҕам кыра туораах бурдуктаах кэлэн, тоҥнуу тааска мэлийэн сыыгынаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тааспыт киинэ элэйэн бурдукпутун дэлби куруппалатан кэбистибит. А. Софронов
[Туораах бурдугу] сиксийэн баран, тааска тардыахтааххын. АИА КХО
4. Киһи уҥуоҕар ууруллар, туруоруллар өйдөбүнньүк, пааматынньык. ☉ Надгробный памятник из камня, могильная плита
Мин эспит бинтиэпкэм ньиргиэрин Бэйэтин киэнинэн ааҕыныа. «Дорообо, табаарыс!» — диэбитин истиэҕим… Мин тааспар сибэкки анньыллыа. Эллэй
Таҥара дьиэтин аҕыраадатын иһигэр маҥан кырааскалаах, элбэх киһи уҥуоҕун таастара кылбарыһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
[Хобороос] иин үрүт тааһыгар бүк түһэр. И. Егоров
5. Киһи ис уорганнарыгар үөскүүр ыарытыннарар кытаанах кыра эттиктэр. ☉ Маленькое твёрдое образование во внутренних органах человека, причиняющее боль, камень
«Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эпэрээссийэлиэхпит», — диэбиттэрэ. Софр. Данилов
Үөс тымырын таас бүөлээтэҕинэ киһи саһарар, тириитэ кыһыйар, хойуутун өҥө сырдыыр, иигэ хараҥа өҥнөнөр. ЯАС БХ
Үөстэригэр таас үөскээбит дьонун эпэрээссийэлээн харахтарыттан сыыһы ылбыт курдук үтүөрдүтэлээн эрэр диэн кэпсиир буолбуттара. «Кыым»
6. Үксүн түннүккэ, иһиккэ туттуллар дьэҥкир, чараас өстүөкүлэ. ☉ Прозрачное, тонкое стекло, используемое для изготовления окон и других изделий (напр., посуды)
Хараҕынан мөлтөх соҕус тойон быһыылаах ээ: ачыкытын тааһа халыҥын. Софр. Данилов
Кыараҕас түннүктэр таастара алдьаммыт, сорох сиринэн кумааҕы бүөлээхтэр. Күндэ
Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх бэрээндэлээх буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Тааһынан оҥоһуллубут. ☉ Сооружённый, изготовленный из камня, каменный
Үрдүк таас дьиэлэр өрүкүһэ үүнэн, элбээн эрэллэр. Суорун Омоллоон
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Таас куораттары тэнитиэхпит. Баал Хабырыыс
[Аркадий Дмитриевич] Ленин куоратын килэдийэр таас уулуссаларыттан арахсан, Саха сиригэр кэлбитэ ыраатта. М. Доҕордуурап
2. Таас кутуулаах, тааһынан бөҕөргөтүллүбүт. ☉ Покрытый, укреплённый камнем
Бадарааны ортотунан сэрии иннинэ кумах, таас кутуулаах уонна хаптаһыны тэлгээн, олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
Табаҕа бааһыналарын эргиччи уонна Кириэстээххэ диэри таас кутуулаах суол оҥоһуута [бырайыакка] киирсэр. «ХС»
3. Өстүөкүлэлээх, өстүөкүлэлэммит; өстүөкүлэнэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стекла, стеклянный
[Кулуба] үрүҥ таас ачыкылаах. Н. Неустроев
Тырым таас түннүктэргэ Тыыннаах сибэккилэр Дыргыйа үүнэн кэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы сарсыарда күн уотун сарыала Лааҕыр таас түннүгүн үөһэттэн уураата. П. Тобуруокап
4. Уматыллыбыт үрүҥ туойтан оҥоһуллубут (үксүгэр иһит туһунан). ☉ Изготовленный из белой глины, керамический, фарфоровый (обычно о посуде)
Былыты курдаттыы сардаҥата суох күн таас бүлүүһэ түгэҕин курдук көстүтэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол сылдьан остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
5. көсп. Кытаанах, улахан күүстээх, суостаах (тааска маарыннатан, тугу баҕарар фольклорга, уус-уран литератураҕа тэҥнээн этии). ☉ Твёрдый, сильный, устрашающий (обычное сравнение различных явлений с камнем как образцом твёрдости и силы в фольклоре и художественной литературе)
Ийэ кыыл обургу …… килиэ таас тииһин киҥнээхтик кэчигирэтэр. П. Тобуруокап
[Өлүү балыгын төрөтүөхтээхпин диир ойуун:] Оччоҕо, тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Ол үүннэҕинэ, Орто дойду ойууна кыайан сиэбэккэ, үйэбин моҥоон өлөн баран, үөһэ дьабыммар көтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
[Айыы бухатыыра] Дьаргыл таас харытынан, ньыгыл таас ытыһынан Иэдэс тааска биэрдэ. Били баҕайы сири харбаан ылла. Тоҥ Суорун
♦ Аптаах таас — остуоруйаҕа кэпсэнэр, баайы, аһы-таҥаһы биэрэр күндү таас. ☉ Сказочный волшебный камень, дающий изобилие его обладателю
Аптаах тааһын атыытыгар Аччыктыыры анаарбакка, Чурум-Чурумчуку аатыран, Туойа-ыллыы доргута Туйгуннук олорбута. Эллэй. Дьаргыл таас (былаа- йах) фольк. — ньиргиэрдээх, дуорааннаах, лүҥкүнэс тыастаах (былаайаҕы хоһуйар кубулуйбат эпиитэт). ☉ С гулким звоном (постоянный эпитет, живописующий шаманскую колотушку)
Дьаргыл таас былаайаҕынан Дьалыһыйа-дьалыһыйа Дор-дор оҕуста, Домдом туойда. П. Ойуунускай. Дьоллоох таас — булбут киһиэхэ баайы-дуолу, үтүө олоҕу аҕалар хара курустаал таас (итэҕэл быһыытынан хотой, мохсоҕол, халба уйатыгар баар буолар үһү). ☉ Камень счастья — чёрный хрусталь, дающий его обладателю богатство, благополучную жизнь (по поверью, обнаруживается в гнезде орла, сокола, утки-широконоски). Кулгааҕын тааһыгар диэри — кулгааҕар диэри (муҥутуурунан ыксары тарт — ох саа кирсин). ☉ До отказа, до самого уха (натянуть тетиву лука). Куорсуннаах кураҕаччы оҕун …… Кулгааҕын тааһыгар диэри Лыҥкыначчы тардан, Түөлбэ хаан дүҥүрүн туһаайан Төлө тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кул- гаах. Сойуо харах ойон тураат, Манчаарыны кулгаах тааска сырбатта. И. Гоголев
Чүөчээски Түүлээх Уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон. Күөмэйэ таас курдук (таас тахса) бүппүт — тымныйан, күөмэйэ ыалдьан, саҥата иһиллибэт, нэһиилэ кыыкыныыр эбэтэр сибигинэйэр эрэ буолбут. ☉ Простудившись, потерять голос
[Сүөкүччэ] тымныйан, күөмэйэ таас тахса бүтэн хаалбыта. А. Сыромятникова
Бэрэбиэсчит күөмэйэ таас курдук бүтэн хаалбыт, бэрээдэги олохтуу сатаан, кураанахха хаахыныы сатаахтыыр. А. Фадеев (тылб.)
