медлительная поступь, медленный шаг.

прил. прям., перен. кубалыы, куба; < лебединая песня өлөр кэриэс (ким эмэ бүтэр тиһэх айымньыта, оҥоруута); лебединая поступь поэт, кубалыы хаамыы; лебединая шея кубалыы моой.

аат. Олус бытаан, нэс, ыарахан хаамыы. ☉ Тяжелая, медлительная поступь
Чаастар, күннэр ааһаллар Нэс оҕус алтаҕынан, Эҥин санаалар аалаллар Алгыспын [киһи аата] саараҥнатан. Р. Баҕатаайыскай
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта — олус бытаан хаамыы. ☉ Черепаший ход, черепаший шаг.

образн. 1) ступать медленной тяжёлой поступью; 2) быть, казаться очень большим, тяжёлым, грузным.

ыадас гын = момент.-однокр. от ыадай = 1) пойти неожиданно тяжёлой поступью; 2) внезапно появиться (об очень тяжёлом, грузном человеке).

образн. 1) неуклюже взмахивать крыльями; тураах көтөн дайаҥныыр ворона летит, неуклюже взмахивая крыльями; 2) идти важной, медлительной поступью, важно выступать (о крупном полном человеке).

1. аат.
2. Айан, айаннааһын, барыы-кэлии. ☉ Поездка, путь, дорога
   Сырыы үчүгэй. Киһи бөҕөнү көрдүм, бэйэбин да көрдөрбөхтөөтүм. Н. Лугинов
   Эһэтэ кырдьан сырыыны кыайан сылдьыбат буолан, кыыска «Сүрэх таас» аттынааҕы учаастагын арааран биэрбитэ. Н. Якутскай
   Оройуонтан боломуочунай сырыыта эмиэ үксээтэ. У. Нуолур
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
3. Ханнык эмэ туһаайыынан сылдьыы, барыы-кэлии. ☉ Курсирование по определённому маршруту, рейс
   Онон биир сырыыга уон үс кыыһы аҕалар. Эрилик Эристиин
   Дьокуускайтан, Иркутскайтан иккилииттэн итэҕэһэ суох сырыы кэлэр эбит. В. Протодьяконов
   Түөрт сүүс сүүрбэ тыһыынча туона килэмиэтирдээх сырыыны оҥороммун үс сыллааҕы былааммын сүүс аҕыс уон икки бырыһыан толордум. «Кыым»
   △ Көтөрсүүрэр кэлэр-барар, сылдьар кэмэлдьитэ, үгэһэ. ☉ Направление движения, миграции (дичи, зверей)
   Мантан инньэ күндьыл туругун араадьыйанан этэллэрин кэтээбит киһи, көтөр сырыытын эндэппэккэ билиэ эбит. Далан
   Булт сырыытын таба хаамтахха, булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Булт майгытын, сырыытын үчүгэйдик билэр булчут эрэ ыты сонорго сатаан ыытар. Ханнык баҕарар булка киһи бастыҥ доҕоро — ыт. ВМП УСС
4. көсп. Туох эмэ хамсаныытын, сыҕарыйыытын тэтимэ. ☉ Скорость, темп движения, перемещения
   Айанньыт сыарҕатын сырыыта түргэтиир. С. Данилов
   Балай эмэ буолан баран үһүс ыстаансыйа кэлбитигэр паровоз, хаһыытаан баран, арыый сырыытын мөлтөттөр-мөлтөтөн, кэлэн туран кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Үөрүйэх илиилэр имигэс-имигэстик хамсаналлар. Быһах да сырыыта бэрт. Тириитин ойоҕоһуттан араарарыгар, быһахтана барбакка, сутуругунан суптурута түһүөлээн кэбистэ. В. Миронов
5. даҕ. суолт., көсп. Содур, сэлээрчэх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Распутный, развратный (обычно о женщине)
   Хайа, ноко, сэрэн эрэ, таһыттан көрөн мин билэр идэлээхпин: кыыһыҥ сырыы кыыс, мүччү тутуоххун баҕарбат буоллаххына, мин этэрбин толкуйдаарыый. Далан
   Аньыы-саат уһуга диэн ааттаан, Аргыар аад айаҕар аан бастаан Сырыы дьон — сэлээччэх бэртэрин Симэллэр дииллэрин истэрим. Р. Гамзатов (тылб.)
   [Морозка] амарах майгыннаах сырыы уонна оҕоломмот дьахтары ойох ылбыта. А. Фадеев (тылб.)
6. сыһ. суолт. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хаһан оҥоһуллубутун, буолбутун көрдөрөр. ☉ В форме дательного падежа указывает время, момент совершения действия
   [Баһылай:] Аныгы сырыыгар иһиттээх кэлээр. А. Сыромятникова. Кустук [ыт аата] бу сырыыга куобах уҥуоҕа, мэйиитэ минньигэһин дьиҥнээхтик билбитэ. И. Федосеев
   Бастакы сырыыбар манна биир да дьиэ суох этэ. И. Данилов
   ♦ Ыт сырыытын сырыт — туһата суох халтайга баран кэл. ☉ Ходить, ездить куда-л. напрасно, предпринимать бесполезную поездку куда-л. «Дьэ ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт доҕор», — Соппуруон бу буолбутуттан төһө да кыбыстар курдугун иһин, дьиэтигэр хайыы-үйэ тиийбит саҕа үөрдэ. У. Нуолур
   ср. ДТС йорых ‘поведение, образ жизни, поступь, походка; поступок’

