ньырылаа диэнтэн дьаһ
туһ. Ол кинини кытта тахсан кыһыл оҕону ньырылата олоробун дуо? «ХС»
[Кырса] ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. «Чолбон»

көр көҕүрэт
[Саһыл уол:] матаҕатын ортотугар диэри көҕүһэтэн баран, «Орто күөл», — диэбит. Саха ост. I
Оттон мин биирдэ ыйыырбар уончата эбэбин, уончата көҕүһэтэбин. Софр. Данилов
Дайыылканы лаппа көҕүһэттэр, баҕар, олоро түһүллүө этэ. Болот Боотур
Сорох тыһылар [кырсалар] уон биэскэ — уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөллөр. Маннык тыһылартан бөдөҥнөрүн талан үс-түөрт оҕону көҕүһэтэн, атын аҕыйах оҕолоох биир-икки тыһыга тилийэллэр. ПГН ИККО

несов., помножить сов, что төгүллээ; помножить пять на шесть биэһи алтаҕа төгүллээ.

1. хаамп диэнтэн хай. аата. Кинилэр хаамыыларын улам бытаардан, хамначчыттар дьиэлэригэр чугаһаатылар. М. Доҕордуурап
   Хотуурдаах Тайыыла барахсан түргэн хаамыынан дэгэлдьийэн, алааһы ортотунан хайа тэлэн тахсара адьас субу баарга дылы эбээт! А. Бэрияк
2. Киһи биир хардыытыгар тэҥнэһэр уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная одному шагу
   Чанчыгар соҕотох кураайы тииттээх үрдүк тумулу сүүсчэкэ хаамыы уҥа өттүнэн халты таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Хобороос Кыһалҕаттан аҕыйах хаамыыны тэйэ хаамта уонна күөмэйин оҥостордуу сөтөллүмэхтээтэ. И. Гоголев
   Сүүсчэкэ атыл хаамыыны барарбын кытта, арай иннибэр ыарҕа быыһыгар хаар үрдэ толбоннуран көһүннэ. Болот Боотур
   Слепцов кылыйан ити туоһу биир хаамыы кэриҥинэн аһара түспүтэ. СВГ СБ
3. көсп. Туох эмэ төһө түргэнник баран иһиитэ, тиэмпэтэ. ☉ Ход, процесс чего-л., темп
   Холкуос бэрэссэдээтэлэ от хомуурун хаамыытын туһунан Ананийы кытта киирэн сүбэлэһэн тахсар. М. Доҕордуурап
   Кэлиҥҥи кэмҥэ олох хаамыыта түргэтээн, элбэх уларыйыылар буолуталаатылар. «Кыым»
   Бары билэбит ээ, күн-дьыл хаамыыта хойутаабат уонна уларыйбат, урукку кэмигэр хатыланан иһэр. ЯВВ КЭКТ
4. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарытыы, көһөрүү. ☉ Ход (в шахматах, шашках)
   Дуобаттан илиигин араардаххына эрэ хаамыы ааҕыллар. КМЕ ДХА
   ♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
   Атыыр оҕус алтаҕа, Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? Хааһахтыы үҥкүрүйэн истэ, Баҕарахтыы сыылан истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ. Быт хаамыыта көр быт. Бадараана бэрт буолан быт хаамыытынан айаннаан, киэһэ нэһиилэ дьиэлэрин булбуттара. Кутуйах хаамыытынан — кыһыҥҥы күн сыыйа бытааннык уһуурун бэлиэтиир кээмэй (быһа холоон, кыһын күн уонна түүн тэҥнэһэр кэмэ бүтүөҕүттэн Ороһуоспаҕа диэри кэм). ☉ Мера времени, равная незначительному отрезку, на который ежедневно удлиняется световой день (приблизительно от дня зимнего равноденствия до Рождества Христова — букв. мышиным шагом)