Мастаас курдук көр мас. Суку Ньукулайы, Өлөксөөс кыыһы туоһу буолуоххут диэн мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. А. Бэрияк
Ийээ, …… эн биһикки иккиэн аҕабын ааттаһарбыт эбэтэр мас-таас курдук этэрбит буоллар, миигин кини күүһүнэн умса анньан [кэргэн] биэриэ суох этэ. М. Доҕордуурап
[Сиидэр кинээс] Лөкөйгө биир улахан сүөһүнү уостатыах буолан, күһүн ону эрдэ кэлэн ыларыгар мас-таас курдук этэн барбыта. Тумарча
Муос-таас курдук көр муос I. «Мин хайа үлэтигэр үөрэнэн, холонон көрүөхпүн баҕарабын», — диэн уола муос-таас курдук хардарбыта. «ХС». Муос-таас курдук быһаарынан кэбистэ: «Түксү, маны ууратыахха!» А. Данилов
Дьэ билигин кини [кэргэниттэн] арахсарга муос-таас курдук быһаарынна. «ХС»
Муус-таас курдук — мас-таас курдук диэн курдук (көр мас). Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муус-таас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай. Мэҥэ таас — 1) киһи уҥуоҕун тааһа. ☉ Надгробный камень, могильная плита
Куорат курдук ыраах сиртэн дьоннорун ааттарын үйэтитээри …… атынан тиэйтэрэн таһаарбыт аанньаллаах, ойуулаах мэҥэ таастарын ханнык эрэ дьаһалта паровой двигатель туруорарга олох гына хомуйтаран ылан сиргэ тимирпит. Далан
Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов; 2) көр мэҥэ I
Мэҥэ таастар суруктарыгар бары да түүрдэргэ билигин да туттуллар уопсай даҕааһын ааттар бааллар. АНК БТТ. Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска — оҕолор, эдэр дьон санаалара букатын туспа, атын. Төрөппүттэрэ саныылларынан, кинилэр тоҥуйдар, уйаҕаһа суохтар, дьэбирдэр диэн өйдөбүллээх этии. ☉ Дети, молодые люди думают совсем по-другому, иначе, чем родители, поэтому они им кажутся холодными, нечувствительными, чёрствыми
Ийэ-аҕа санаата оҕоҕо, оҕо санаата тааска (өс ном.). Эр дьон, төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
«Оҕо сүрэҕэ тааска диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ», — дьахтар ис-иһиттэн кыйаханан-кыыһыран кэлбитэ. «ХС». Санаа хара тааһа — киһини баттыыр, олус илиһиннэрэр ыар санаа. ☉ соотв. камень на сердце
Очур бөҕөҕө оҕустаран, Тэхтир бөҕөҕө тэптэрэн, Санаабыттан санаа хара тааһа түспэтэ. С. Васильев
Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Таас дьүлэй — киһи кыһалҕатыгар кыһаммат, сэҥээрэн көрбөт, олус тыйыс. ☉ Равнодушный, бесчувственный, бессердечный, жестокий
Эр киһи оройуон салайааччыта буолаат, атын дьон кыһалҕатыгар таас дьүлэйгэ, сыһыаныгар бардамҥа кубулуйбута. «ХС»
Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> көр иэн I. Охоноос …… бэтэрээ туоһу тутум холобурдаах дубук үктээн баран, аһардар аһаран, тиийэн, буурдууругар биир харыһы наһаа түһэн, халты тэбинэн, таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ол икки ардыгар Мас [киһи аата] анараа киһини атаҕын тойон эрбэҕиттэн харбаан ылан, өрө көтөҕөн баран, таас иэнинэн түһэрэр. «ХС». Таас сүрэхтээх — аһыныгаһа суох (кими, тугу да харыстыыр диэни билбэт). ☉ соотв. каменное сердце
Бу маннык таас сүрэхтээх киһини ханнык үтүөтүн иһин таптыахха сөбүй? Тас көрүҥүн эрэ иһин дуо? Н. Лугинов. Таас төрөөн олорор (турар) — туохтан эрэ санаатын таптарбакка, олус дьиппиэрэн, тыйыһыран, хамсаабакка да олорор. ☉ Неудовлетворённый чем-л., сидит неподвижно с суровым, невозмутимым, ожесточённым видом (букв. сидит, переродившись в камень)
Терентьев кэпсэтии хайысхатын сөбүлээбэтэҕинэ ах баран, таас төрөөн олорон көхсүн этиппэхтиирэ. Н. Лугинов
Сэпсигир маҥан бытыктаах кубархай сирэйэ таас төрөөн дьиппиэрбит. П. Ламутскай (тылб.)
