нареч. раз уж увидел..., поскольку увидел...

союз онон, ол быһыытынан; # постольку поскольку аатыгар эрэ, дьоҕойон эрэ.

нареч. поскольку сделал..., раз сделал...; оҥорбучча маны эмиэ оҥор раз сделал то, сделай и это.

хал буол = (или гын =) надоедать; приедаться; уруккуттан истэн хал буолбуттар им надоело, поскольку они это давно слышат.

сыһ. Өйдөөн кэлбиччэ. ☉ Поскольку вспомнил
Өйбөр бу баар ол сырдык Сарсыардааҥҥы хартыына Өйдөөбүччэ быстахтык Санатабын ырыанан. А. Абаҕыыныскай

1. 1) послелог, упр. осн. п. согласно, по, в порядке; приказ быһыытынан согласно приказу; сокуон быһыытынан по закону; көрдөһүү быһыытынан в порядке просьбы; 2) как; в качестве; киһи быһыытынан как человек; поэт быһыытынан как поэт; пока завуч быһыытынан ананным пока я назначен в качестве завуча; 2. в роли причин, союза так как; поскольку; уурайарын быһыытынан ... поскольку он увольняется...

аат. Күһүн кыстык хаар түһүөн иннинэ сир добдугурас буола тоҥуута, оннук тоҥоруу кэмэ. ☉ Промерзание земли до полного затвердения (поздней осенью, перед тем как ляжет снежный покров)
Булчуттар күһүн добдурҕа саҕана, саҥа хаар түһүүтэ …… үүтээннэргэ олохсуйан олорон уһун кыһыны быһа бултааччылар. Далан
Күһүн добдурҕа саҕана, кинээс Кыһалҕа уолу кыырдара ыҥырда. И. Гоголев
Былырыын күһүн добдурҕа саҕана Бэстээх биэрэгиттэн икки көс сиргэ отут буут таһаҕаһы тэлиэгэҕэ тиэйэн дьүккүппүтэ. М. Доҕордуурап
◊ Улуу добдурҕа үрд. - күһүөрү кыһын сир-дойду дөйүөрэ тоҥуута (уухаар сырыыны мэһэйдээбэт кэмэ - былыр хаһаайыстыбаҕа олус улахан суолталааҕын бэлиэтээн этии). ☉ букв. великое промерзание (поздней осенью - в старину это время считалось особо благоприятным для дальних переездов, хозяйственных работ, поскольку водоемы, слякоть, болота уже не мешали передвижению)
Улуу добдурҕа - икки атах хорсунун, хоодуотун өттө сырыыргыыр кэмэ. Далан
Күһүн улуу добдурҕа саҕана өксүөн ардаҕа түстэ уонна тоҥорон хабылыннарда. И. Гоголев

аат дьөһ.
1. Сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туохха эмэ олоҕуран, тугу эмэ тутуһан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает отношения соответствия, употребляясь при указании на то, согласно чему совершается действие (согласно, по)
Бу телеграмма быһыытынан сүүрбэ биир сааһыттан сүүрбэ тоҕус сааһыгар дылы саастаах бүрээттэр сэрии тас үлэтигэр тутуллар буолбуттар. Эрилик Эристиин
Сокуон быһыытынан олорор киһи Сэбиэскэй былаастан кыбыстыан сатаммат. С. Ефремов
Петр Федоров дьон көрдөһүүтүн быһыытынан Короленко туһунан хоһоону аахта. Амма Аччыгыйа
2. Буолуу сыһыанын көрдөрөн, хайааһын хайдах-туох оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Характеризуя образ и способ действия, употребляется при указании на предмет, в качестве которого используется другой предмет (как, в качестве)
Коля Рудых оҕо быһыытынан ити подшипнигынан оонньуон баҕарбыта. Н. Заболоцкай
Уолаттар, үлэҕэ чахчы туруммут дьон быһыытынан, тыа диэки дьулуруһа турдулар. Амма Аччыгыйа
Аны мин эһиэхэ холкуостаах быһыытынан үлэлиибин. М. Доҕордуурап
Эн куттаныма, суукка туоһу эрэ быһыытынан сылдьыаҥ. Н. Якутскай
3. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү уонна төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения придаточных причины (поскольку)
Николаев радист буоларын быһыытынан, атын собуокка сылдьар, дэҥҥэ көрсүһэбит. Т. Сметанин
Наһаар, буруйун билиммит киһи быһыытынан, чэпчэтии ылбыта. Суорун Омоллоон
Разведка начаалынньыга буоларын быһыытынан, Бурхалей хамандыырга тыллабыр ыытта. Эрилик Эристиин
Өйдөөбөппүн, өйдөөрү Үөрэнэрим быһыытынан, Эн дьэ миэхэ итилэри Этэн биэриэх кэриҥнээххин. Күннүк Уурастыырап
Туох барыта бүтэрин быһыытынан, Болот ууруммут саппааһа кэнникинэн баранан барбыта. Н. Заболоцкай