   Тохсунньу чугаһыгар күн кутуйах хаамыытынан уһуур, Ороһуоспаҕа оһох төрдө сырдыыр диэн буолар. КНЗ ОО
   Күнэ-дьыла тохтообукка дылы буолла, күнүһэ син ааһар, түүнэ кутуйах хаамыытынан сыҕарыйар. «ХС»
   Хаас хаамыыта көр хаас I. Эһиги «хаас хаамыыта» диэн тугун билбэккит буолуо, ол — эписиэр саллааты накаастыыр биир ньымата. «ХС»
   ◊ Кэтэһэр хаамыы көр кэтэс. Саахымат оонньуурга кэтэһэр хаамыы диэн баар буолар. Сиик хаамыыта — иистэнэргэ сиик барар, оҥоһуллуохтаах сирэ. ☉ Линия шва
   Сиик хаамыыта, охторуута биир тэҥ буоларын ситиһэ сатаан, иннэ суолун бастаан бүргэһинэн үүттээн бэриллиэхтээх. «ХС»
   Сиик хаамыытын, төгүрүк оһуор сурааһынын туоска бэлиэтииргэ икки атаҕар иннэлээх циркуль туттуллар. ГПП ТО
   Хаалыктаах хаамыы көр хаалык. Майа сэлиэнньэтигэр хаалыктаах хаамыы кулуубун чилиэннэрэ Герой Ф.Г. Попов сквериттэн Кыайыы монуменыгар диэри эрчимнээхтик хаамтылар. «Эркээйи». Билигин хаалыктаах хаамыы өрөспүүбүлүкэбитигэр киэҥник тарҕанна. «Саха с.». Хаамыы эһэтэ кэпс. — арҕаҕар киирбэккэ сылдьар, торҕоннообут эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай

туохт. эб. Этэр санааны, эбэн, чорботон күүһүрдүүнү көрдөрөр (үксүн ааттары кытта тутлар). ☉ Служит для модального выделения, усиления высказываемой мысли
Кырса ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Барахсан, маҥан куба ууга түһэн олорорун курдук, кылбайан, кырдьык да, бэртээхэй дьиэ диэтэҕиҥ. «Кыым»
△ Арыт хомолто, сиилээһин толбонноох буолар. ☉ Иногда имеет оттенок сожаления и осуждения
Туһугар эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. Табыллыбат дьон киэнэ куруук итинник. Н. Лугинов
Быһатын эттэххэ, ылахтаһыы диэтэҕиҥ. Г. Колесов
Кир-хах, дьүһүн-бодо диэтэҕиҥ. И. Данилов
△ Иэйиилээх күүркэтиини көрдөрөр, күүһүрдэр интонацияны уонна дьэ диэн курдук сыһыан тыллары кытта туттуллуон сөп. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление (употр. в восклицательных предл. и сочетается с модальными словами типа дьэ)
[Кыыс:] Ол эрээри хайаан да мөлтөх сирдээх. Ону таба тайаныахха наада! Сыалай стратегия диэтэҕиҥ! Н. Лугинов
Итини барытын эттэххэ дөбөҥ, судургу курдук. Тэрийиэх диэтэххэ, дьэ, түбүктээх дьыала диэтэҕиҥ! Софр. Данилов
Дьэ, уолаттар диэтэҕиҥ! Г. Колесов

1. нареч. тэҥҥэ; 2. в знач. сказ, тэҥ, тэҥнэһэр; четыре плюс два равно шести түөркэ иккини эппит алтаҕа тэҥ; # всё равно 1) (безразлично) (хайата да) син биир; 2) (несмотря ни на что) син биир.

аат.
1. Балык, үөн-көйүүр эбэтэр кыыл төрүөҕэ. ☉ Молодь рыбы, личинки насекомых, приплод животных
Дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
[Кырса] ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Ыран өксөччү тартарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов
Чыып [кутуйах] буор анныттан ханнык эрэ хомурдуостар ыамаларын булан ылбыта. В. Бианки (тылб.)