Уол ыксаан аҕатын диэки көрбөхтөөтө да, аҕата букатын хамсаамына, кубарыйан, кытаанахтык санаммыттыы сэҥийэтин бытыгын чоротон, таас төрөөн олордо. В. Катаев (тылб.). Таас тиис, муос тиис! — харсар оҕустары киксэртиир оҕолор хаһыылара. ☉ Возгласы детей, которыми они подстрекают бодающихся быков (букв. каменный зуб, костяной зуб)
Муос тиис! Таас тиис! Киксэртээн оҕолор чаҕаараллара, Муос тиис! Таас тиис! Суон тииттэр, Чөҥөчөктөр ордоотууллара. И. Гоголев
Таас уорҕатынан — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Биһиги бары көрөн турдахпытына сүүнэ улахан кугас оҕус атырдьаҕынан быраҕыллыбыт түүтэх курдук өрө эһилиннэ уонна таас уорҕатынан барда. Далан
Ааны аргыый аһан киирэн иһэммин, халтарыйан, чуут таас уорҕабынан бара сыстым. И. Никифоров. Таас ытыс, хаппыт тарбах — олус кэччэгэй, тугу да ыһыктыан баҕарбат. ☉ Скряга, жмот, сквалыга (букв. каменная ладонь). Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тааһы бырахпыт курдук — олус дөбөҥнүк, түргэн баҕайытык уонна кытаанахтык (утуй). ☉ Сразу, очень быстро и крепко (уснуть — букв. как брошенный камень)
Күнү дэлби сылайан баран, түүн тааһы бырахпыт курдук утуйан тураҕын, сарсыарда биирдэ уһуктаҕын. Далан
Ыар сорудаҕы толорбут, ыран-быстан кэлбит уолаттар сонно тута кэбиинэлэригэр охтуталаабыттара да, тааһы бырахпыт курдук ньимси утуйан хаалбыттара. В. Яковлев
Оо, олус да ыараханнык, тааһы бырахпыт курдук, утуйбуппун. «ХС». Таллан таас орой фольк. — талыы-талба төбө (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Крепкая, умная голова (букв. отборная каменная макушка)
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ [диир ат иччитигэр]. Саха фольк. Бу мин өйбүн — таллан таас оройбун таба андаҕайдыҥ! Ньургун Боотур
Таллан таас оройдорум төйөөхөйдүү доргуйда. Суорун Омоллоон. Таллан таас уораҕай фольк. — амырыыннаах-алдьархайдаах таас килиэ дьиэ, арҕах (абааһы бухатыыра олорор дьиэтин сүрдээн-кэптээн хоһуйан этии). ☉ Мрачное зловещее каменное логово (изображение-описание жилища богатыря преисподней, абасы)
Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэртэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа. Саха фольк. Таллан таас уораҕайын оройуттан өһөх хара төлөн өрө оргуйда да, кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сабыта биэрдэ. Ньургун Боотур. Тастан киирбит таас уллу- ҥах — атын туора киһи; абааһы көрүллэр туора урдус. ☉ Совершенно незнакомый, посторонний, чужой человек; чужак, неприятель (букв. вошедшая снаружи каменная стопа)
Ягоҕа Отелло …… тастан киирбит таас уллуҥах. Кини маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах эргэр. — туга да суох, дьиэлээх тойоҥҥо сөбүлэппит, ыалга эбии иитимньи, айах адаҕата эрэ буолар киһи. ☉ Втёршийся в доверие к хозяину дома чужой человек, от которого домочадцам ждать добра не приходится. Түөрт түөрэм (түөрэҥ) таас туйах фольк. — бухатыыр атын сыыдам сырыытын, бүдүрүйэри билбэт эрчимин, иччитигэр бэриниитин хоһуйан этэр уустук эпиитэт. ☉ Постоянный сложный эпитет, характеризующий копыта богатырского коня в эпосе олонхо (букв. четыре каменных копыта, оставляющих круглые следы)
Хоро-хоро диэн хоролуулларын аҕай кытта түөрт түөрэм таас туйахтарынан төлө тэбэн түстүлэр. П. Ойуунускай
Түөрт түөрэҥ таас туйаҕын тыаһа өрө табыгыраата. Ньургун Боотур. Ууга тааһы бырахпыт курдук (кэриэтэ, бырахпыттыы), ууга бырахпыт таас курдук — 1) букатын суола-ииһэ көстүбэккэ, сураҕа-садьыга иһиллибэккэ, быркыта суох (сүт). ☉ соотв. как в воду канул
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
[Настайа] «ааһан эрэр ханнык эрэ киһини булсан» адьас чиэски сиргэ түһэн, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. П. Аввакумов
Уйбаан Сэмэнэбис били Маайа кумааҕыларын ылан барыаҕыттан ыла, ууга бырахпыт таас курдук сүтэн хаалар. Н. Якутскай
Чаачыгырыыр таас таҥалай көр таҥалай I. Мин бэйэлээх — кубулҕаппын куудьунан, Чуучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай [Хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
(Чачыгырыыр) таас таҥалайа чаҥырҕаата, Чаҥыргыы-чаҥыргыы сараадыйан кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Алмаас таас көр алмаас
Ол пааматынньыкка …… алмаас тааһы илиитигэр тутан баран, көрө турар саха булчутун мөссүөнүн туруоруом этэ. Суорун Омоллоон
Аҕыс уон аҕыс араас Аалыы кырыыланан көстөр Аатырбытсураҕырбыт Алмаас тааспыт. П. Тобуруокап
Эн көмүскүн, эн көрөр хараҕыҥ алмаас таас курдук үчүгэй. С. Ефремов. Бурдук тардар таас көр таас I
1.