аат.
1. Туохха эмэ өрө тахсарга, дабайарга, ыттарга аналлаах үктэнэр кэрдиис. ☉ Ступень, ступенька (напр., лестницы), подножка (напр., автобуса)
Кирилиэс аллараа үктэлигэр олордо. Н. Габышев
Биирдэ өйдөөбүтүм, Сергей тырамбаай үктэлигэр туран эрэн, миэхэ далбаатаан эрэр этэ. С. Тарасов
«Ити кирилиэс сытар, ууран биэр эрэ», — Вася кэбиинэтин үктэлиттэн куусапка урут ыттыбыт кыыска соруйда. Э. Соколов
[Ыт] туппут булдун — мас көтөрө буоллун, куобах буоллун — дьиэтин аанын үктэлигэр аҕалан быраҕар. С. Маисов
2. Үктэнэр сир. ☉ То, на что наступают ногами, опора (напр., земля)
Куһаҕан сир бүтэн, таас үктэллэр кэллилэр. Т. Сметанин
Тыаҕа киһи уллуҥаҕар сөп түбэһэр дэхси үктэл суох буолар. Я. Семёнов
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар, үктэлэ кытаанах чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Хардыы, хаамыы. ☉ Шаг, поступь
Суолу солууллар тыыннаах сүрэхтэр Эрчимнээх атахтаахтар күрэхтэһиилэрэ Кинилэри кэҥэтэр, Үктэллэрин чиҥэтэр. С. Данилов
Уллуҥах үктэлин ааҕардыы, Лаппыйан дьэ хас да сыл ааһар. Р. Баҕатаайыскай
Үктэлбин кытта ааҕардыы Үрүҥ хаар суолбар хаачыргыыр. М. Тимофеев
3. Улаханнык ытыктанар ыалдьыты көрсөргө былыр сэргэттэн дьиэ ааныгар диэри тэлгэтиллэр күндү түүлээх (үксүгэр үүс) тириитэ. ☉ В старину: дорожка от коновязи до входа в дом, устланная дорогими мехами для встречи высоких гостей
Күөх от тэлгэннэ, Эһэ тириитинэн Эркээйи уурулунна, Саһыл тириитинэн Үктэл кэбиһилиннэ. С. Васильев
Үүс кииһинэн Үктэллэ ууруҥ — Айан киһитэ Ааспыта буолуо — Аараан ааһыаҕа. Таллан Бүрэ
4. көсп. Туох эмэ сайдыытын таһыма. ☉ Уровень развития чего-л., ступень
Биһиги хас үүннэхпит-үрдээтэхпит ахсын тылбыт байан-сайдан, үрдүк үктэллэргэ тахсыахтаах. П. Ойуунускай
Үктэлтэн үктэлгэ үтэн, үлэҕэ, олоххо үктэннэрбит биһиги холкуоспут. С. Федотов
Г.В. Попов үлэтэ саха тылын чинчийиини, үөрэтиини биир үктэл өрө дабаппыт үлэнэн буолар. «Кыым»
△ Туох эмэ үөскүүрүгэр, сайдарыгар тирэх буолар, кыаҕы биэрэр туох эмэ. ☉ Что-л., дающее начало развитию чего-л., являющееся подспорьем в развитии чего-л., опора. Күн Дьирибинэ сатирик поэт быһыытынан ситэн-хотон тахсарыгар …… көрдөөх, тэбэнэттээх кэпсээннэри, ырыалары-хоһооннору үчүгэйдик билиитэ үктэл буолбута. Күн Дьирибинэ
Бу айымньылар …… саха прозатыгар героическай тиэмэҕэ улахан саҥа эпическэй айымньылар үөскүүллэригэр үктэл буолбуттара. «ХС»
5. көсп. Баттабыл, атаҕастабыл, батталга сылдьыы. ☉ Гнет, притеснение
Онтон бэттэх Батталы бырахтардылар, Үктэли үрэттэрдилэр, Куһаҕаны кубулуттулар, Дьоллоох олоҕу туругуртулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Баттал батаһынан кырбанна, Үктэл үҥүүнэн үөлүлүннэ, Хабала ханьыылаах оҕунан Хампы тэптэрилиннэ... Эллэй
6. эргэр. Былыр баай сахалар аты миинэргэ көхсүттэн үктэнэн тахсар кулут киһилэрэ. ☉ В старину: слуга, который выполнял обязанности подножия у богатого якута, когда тот взбирался на лошадь
Үгдэрийэн-агдарыйан кэллэхпинэ, Үрдүк мындааҕар ыттарбар Үктэл уол гыныаҕым. П. Ойуунускай
Ким тэһиин тутуой, атын миинэригэр ким сымнаҕас үктэл буолуой? И. Гоголев
Кини Дьаакыбылапка ат көлүйэр, ыҥыырдыыр үктэл уол. Н. Якутскай