2. көсп., эргэр. Ким эмэ ыччата, төрүөҕэ. ☉ Чей-л. потомок, отпрыск
Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэркиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
«Биллэр дьон ыамалара эбиттэр, — дии саныыр. — Онно-манна тиийэн-түгэнэн, кинилэртэн киһи тугу да кистиэ суох». Н. Якутскай
Ыамаларыҥ сыгынньах истэрэ кытара сылдьар. И. Гоголев
3. көсп., бот. Үүнээйи силиһин самалык үнүгэһэ. ☉ Отпрыск корневой, придаточный побег (у растения)
Биэ эмиийин уонна атын да үүнээйилэри силис ыамаларынан ууһаталлар. КВА Б
Кэйигэс уга ыамаларынан ууһуур. КВА Б
Ыт тылын силиһин ыамаларын уһуна биир квадратнай миэтэрэлээх сиргэ тоҕус уон миэтэрэҕэ тиийэр. ЛИК СОТҮҮүТ
4. көсп., сөбүлээб. Киһини (ордук оҕону, эдэр киһини) төрүттэринэн үөҕүү курдук туттуллар. ☉ Бранное слово, обычно адресуемое ребёнку или молодому человеку по отношению к их происхождению, отродье
Лобуох ыамата чолоҕор, оттон бэйикэй! Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эйиэхэ төрөппүт ийэҕинээҕэр, кырдьык иннигэр өлөн эрэр бырааккынааҕар ити туора топпут, кытарчы уойбут баай ыамалара ордук буоллахтара дии! С. Ефремов
Ол иһин, тууһут Ньукулай ыамата туох аанньа буолуой. М. Попов
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал Төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай. Төрүт киһи төрүөҕэ Ытык киһи ыамата Буолуо дии санааммын, Үтүө киһи истэҕэ диэммин Алта уонча сүүстээх остуол аһа Астаабытым таах хааллаҕа. Саха фольк.

аат.
1. Киһи төбөтүн иһинээҕи өйдүүр-толкуйдуур уоргана. ☉ Голов ной мозг
Медиктэр кэтээн көрүүлэринэн, кыһыл оҕо мэйиитин ыйааһына улахан киһи киэнинээҕэр алта төгүл кыра эбит. ОАП ИиЭУо. Киһи уонна дельфин мэйиилэрин ыйааһына чугасаһалларын таһынан, уустук уруһуйдара олус маарыннаһаллар. ДьДьДь
Мэйии мэйии холбуйатын иһигэр сытар. ШВФ З
2. көсп. Киһи өйдүүр, билэр дьоҕура; өй. ☉ Умственные способности, ум
Көр эрэ, бу киһиҥ мэйиитин! Эн курдук көрсүө өйдөөҕү, Амарах майгылааҕы, бэрт мэйиилээҕи кытта билсэ илик этим. А. Софронов
[Ааныка:] Хайдах кырдьа-кырдьыар диэри ньуоска мэйии эбиллибэт баҕайытай? С. Ефремов
3. түөлбэ. Бас, төбө. ☉ Голова
Мэниги таратыма, мэйиигэр тахсыа (өс хоһ.). Ити кэмҥэ төбөтүн туох эрэ кытаанаҕынан охсоллор, Дьуурай мэйиитэ түҥ гынар. А. Фёдоров
♦ Бэдэр мэйии көр бэдэр I
Бэдэр мэйиилэр, ол түҥэтиккэ бэйэбитигэр тиксиэ диэн кэриэлийэн сордоммут эбит тэр ээ. Амма Аччыгыйа
Уопсай үп тэн-астан Охсо түһэн ылааччы Бэдэр мэйии дьоннор Биһиэхэ да бааллар. Р. Баҕатаайыскай. Кумах мэйии үгэрг. — көтүмэх, олус дьалаҕай. ☉ Отно сящийся невнимательно к своей работе, небрежный, неаккуратный
Мэйиигин сыс — төбөҕүн сыс диэн курдук (көр төбө). Мин мэйиибин сынньа таас быарыгар олордохпуна, Суланньа кэлбитэ. «ХС». Мэйиигэр хатаа кэпс. — умнубат гына өйгөр хатаа. ☉ Хорошенько запомни что-л. Киэһэ алтаҕа кэлэргин умнума, мэйиигэр хатаан к э б и с. Н А Г Я Р Ф С II. Мэйиитэ сытыйбыт үөхс. — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох буолбут, акаарытыйбыт. ☉ Выжил из ума (букв. мозги его прогнили)