Кыһыары соҕус куорат суутуттан аҕа ууһугар биирдии бурдук тардар таас таҕыста, мин аҕабар биир тааһы биэрдилэр. Саха сэһ. II
Ийэҥ былыр баайга Бурдук тарпыт тааһа Кэпсиир эн олоххун, Үөскээн үүнэн испиккин. П. Тулааһынап
Дэриэспэ таас көр дэриэспэ. Тыс быстар тыас тыаһа Дэриэспэ таас курдук Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
Мин сүүс миэтэрэ үрдүктээх дэриэспэ таас хайа чыпчаалыгар турабын. С. Ефремов
Дьаптал таас көр дьапталҕа таас. [Ийэ дойдум] Акылаатын Алын төрдүн Дьаптал таастан Дьаарыстанан, Ирбэт тоҥтон Тиийэн иҥнэр Эрэл, бигэ Тирэхтэннэ, Килиэ тимир Эркиннэннэ. Күннүк Уурастыырап
Дьапталҕа таас көр дьапталҕа таас. Алта хос дьапталҕа таас муосталаах Алаһа бараан дьиэ барахсан Аана арыллаҥныаҕынан [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай
Төрүт буор ийэ сирбит …… Дьапталҕа таас дьайыҥнанан, Сөҥөн, дьиппинийэн үөскүөҕүттэн Күндүттэн күндү баайын, Дириҥ түгэҕэр саһыаран, Иҥэриммитэ баар этэ. С. Зверев. Дьарҕаа таас поэт. — оһуор-бичик курдук дьэрэлийэн көстөр бытархай таастар (үксүн уу курдат көстөрүн этэллэр). ☉ Мелкие камни, ярким узором виднеющиеся, просвечивающие сквозь толщу прозрачной воды
Дьарҕаа таас түгэҕэ ууну курдаттыы дьэрэлийэн көстөр. Амма Аччыгыйа. Дьилэй таас — быыһа-хайаҕаһа суох, бүтэй, ньыгыл, чиҥ таас боруодата. ☉ Твёрдый, монолитный, не имеющий трещин камень
Дьилэй таастардыын киһилии кэпсэтэр Дьикти доҕорум, иһит-сэргээ, Мичилийэр кыыс билсиһээри, кыбыста Мичээрдиирин сэрэйбэккин ээ! И. Эртюков. Испиэскэ таас — таас хайалаах сиргэ баар оппуохалаах сөҥүү боруодата. ☉ Осадочная горная порода, содержащая известь
Сөҥүү боруодаларыгар …… миэл уонна испиэскэ таастара киирсэллэр. СПН СЧГ
Испиэскэ тааһа — сир ахсын баар хайа минерала. КДМ Х
Соҕуруу Европа үгүс сис хайалара …… сүрүннээн сөҥүү боруодаларыттан — испиэскэлээх таастан (известняк), кумахтаах таастан (песчаник) үөскээбиттэр. КВА МГ
Курустаал таас көр курус- таал. Күн уотун курдук өрө күндээрбит, кустук төлөнүн курдук дьэрэлийэ сандаарбыт курустаал таас дыбарыаска мунньустан олорон, саха үлэһит норуотун үрдүк сэбиэтэ, улуу мунньаҕа ууруу ууруоҕа. П. Ойуунускай
Хараҕын кыламаннарыгар курустаал таас курдук дьэҥкир уулар кылабачыҥнастылар. Күндэ
Киһи син биир курустаал таас иһит. Н. Босиков. Күндү таас — үксүн киэргэлгэ туттуллар үчүгэй чаҕылхай көрүҥнээх, ыарахан сыаналаах таас. ☉ Драгоценный или полудрагоценный камень. Чароит — күндү таас
□ Маша …… кэһиэччигэ күндү тааһынан күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
Арай ол уйаара-кэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов. Күрбэ таас — туспа сытар улахан мөкүнүк таас. ☉ Большой массивный круглый камень, лежащий отдельно
Кулуннарын тириитин сүллэ уонна дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитинэн бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. И. Гоголев
Бүрүнэ сытар соммун аһан көрбүтүм, хаспаҕым айаҕын улахан күрбэ таас бүөлүү түспүт. Т. Сметанин
Муҥха тааһа — таастыган диэн курдук. [Сылгы] кыла — туһах, сэлээппэ, илим, дэйбиир, муҥха; туйаҕа — тимэх, муҥха тааһа [буолар]. «Кыым»
Очуос таас — очуос 1 диэн курдук. [Чурумчукуну] Дьуоҕата биллибэт далайга Чурулуу тыаһыыр байҕалга …… Чымаан үрдүк чыпчааллаах Очуос таастан бырахтылар. Эллэй. Соһо таас — кырааскалыырга туттуллар сымнаҕас кыһыллыҥы таас. ☉ Мягкий красящий камень красного или охристого цвета
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап. Суорба таас — көнө иэдэстээх туруору таас (хайа). ☉ Крутая, отвесная скала, утёс
Суорба таас хайаны да чаҕыйбакка дабайаллар. Амма Аччыгыйа. Улуу өрүс кытыытынааҕы суорба таас хайа. Багдарыын Сүлбэ
Суол икки өттүнэн Суорба таас хайалар Кирпииччэ өҥүнэн Кремль эркининии Кэрэлээн тураллар. С. Васильев. Суоруу таас — тэҥнии кылааккайдаммыт таас. ☉ Тёсаный камень
Россия үөрэхтээҕэ П.С. Паллас Енисей өрүс салааларыгар …… суруктаах суоруу таастары булбутун туһунан ыстатыйа таһаарбыта. АНК БТТ. Сүлүүдэ таас — хаҕылана сылдьар дьэҥкир хаптаҕай минерал (былыр түннүккэ өстүөкүлэ оннугар тут-лара). ☉ Плоский слоистый прозрачный минерал (в старину использовали для окон вместо стекла), слюда
