спутник, попутчик; аргыс буол = быть попутчиком; айан аргыһы таптыыр посл. дорога любит спутника # Сир аргыһа спутник Земли; Ый — Сир аргыһа Луна — спутник Земли.

сов. 1. (сесть рядом) кэккэлэһэ олор, ыкса олор; подсесть к столу остуолга ыкса олор; 2. (в качестве попутчика) олорус, олорсон айаннаа.

1) имеющий спутника, попутчика; с... спутником, с... попутчиком; айан киһитэ аргыстаах, суол киһитэ доҕордоох посл. у путника бывает спутник, у того, кто в дороге — товарищ; 2) имеющий сопровождение, сопровождаемый чем-л. (часто переводится предлогом "с"); ырыа музыка аргыстаах с песнями и музыкой; көр-нар аргыстаах сынньалаҥ весёлый отдых (букв. отдых с весельем).

аат.
1. Айаҥҥа, суолга бииргэ айаннаһар киһи. ☉ Спутник, попутчик
Айан аргыһы таптыыр (өс хоһ.). Ол кэннэ бүгүн кини аара дэриэбинэттэн холбоһон кэлбит аргыһын диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыл сэлээппэлээх аҕамсыйа барбыт киһи аргыһын сирэйин-хараҕын көрбөхтөөтө. Л. Попов
Сүөдэр Сүөдэрэбис хараҕын аһан аргыстарын көрүтэлээтэ. П. Аввакумов
2. Планетаны тула эргийэ сылдьар халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, вращающееся вокруг планеты. Марс планета аргыстара — Фобос уонна Деймос
□ Юпитер планетаны аргыстар тулалыыллар, оннооҕор Күн эмиэ харалардаах эбит. АЕВ ОҮИ
3. Аракыата көмөтүнэн куосумас куйаарыгар орбитаҕа таһаарыллар космическай аппараат. ☉ Космический аппарат, с помощью ракетных устройств запускаемый на орбиту в космическое пространство
Аргыска олордуллубут аппаратура сөптөөхтүк үлэлиир. «Кыым»
Сир ийэни эргийэ көтөр Сындыыс аргыс айылынна, Аны суох буолла дьону тутар Халлаан киэҥэ, далай анна. И. Эртюков
4. көсп. Тугу эмэни кытта бииргэ сылдьааччы, бииргэ көстөн кэлээччи. ☉ То, что сопутствует чему-л., появляется вместе с чем-л.
Бу алтан колчедан. Боростуойун көрүмэ — мантыкаҥ кыһыл көмүс аргыһа. Суорун Омоллоон
Сэрии аргыһа — уот кураан олус бииһээтэ. М. Доҕордуурап
Сэргэлэр — олох туоһулара, олох аргыстара, олох арыалдьыттара. С. Федотов
тюрк. аргыш
♦ Олох аргыһа — кэргэн киһи. ☉ Спутник жизни
Кэргэн диэн — көрсүү дьахтар буолбатах, биһиги олохпут доҕоро уонна аргыһа буолар. ЭБЭДьА
Эдэр сааспыт ити уоттаах сылларыгар аны олохторбут аргыстара көстөннөр күннэри-түүннэри «муҥнаабыттара». ВВ ТТ
◊ Сир аргыһа — сири тула эргийэ сылдьар халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, вращающееся вокруг Земли. Ый — сир аргыһа
□ Судаарыстыба, элбэх үптээх буоллаҕына, аракыаталары оҥорор
Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Манна баар — сир маҥнайгы аргыһыттан ыла бары сэбиэскэй космонавтар хаһан уонна хайдах туох көппүттэрэ. С. Федотов