«Мэйиитэ сытыйбыт баҕайы», — диэн иһигэр аҕатын Баадай Барыыһы мөҕөр-этэр. Болот Боотур. Мэйиитэ эргийэр (иирэр) — ыалдьан эбэтэр туохтан эмэ олус долгу йан, хараххар тулалыыр эйгэҥ барыта эргийэн эрэр курдук буол. ☉ соотв. голова идёт кругом, голова кружится
[Уол:] Итирдим ээ, көр эрэ, ити сир эргийэр! Мэйиим иирдэ. А. Софронов
Оо, сүрүн баҕаһын, киһини хаһыытаппытынан уокка сиэтэн өлөрөр диэн! Сүөдэр итинтэн мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр. Н. Якутскай
Баһылай оҕонньор туран уотун оттоору гыммыта мэйиитэ эргийдэ. Далан. Саһыл мэйии үгэрг. — албынныыры, албынна һары үчүгэйдик сатыыр киһи, албын өйдөөх. ☉ Хитрый, плутоватый человек
Лэгиэн албас санаалаах, угаайылаах өйдөөх, саһыл мэйии этэ. Күннүк Уурастыырап
Ити саһыл мэйии баар-суох бөҕөспүтүн Тыыннаахтыы былдьаата буолбаат. И. Гоголев. Тииҥ мэйии үгэрг. — мындыр, киитэрэй өйдөөх киһи. ☉ Очень хитрый, изобретательный, хитроумный человек
Онтукаҥ бээ тииҥ мэйии, истибитин-көрбүтүн умнубат, өйүгэр тутар киһи. «ХС». Тэ һэҕэс мэйии кэпс. — истибитин умнан кэбиһэр, умнуган. ☉ соотв. дыря вая голова
Тэһэҕэс мэйии, харчытын эмиэ умнан бараахтаабыт дии! НАГ ЯРФС II. Улар мэйии үгэрг. — акаары, аҥала өйдөөх киһи. ☉ Глупец
Ул а р мэ йии! Ити ханна бардаҕым диэн барбыт быһыыта буолуой. А. Софронов. Хоҥ мэйии үгэрг. — олох акаары киһи, өйө суох. ☉ Слабоумный человек
Оо, хоҥ мэйии! Эбэ хотун икки эҥээригэр Миигиннээҕэр өйдөөх суох дии санаан Киэ бирэр этим, киһиргэнэр этим. И. Гоголев
П а д а ҕ а н ы ! Ол хоҥ мэйиилэр хантан үөрэҕи ылыахтарын баран. Н. Якутскай. Эт мэйиитинэн кэпс. — ким да көмөтө суох, бэйэтин өйүнэн, бэйэтэ билэринэн. ☉ Без посторонней помощи, своим умом
«Бэйэтэ билэр» Микииппэр Көрбөтөҕүн даҕаны «Көхсүтүнэн сэрэ йэр» Истибэтин даҕаны «Эт мэйии тэ» эргитэр. П. Т обуруокап. Ийэлээх аҕата бэлэхтээбит эт мэйиитинэн, таһыттан таммаҕы эбиммэккэ эрэ үйэтин моҥоото. Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. мейи, уйг. мейэ, тат. ми ‘головной мозг’

I
1. аат. Алта уон мүнүүтэҕэ тэҥнэһэр бириэмэ кээмэйэ. ☉ Промежуток времени в 60 минут, час
Айаммытыгар кэлэ-бара үс чаастан ордуга суох буоларбыт буолуо. Р. Кулаковскай
[Бадин:] Аны биир чааһынан бараллар. С. Ефремов
Аҕыйах чааһынан биир кыра дэриэбинэҕэ тиийэн кэллэ. Дж. Родари (тылб.)
△ Чаһы бириэмэ хаамыытын сыыппаранан көрдөрүүтэ. ☉ Обозначение времени при количественном или порядковом числительном, час
Начаалынньык аҕыс чааска хонтуоратыгар кэлиэ. Н. Якутскай
Түүн үс-түөрт чаас буолла. Н. Габышев
Москваҕа сэттэ чаас буолбутун тыллаан, «Север» репродуктор үс төгүл …… тыҥкынаан ылла. М. Доҕордуурап
2. үрд. Кэм, бириэмэ (туох эмэ саҕаланыытын эбэтэр бүтэрин этэргэ). ☉ Пора, время (наступления или существования чего-л.)