Хаҥырҕастаах хаппахчы Киһи көрүөр Килбиэннээх буоллун диэн, Сүлүүдэ тааһынан Сүрэ тупсарыллыбыт. П. Ойуунускай. Сыа таас — муус маҥан дьүһүннээх таас. ☉ Чисто белый камень, кварцит
Сыа таас курдук ыраас мөссүөннээх Хобороос кубарыйталаан хаана оонньоон ылаттаата. А. Сыромятникова
Көстөкүүн бу тэтэркэй хааннаах, уһун синньигэс ньылбаархай сирэйдээх, сыа таас курдук муус маҥан кыысчааны сөбүлүү көрдө. Н. Заболоцкай
Үс ыалдьыт, ол иһигэр икки мааны сыа таас курдук маҥан дьахталлар. СДТА. Сымара таас — үксүн туспа сытар улахан бөдөҥ таас. ☉ Отдельно лежащая гладкая каменная глыба
Ол [төҥүргэс] аттыгар ынах ханнын саҕа сымара таас сытар. Амма Аччыгыйа
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Онуоха ат сылгы …… Түөрт атаҕын холбуу үктэнэ түстэ да, түөрт хаардаах бугул курдук Хара сымара тааһы логлу тэбэн кэбистэ. Ньургун Боотур. Таас бараа- ҕа — уһун атахтаах, уһун тумустаах улахан чөкчөҥө. ☉ Один из видов куликов. Таас бас — улахан төбөлөөх, олус хатыылаах лапчааннардаах кыракый өрүс балыга. ☉ Маленькая речная рыба с большой головой и колючими плавниками, ёрш
Балык миинэ сөп соҕус сыстаҥнас буоларын наадатыгар кыра балыгы — таас баһы уонна алыһары — иһин хайытан, үчүгэйдик сууйан баран, хатырыктаабакка эрэ буһарыллар. Дьиэ к. Сордоҥнору да, таас бастары да, …… бэл сыта сыҥсаар майаҕастары уу түгэҕин ньоҕороҕуттан орообуттара. УуУЛ. Таас боруута — хаас аһылыга буолар боруу. ☉ Хвощ, хорошо поедаемый гусями. Таас былдьырыыта — көннөрү былдьырыыттааҕар кыра былдьырыыт. ☉ Маленький по размеру кулик
Дурдабыт иннинээҕи бадарааҥҥа таас былдьырыыта «чырылык-чарылык, дьиридьир» дии-дии, сүүрэн догдоруйар, арыт тохтуу түһэр, уһуктаах уһун тумсунан бадараантан тугу эрэ булан аһыыр. В. Тарабукин. Таас дьааҥы — ото-маһа суох сыгынньах таас хайа. ☉ Нагромождение каменных скал без растительности, гольцы
Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай
Халтаҥ таас дьааҥылар үрдүк арҕастарыгар хаһан да уулбат, таас буолбут муус ардайдаахтар. А. Сыромятникова. Таас дьиэ — таастан, кирпииччэттэн, блоктан, керамзиттан уо. д. а. кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут, толору хааччыллыылаах дьиэ. ☉ Благоустроенный дом из камня, кирпичей, бетонных блоков и прочих твёрдых материалов
Мин улааттарбын эрэ субу хайа чыпчаалыгар сүрдээх үчүгэй, кырасыабай гына таас дьиэ туттуоҕум. С. Ефремов
Ити уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гольдеров
Буорунан симиллэн оҥоһуллубут намыһах дьиэлэр быыстарыгар уһулута ойон үрдээн турар таас дьиэлэр бааллар. Эрилик Эристиин
Таас дьүлэй көр дьүлэй. Павел Бакланов кэргэнэ икки кулгааҕынан таас дьүлэй. Н. Якутскай
Таас дьүлэй киһиэхэ Кулгааҕар сипсийимэ. Эн тараҕай киһиэхэ Тарааҕы бэлэхтээмэ. И. Гоголев
[Ыарыһах] кулгааҕар наар туох эрэ тыас куугунуур, мэйиитэ эргийэр буолбут, онтон тугу да истибэт таас дьүлэй буолбут. «ХС». Таас дьоно — хайалаах сир олохтоохторо. ☉ Жители горной местности, горцы
Өймөөкөөҥҥө олорор сахалар бэйэлэрин таас дьонобут диэн ааттаналлар. ПЭК СЯЯ. Тэҥн. тыа дьоно. Таас испиэскэ — уматтахха оппуоха буолар хайа боруодата, таас. ☉ Известняк
Таас испиэскэни уматан, испиэскэ тиэстэтэ оҥорон баран омуһахха кутар табыгастаах. «Кыым»
Хостонор туһалаах баайдары норуот хаһаайыстыбатыгар туһаналлар. Сорохтор, холобур, туой, кумах, гранит, испиэскэ тааһа тутууга наадалаахтар. КЗА АҮө
Таас иһит көр иһит III. Сыыр үрдүгэр [ыт көлөнөн] бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна таас иһит курдук хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай. Таас көмүһэ — хайа боруодатын иһигэр үөскээбит олохтоох көмүс. ☉ Рудное золото или серебро, находящееся в самом месторождении