1. аат.
2. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ сыһыаннаах, туох эмэ уопсай интэриэстээх киһитэ, атаһа. ☉ Друг
   Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат (өс хоһ.). Доҕор туһугар уҥуох тостор (өс хоһ.). Доҕорго эрэллээх, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Н. Лугинов
   Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
   △ Ким эмэ таптыыр, сөбүлүүр, чугас бэриниилээх киһитэ; кэргэнэ. ☉ Супруг, супруга; возлюбленный, возлюбленная
   Элэккэй, сайаҕас, Эрэллээх доҕорум, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
   Лаана Сережаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов. Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокан
3. Уопсастыба олоҕор өйүнэн-санаанан, биир интэриэһинэн кими эмэ кытта биир санаалаах киһи. ☉ Единомышленник; сторонник
   Доҕотторбут сир үрдүгэр үгүстэр, - Кинилэр дьулуурдара Москваҕа түмсэр. А. Абаҕыыныскай
   Саха үлэһит норуотун дьиҥнээх доҕотторо нуучча пролетариата, нуучча бааһынай аймаҕа буоларын ама мин өйдөөбөт үһүбүн дуо? С. Ефремов
4. көсп. Бииргэ сылдьар аргыс киһи. ☉ Попутчик, провожатый
   Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.). [Манчаары:] Мин таһырдьа доҕоттордоохпун, олортон биирдэрин ыҥыран киллэриэххэ. Эрилик Эристиин
   Төһө да сырдыгын иһин, оҕонньордоох чугастааҕы ыалларын дьоно куттанан, доҕоро суох таһырдьа тахсыбат буолбуттара. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Өйгө-санааҕа, киһиэхэ олус чугас ким-туох эмэ. ☉ Существо, близкое человеку или привязанное к нему (напр., о животных); что-л. близкое сердцу (напр., о природе)
   Дорооболоруҥ, доҕотторум, хатыҥнар! Төлөһүйбүккүт, тупсубуккут. Баал Хабырыыс
   Каюр сатабыла уонна кини түөрт атахтаах доҕотторун сырата баар буоланнар …… араас нарын-намчы таһаҕастаах сыарҕа эчэйбэккэ, сыыр нөҥүө өттүгэр этэҥҥэ өрө анньыллан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар - эрэллээх доҕор. С. Данилов
6. көсп. Бииргэ күрэс былдьаһааччы, утарсааччы. ☉ Соперник в состязании; партнер; противник (напр., в боксе). Эйигинниин тутуһар тэҥнээх доҕор көстүө
7. кэпс. Чугас, билэр киһини эбэтэр көннөрү да дьону эйэҕэстик ыҥырыы. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л. вообще
   Хайа, доҕор, бачча өр Ханна сылдьаҥ мэлийдиҥ? Күннүк Уурастыырап
   «Доҕоор, чаанньыкпыт кыынньа эбээт, чэ, чэйдиэх», - диэтэ Байбал. Күндэ
   Кэбис, доҕоттоор, дьиэҕэ киирэн наҕылыччы кэпсэтиэҕиҥ. И. Никифоров
8. даҕ. суолт.
9. Кимниин эмэ өйүнэнсанаатынан биир, чугас, истиҥ. ☉ Близкий, искренний; связанный с кем-л. тесной дружбой, любовью
   Доҕор дьонтон дууһа сырдыыр, өй үөрэр. П. Тулааһынап
   Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
   Доҕоччугуом, өйдүүгүөн Доҕор уолгун кытары Аргыый куустуһа өйөһөн Андаҕайсар тылларгын? И. Чаҕылҕан
10. Аргыс, көмө буолар. ☉ Сопровождающий, помогающий, поддерживающий
    Эн Мишаҕа доҕор киһи анаатыҥ дуо? С. Ефремов

1) след; следы; кыыл суол а следы зверя; сыарҕа суола следы полозьев; хайыһар суола лыжня; суолгун сабын = замести свой следы; суолун хай = прям., перен. идти по горячим следам; суолгун муннар = запутывать свой следы; 2) дорога, путь; трасса; улахан суол большая оживлённая дорога; салгын суола воздушная линия, трасса; уу суола водный путь; тыа ыллык суола лесная тропинка; массыына суола шоссейная дорога; тимир суол железная дорога; 3) путь; төгүрүйэ суол окольный путь; уһун суол долгий путь; таба суол правильный путь; соҕотох суол единственный путь; суол киһитэ путник; суолга тур = тронуться в путь; ыраах суолга хомун = собираться в дальний путь; суолгун бул = встать на правильный путь; көнө суолу тутус = следовать по прямому, правильному пути; суолтан туораа = а) давать, уступать дорогу; б) перен. быть побеждённым в чём-л.; суолун быс = а) перерезать дорогу; б) перен. разг. закрыть путь, воспрепятствовать (напр. развитию чего-л.); суолла биэр = а) уступить дорогу; б) перен. разг. дать дорогу (напр. развитию чего-л.); айан аргыстааҕа үчүгэй погов. хорошо путнику с попутчиком; 4) перен. дело; ити биллэр суол это известное дело; бу көдьүүстээх суол это полезное дело; үтүө суол доброе дело # аҕаҥ суолун солоо = идти по стопам отца; следовать путём отца; дьикти суол чудо; ир суолун ирдээ =, тор суолун тордоо = преследовать неотступно (букв. следовать по его горячим и мёрзлым следам); куһаҕан суол порок; суол аана место у входа в юрту; суола да сойбут его и след простыл; суола суох сүт = пропасть без вести (букв. без следа); сымыйа суол вздор; чэпчэки суолу батыс = пойти по пути наименьшего сопротивления; ыраахтааҕы суола уст. царская повинность.