I
аат.
1. Соҕуруу диэкигэ утары буолар түөрт хайысхаттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх сторон света и направление, противоположное югу, север. Хотуттан тымныы тыал үрэр
□ Хоту тыа саҕатынан, ыаллар кэтэхтэринэн арҕас халдьаайылар кэккэлэһэн тураллар. Амма Аччыгыйа
[Бадин:] Икки мотуордаах улахан сөмөлүөт хотуттан соҕуруу көтөн күүгүнээн иһэр. Т. Сметанин
2. Соҕуруу диэкигэ утары, хоту диэки сытар сир. ☉ Места, находящиеся на севере, северный край
Котенко хоту сылдьан үрүҥ бандьыыттар илиилэригэр түбэспитин, тыыннаахтыы уокка уматан өлөрбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Хоту буурҕа түстэҕинэ, икки атахтаах хаххаттан тахсыбат үлүгэрэ буоларын генерал бэркэ билэр. Н. Якутскай
Бүгүн биир ротаны ыытан, хоту диэкиттэн киирбит бандьыыт этэрээтин төттөрү тэйитиэххэ наада. С. Ефремов
◊ Хоту дойду көр дойду. Хоту дойду норуоттара
□ Кус кэлэр, хоту дойду айылҕата уон араас чэгиэн-чэбдик куолаһынан эмискэ киэркэйэн уһуктар. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. ходы ‘вниз’
II
дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ хамсааһынын хайысхатын батыһа оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар, миэстэ сыһыанын көрдөрөр (төрүт биитэр үөскэтэр түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая пространственные отношения, указывает, что действие совершается, следуя направлению движения чего-л. (употр. с имен
или род. п.) (по). Сүүрүк хоту аллара, киһи өлүгэ көбөн тахсыбыта. Н. Якутскай
Салгын хоту дьаараҥныыра, Тыал хоту сытыган сыт ыаллыыра. С. Зверев
△ Хайааһын туох эмэ диэки туһаайылларын, сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на то, что предмет направлен на что-л., к чему-л. или двигается в сторону чего-л. (к)
Туох буоллаҕай, дьэ, биллэҕим диэн, ол саҥа хоту бардым. Суорун Омоллоон
Өрүс уута биир кэм оргуйар курдук быллыгырыыр. Биһиги ол хоту ытыалаабыппыт. Н. Якутскай
Ылдьаа ол саҥа хоту эргиллибитэ. Н. Заболоцкай
Эдэр киһи эмньик сүрэҕэ кыыс ырыатын хоту аймана сайыста, соҕотох буолбат оҥоһуулааҕын манна өйдөөтө. П. Филиппов
2. Ким эмэ бэйэтин туһаайыытын туһунан хайааһыны оҥорорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на то, что кточто-л. совершает действие, движение, придерживаясь направления прямо, вперёд
Сэрэйэн сирэйин хоту [Чүөчээски] баран испитэ. Суорун Омоллоон
Чохчойон олорбут киһи, дьигис гына түһээт, сирэйин хоту ытан хабылыннарда. Н. Якутскай
Үргүбүт көтөрдөр иннилэрин хоту, өрүс диэки, туох да тохтоло суох көтөн күлүгүрэстилэр. Н. Заболоцкай
△ Хайааһын туох эмэ устун оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на движение предмета вдоль по чему-л. (по)
Аттаахтар кэлбит сирдэрин хоту тэбиннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
Ол иһин булуук суолун хоту бардым. П. Егоров
Арай кыыс тарааҕын ылан, баттаҕын сааһын хоту өрө анньыммахтыы иһэрин субу-субу бэлиэтии көрө истэ. А. Софронов
3. Сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения отношений соответствия (по, согласно, сообразно)
Киһи эрэ баҕатын хоту кыайан үөрэҕи сиппэт. Н. Лугинов
Алгыс хоту, дьол хоту Айылҕа биэртэ уолу. П. Тобуруокап
Бу мустан олорооччулар, этэргэ дылы, таҥара көмөтүнэн, сэрии диэки сурах хоту эрэ истибит дьоннор. У. Нуолур
Оҥорбут оҥоһууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
Бу күөл аатын хоту, ааттаах бадарааннаах күөл. Н. Заболоцкай
Миэхэ атым дьүһүнүн хоту, кинини Улаан диэн ааттыыбын. Н. Заболоцкай
△ Бигэ холбоһуктарга туттуллар. ☉ Употребляется в устойчивых сочетаниях: өс хоту ‘безотказно’; санаа хоту ‘по желанию, по душе’.
4. Ситим тыл суолтатыгар сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөр салаа этиилэри, оборуоттары холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения оборотов, придаточных предложений соответствия (по тому, как; соответственно тому, как; так же, как; так… как)
Аянитов табылыаккалары, бороһуоктары эмчиттэр этэллэрин хоту иһэрин, наар үрүҥ аһынан кэриэтэ аһыырын үрдүнэн ыйтан ый ахсын ыарыыта улам ылан иһэр. Софр. Данилов
Үрүҥ Аар Тойон! Алҕаабытын хоту Айыы сиэннэрэ аатырдыбыт, Кэскиллээн тэрийбитин хоту Киһихара буолан Кэхтибэккэ тэнийдибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
Ол эрээри Ржев иһин кыргыһыы санаабыт хоту кэбэҕэстик түмүктэммэтэҕэ. Д. Кустуров
△ Төрүөт суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения причины (поскольку)
Түүлээхтиэхпин диэбитиҥ хоту, Тиийэн кэллим эбээт! Саха фольк. «Былырыын убайа геологическай разведка тугу көрдүүрэ кистэлэҥ буолуохтаах», — диэбитин хоту, тугу да ыйыталаһа, билэкөрө сатаабат. Г. Колесов
△ Миэстэ сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения пространственных отношений (туда, куда; по тому, куда)
Онуоха мутук «имнэннэ» быһыылаах, бөрө сиэтэрим хоту истэҕэ дии. Т. Сметанин
Суола суох сиринэн туһулаабыттарын хоту сүүрбүт ньиэмэстэр умса хоруйа түһэллэр, сорохторо илиилэрин өрө ууналлар. Т. Сметанин