Быйыл биһиги таас көмүһүн сирийэн көрдөөһүҥҥэ уонна чинчийэн үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурар сыаллаах бөдөҥ масштабтаах түөрт саҥа баартыйа тэрийдибит. Тумарча. Таас ку- һа — 1) Илин Сибииргэ хайа үрэхтэригэр уонна күөллэригэр ууһуур-үөскүүр кэрэ, чаҕылхай эриэн дьүһүннээх кыра кус. ☉ Красивая, пёстро окрашенная маленькая утка, обитающая на горных реках и озёрах Восточной Сибири, каменушка. Таас мородутун үксүн таас куһа диэн ааттааччылар; 2) уһун тумустаах, хара өҥнөөх, кынатыгар үрүҥнээх кыракый кус (Хотугу муора арыытыгар тааска кыстыыр). ☉ Небольшая чёрная птица с длинным острым клювом, зимующая на островах Северного Ледовитого океана; 3) Хотугу Муустаах Байҕал кытылын очуос таастарыгар уйаланан ууһуурүөскүүр уу кустара (хол., улун, ээбиллэ). ☉ Морские утки, гнездящиеся на прибрежных скалах Северного Ледовитого океана (напр., крохали, морянки). Көтөр баһаарын быыһыгар таас кустара эмиэ баар буолаллар. Таас кэмпиэт — араас өҥнөөх дьэҥкир киһи эмэн эрэ сиир кытаанах кэмпиэтэ; лампысыай. ☉ Разноцветные твёрдые сосательные конфеты, леденцы
Суругу оскуолаттан үөрэнэн бүтэн кэлэн иһэн сиэнэ кыыс Таата эбэтигэр ааҕан туһалаан барда. Манньатын таас кэмпиэт ылла. В. Иванов. Таас лүөнэ — уокка умайбат, синньигэс бөҕө утахтардаах минерал. ☉ Огнестойкий крепкий тонковолокнистый минерал, асбест
Таас лүөнэ үүммэт. Ону хайаттан хостууллар. Утахтарын быыстара сап. Утахтара төһө да синньигэстэрин иһин олус бөҕөлөр уонна саамай кылаабынайа уокка умайбаттар. ЮГ КХЭДьС. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) — саамай кыра хаас, тумсун төрдүн диэкинэн сүүһүгэр үрүҥнээх, атаҕа, тумса араҕас. ☉ Гусь белолобый, пискулька. Таас от — силиргэҕиттэн үүнэр, лабааларын икки өттүнэн тэрэччи үүнэр сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах оттуҥу үүнээйи. ☉ Папоротник
Таас от сииктээх сиргэ, ойуурга, аппаҕа, Саха сирин соҕуруу уонна арҕаа эҥээригэр үүнэр. АНК ТСТЗС. Таас ото — таас быыһыгар үүнэр эмтээх от. ☉ Камнеломка. Таас өрдүкээнэ (мас чаҥкыныар, таас чыркымайа) — чыркымайга олус маарынныыр, ол эрээри арыый улахан. ☉ Чирок-трескунок
Таас тардааччы көр самахчыт. Таас тардааччы муҥханы ыанньыктаан, аа-дьуо ылан истэҕин аайы билэр дьоҥҥо муҥха хаамыыта ырылыччы суруллубут сурук курдук көстөр. Н. Босиков. Таас тардыыта итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэли кытта сыһыаннаах билгэлэриттэн биирдэстэрэ. Сүллүүкүн тахсыбыт кэмигэр өлбүтэ буолбут киһини бурдук тардар таас даардатын анныгар сытыардахтарына, кини тааһы эргитэр киһи инники олоҕун туһунан таас кэпсиирин истэр. ☉ Один из видов старинных святочных гаданий: если под подставку жерновов уложить «умершего», то жернова расскажут ему о судьбе того, кто вращает их (букв. верчение ручных жерновов). Таас тардыытын туһунан А.Е. Кулаковскай сиһилии суруйан турар
□ Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап. Таас турааҕа — хара тураахтааҕар лаппа кыра, кукаакытааҕар эрэ улахан, үрүҥ эбириэннэрдээх күрэҥ, Дьааҥы турааҕа, оҥоло. ☉ Кедровка. Таас туус — 1) сиртэн хостонор, ууга дөбөҥнүк суураллар, дьэҥкир эбэтэр маҥанныҥы, күөхтүҥү, саһархайдыҥы, харатыҥы өҥнөөх тааһырбыт туус (киһи сиир тууһун кристаллара кэлимсэлэспиттэрэ, силбэспиттэрэ). ☉ Монолитное сращение кристаллов поваренной соли, ископаемая каменная соль белого, синего, жёлтого, сероватого цвета
Кэмпэндээйигэ оппуохалаах, таас туустаах хайалар элбэхтэр. И. Данилов
«Элгээйи» сопхуос таас тууһу бэйэтин күүһүнэн бэлэмнээн, сүөһүгэ киэҥник туттар буолла. МСИ ХСИи
Туустартан уоҕурдуулары оҥороллор. Оттон таас тууһу киһи аска туттар. КЗА АҮө. Таас үйэ (үйэтэ) — дьон сүнньүнэн таастан оҥоһуллубут туттар сэптэринэн туһанан олорбут кэмнэрэ. ☉ Период времени, когда люди использовали обычно каменные орудия труда, каменный век
Былыр таас үйэ саҕана бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн, тоҥнохторуна итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына бултаан аһаан бэрт судургутук олорбуттара. Н. Лугинов
Дьон туттар сэптэри алтантан оҥостор буолуохтарыттан ыла таас үйэтэ бүтэн, металл үйэтэ саҕаламмыта. КФП БАаДИ
Муус үйэ кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно 20-чэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Таас үрэх — хайалаах, таастаах сиринэн сүүрдэр үрэх. ☉ Речка, текущая по горным, каменистым местам
Хаардаах кыараҕас толоон анараа кытыытынан таас үрэх устан дьэрэлийэр. Амма Аччыгыйа
Таас үрэҕи кыйа баран истэххэ, кини тыаһа араастаан уларыйар. Т. Сметанин
«Үтүө киһи суобаһа бу таас үрэх уутун курдук ыраас буолар, тукаам», — диэбитэ ийэтэ. «ЭК». Таас хабах — хайаҕа көстөр бороһуок курдук ньалҕархай боруода. ☉ Тальк. Таас хабдьыта — туундара курупааскыта, хара дьабадьы. ☉ Тундряная куропатка
Маҥнайгы туһахтара баар ыарҕатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хойуу үөрдээх, хара дьабадьылаах кыракый таас хабдьылара — хаххырыардар утары турар, туруору хаара хастаммыт хайа сирэйин диэки көтөн тарыкынастылар. Болот Боотур. Таас хайа — тулатынааҕы сирдэриттэн уһулуччу үрдээн көстөр кытаанах, чиҥ боруодалартан үөскээбит үрдэл. ☉ Скала, возвышающаяся над окружающей местностью
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан, чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Ыраахтан көрөн былыт диэбитим — адаархай таас хайалар буолан бардылар. Н. Заболоцкай
Уһулута ойбут таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Таас хайаҕа — хайа аппыт (хайдыбыт) сиринэн ньолҕоруйан түһэр эмтээх сымала. ☉ Горный бальзам, мумиё
Таас хайаҕа ис ыарыытыгар эмтээх буолар. СТТТ. Таас хараҥаччыта — уһун кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр уһун чылбыйбыт кынаттардаах олус сыыдамнык көтөр улахана суох, ол эрээри буор хараҥаччытынааҕар обургу көтөр. ☉ Стриж. Таас хараҥаччылара Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүгэр кэлэллэр. Таас харах эргэр. — дьиҥнээх харах оннугар угуллар өстүөкүлэ харах; ачыкы. ☉ Искусственный глаз; очки (букв. стеклянный глаз). Харахпар баҕар таас хараҕы уктарыам. Саллааттар с. Таас чох — сиртэн хостонор хара дьүһүннээх умайар таас. ☉ Каменный уголь
Таас чох үүнээйилэр сир анныгар сөҥөн хаалбыт тобохторуттан үөскээбитэ. КВА МГ
Таас чоҕунан дьиэлэри ититэллэр, оттук быһыытынан фабрикаларга, собуоттарга, тимир суолларга туһаналлар, ыстаалы, чугууну уһаарарга тутталлар. КЗА АҮө
Дьааҥыга хорҕолдьун көстүбүтэ, Халыма, Лена өрүстэргэ уонна Саха сирин соҕуруу өттүгэр таас чоҕу булбуттара. «ХС». Таас чөркөйө (чыркымайа) — чыркымайтан арыый улахан, өлбөөркөй күөхтүҥү өҥнөөх, Саха сиригэр тэнийбит көтөр, ыам ыйын ортотун диэки кэлэр. ☉ Чирок-трескунок. Тааһы кытта таас буол — таас курдук кытаатан, таастыйан хаал. ☉ Превращаться в камень, стать подобным камню, окаменеть (букв. с камнем стать камнем)
Ол үҥүү буоллаҕына, Уга эргэрэн эмэҕирэри билбэккэ, Тимирин дьэбин кыайан сиэбэккэ, Тааһы кытта таас буолан, Билигин даҕаны турар үһү. Күннүк Уурастыырап. Тараҕай таас — от-мас үүммэт таас хайалара. ☉ Гольцы, гора без всякой растительности, скала, сопка
Онон-манан тараахтаан түһэр үрэхтэр сүнньүлэриттэн уратыта барыта таас: сымара таас, суорба таас, тараҕай таас. П. Егоров
Ардайдаах тараҕай таас таманнардаах, …… Үрдүк орой мындааҕа, Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев. Тиис тааһа — тиискэ испиэскэ тааһыран хам сыстыыта. ☉ Отвердевшие известковые отложения на зубах, винный камень. Тииһим тааһа аалан ыарытар. Тимир таас (тааһа) — иһигэр тимир холбоһо сылдьар ыарахан чиҥ хайа боруодата. ☉ Железная руда
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Сыраан уус уолаттарынаан күһүн Бүлүү уута түспүтүн кэннэ уҥуор тахсан маҥан хайа анныттан сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран, муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Туруук таас — туруору эркиннээх таас хайа иэдэһэ. ☉ Крутая, отвесная скала. Туруук хайа үрдүттэн байҕалга ыстанан кэбистэ
□ Нөҥүө күнүгэр күн тахсыыта илин туруук таас үрдүгэр икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөллөр
Саха фольк. Уһулута ойбут туруук таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Түннүк тааһа — курдары көстө сылдьар дьэҥкир, үлтүрүйүмтүө чараас лиис (сырдыгы аһарарын иһин үксүн түннүккэ тутлар). ☉ Стекло (обычно оконное)
Саҥа оскуола тутуутун улахан өттө бүттэ гынан баран, кирпииччэ, түннүк тааһа, кырааска, тоһоҕо эҥин тиийбэккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Лааппы түннүгүн тааһа үлтүрүйэн лыҥкыныыр. Н. Якутскай
Кини түннүк тааһа быһан, самааскалааһыҥҥа киирдэ. М. Доҕордуурап. Улаатыннарар таас — икки өттүнэн лоппоҕор ону-маны бөдөҥөтөн көрдөрөр төгүрүк өстүөкүлэ таас. ☉ Увеличительное стекло, лупа, линза
[Эрилик Эристиин] хаҥас ханныктык эмэтик борутар хараҕынан улаатыннарар тааһынан көрөн, кумааҕытыгар умса түһэн сытан суруйара. Эрилик Эристиин
Владимир Лукич кутаа таһыгар олорон, туох эрэ таастары үлтүрүтэ охсоохсо, …… улаатыннарар тааһынан кыҥастаһар. Г. Колесов
Луупа сүрүн чааһынан улаатыннарар тааһа буолар. КВА Б. Үүттээх таас — ортотунан үүттээх кыракый испиэскэлээх таас (былыргы итэҕэл быһыытынан, киһини, сүөһүнү ыарахан ыарыылартан эмтииргэ туһаныллара). ☉ По старинному якутскому поверью: известковый камешек с отверстием посередине, излечивающий человека и скот от многих тяжких болезней
Ынахтарын эмиийдэрин боҕуруоскай отунан эмиэ ыһаарбыта, кур сыанан эмиэ оҕунуохтаабыта, үүттээх тааска эмиэ ыабыта. Үүттээх таас баҕас былыр туһалыырга дылы буолара. Амма Аччыгыйа. Хайыр таас — 1) үрүт-үрдүгэр өрөһөлөммүт обургу да, кыра да таастар. ☉ Груда камней
Мин күн тура-тура Хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Мин институту бүтэрбит халыҥ хахтаах диплому сиэппэр уктан, геолог аатыран баран сис хайалар быыстарынан тус хоту дьулуруйар өрүс хайыр таас биэрэгэр кэлэн турабын. П. Аввакумов; 2) тутууга аналлаах кыра гына үлтүрүтүллүбүт таас, хайа боруодата. ☉ Щебень
Муостаҕа тэллэй үөскээбэтин наадатыгар муоста анныгар хайыр таастаах уонна испиэскэлээх кураанах туойу куталлар. Дьиэ к. Халлаан тааһа — космос куйаарыттан сиргэ түспүт эттик. ☉ Метеорит
Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыысатын уонна үрдүн курдары түһэн баран радиоприёмникка кэтиллибит. ЭБЭДьА. Харчы таас түөлбэ. — кыра, бытархай, төгүрүк таас. ☉ Галька
Өрүс оргуйан бидилийэр күөс курдук мэҥилдьийэ, өрүтэ эппэҥэлии, харчы таастарынан бырдааттана сытар. «ХС». Чай таас — кумах булкаастаах кыра таас. ☉ Гравий
Кумах кытылы таҥнары түһэн, чай таастары кырдырҕаччы үктээн ууга киирдэ. С. Никифоров
[Убайым] ууну тыаһаппакка, оргууй туутун оруур уонна төттөрү кэһэн, кураанах чай тааска тахсан, туутун тылбыытын төлөрүтэн, таҥнары тутар. «ХС»
Ымыйахтаах дьоно хаһан да кварцитовай чай тааһы оҥорботохторун чуолкайдык билэллэрэ. ЭБЭДьА. Чарпа таас — чараас бытархай таастар хатталаспыттара. ☉ Груда мелких тонких камней
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар …… өссө да көтө илик түүҥҥү сииктэринэн килбэчиһэллэр. Т. Сметанин. Чо- куур таас — саһархайдыҥы кугас дьэҥкир олус кытаанах таас (былыр үксүн хататынан охсон, кыым таһааран, уот ыларга туттуллара). ☉ Очень твёрдый камень желтовато-коричневого цвета, который в старину обычно использовали для высекания огня, кремень
[Сэмэн Трынкин] намыһах уҥуохтаах, дьулурҕа, чокуур тааһын курдук хатан …… киһи этэ. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Чачынньыары аҕалла, Чокуур тааһы чаһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй
Ый тааһа көр халлаан тааһа. [Тамерлан] таптыыр уола эдэркээн киһи өлбүтүн эмиэ мантан чугас баар хайа үөһэ таһаартаран көмпүт, уҥуоҕар аарыма ый тааһын уурдарбыт, араас суруктаан-бичиктээн. С. Руфов. Этиҥ тааһа итэҕ. — куурусса сымыытын саҕа сырдык таас. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, эмтээх, ол эрээри ону булбут киһи аньыргыыр, дьоҥҥо көрдөрбөт, ким да тыыппат сиригэр кистиир. ☉ По старинному якутскому поверью: светлый, величиною с куриное яйцо камень, который обладает целебными свойствами, но попадается не к добру, поэтому его держали в «чистом месте» и в тайне (букв. громовой камень)
Сорохтор этиҥ тааһын «сата» диэн ааттыыллар. ХИА КОВО
др.-тюрк., тюрк. таш, тыш, даш
II
аат. Сүөһү кэлин өттүнэн хам сыстыбыт хас да хаптаҕай уҥуоҕа, баччах. ☉ Задняя часть туши (обычно крупного рогатого скота)
Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн (тааһа ордуга дуу, түөһэ ордуга дуу?) — үөрэххэ үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. В. Иванов
Түөс, таас, куҥ, хоҥхочох эттэрэ ордук минньигэстэр. ФВН ЭХК
◊ Таас уҥуоҕа анат. — туорай уҥуоҕа, ыпсыы уҥуох. ☉ Тазовая кость
Тоноҕостор салаалара бэйэ-бэйэлэрин кытта кэлимсэтик силбэспит буоланнар биир таас уҥуоҕун үөскэтэллэр. СИиТ
Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. Итилэр бары ыксары сыстыһа үөскээбиттэр. СИиТ
русск. таз
III
аат. Олус дириҥэ суох улахан төгүрүк иһит. ☉ Таз (посуда). Сыыҥкабай таас. Алтан таас. Иһити тааска сууй
□ Алтан таас муостаҕа лыҥкынаата. Амма Аччыгыйа
Кириисэ тахсан, истиэнэҕэ турар суунар тааска сирэйин сууна турда. Эрилик Эристиин