Туох-ханнык кэмнээх-чаастаах, Кэхтэр да, тиллэр да кэрдиистээх. Саха фольк. Түрмэ иһигэр хааллан сыппыт дьон, босхолонор чаастара чугаһаабытын билэн, сэргэхсийэ, чөрбөҥнөһө түстүлэр. П. Филиппов
3. Тугу эмэ гынарга анаммыт бириэмэ (хол., сынньалаҥ кэмин этэргэ). ☉ Время, предназначенное для чего-л. (напр., для отдыха)
Мунньах ыҥырыылаах чааһа чугаһыыр. Н. Якутскай
Салгыҥҥа дьаарбайар чаастара быһыллыбыта. П. Филиппов
◊ Кылаас чааһа калька. — оскуолаҕа биир кылааска үөрэнэр оҕолор кылаастарын салайааччытын кытары сүбэ мунньахтара. ☉ Классный час. Оҕолор, барымаҥ, кылаас чааһа буолар
□ Бүтэһик кылаас чааһыгар дьиэҕэ «Мин баҕа санааларым» диэн үлэни өйтөн суруйан аҕалбыттара. «Сэмсэ». Өлөр чаас — ким эмэ өлөр, суох буолар бириэмэтэ, кэмэ кэлиитэ. ☉ Время наступления смерти, ухода из жизни, смертный час
[Бассабыык] Өйдөөтө өлөр чааһын, Хараҕа ууланна. Эллэй
О, бүттүҥ эн, Иосиф Коган, Өлөр чааһыҥ уолдьаста. Күн Дьирибинэ
[Сергей Тихонович] аҕа табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Тиһэх чаас көр тиһэх I. Төрөөбүт дойдутуттан арахсар тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн Томсон туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Туппут үрүҥ сибэккини Эн оҕоҥ тиһэх чааһыгар. Баал Хабырыыс. Үлэ чааһа — тэрилтэ үлэһиттэрин үлэлиир бириэмэлэрэ (үксүгэр сарсыарда тоҕустан чаастан киэһэ алтаҕа чааска диэри). ☉ Рабочее время (обычно с девяти часов утра до шести часов вечера)
Биирдэ үлэ чааһа бүтүүтэ ааҥҥа түбэсиһэн дорооболоспуттара. Н. Лугинов
Сотору үлэ чааһа бүтэн, дьиэлээтэ. М. Попов
Үлэ чааһа букатын эрдэттэн саҕаланар. Н. Ефремов
Чаас аҥаара көр аҥаар. Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан …… айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
[Михаил:] Кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
Массыына чаас аҥаарын кэриҥэ сэндэҥэ бэс тыа иһинэн айаннаабытын кэннэ …… Таллан өрүс бу мэндээрэ түстэ. С. Никифоров
II
аат.
1. Туох эмэ өлүүскэтэ, сорҕото. ☉ Часть, деталь чего-л.
Арамаан маҥнайгы чааһа бэлэм. Сыыһа, таба сыаналаан Үөрдүүй, таптыыр көлүөнэм. И. Гоголев
Бэриллибит тиэкиһи чаастарга араарыҥ. ПНЕ СТ
Турку бары чааһа хатыҥ мастан таҥыллар. Хомус Уйбаан
2. Ким эмэ туохха эмэ (хол., нэһилиэстибэҕэ) анал өлүүтэ, туох эмэ сыалайтан киниэхэ анаммыт сорҕото. ☉ Часть, доля кого-л. в чём-л. (напр., в наследстве)
Отут сүөһүнү, ол иһигэр биир бастыҥ атыыры чаас аныыр. Суорун Омоллоон
[Бороскуобуйа] дьиҥэ, үлэлээбитин, баайы иитиспитин быһыытынан чаас ылыахтааҕа. А. Сыромятникова
Ол нөҥүө күнүгэр оҕонньор уолуттан арахсан, чаас сүөһүтүн ылан, …… аччыгый уолун аахха көһөн таҥкынаан тиийбит. А. Бэрияк
3. байыан. Аармыйа көрүҥнэриттэн биир туспа биирдэмэ (хол., пехота). ☉ Отдельная войсковая единица (напр., пехота)
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа боруоҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Сахаттан биһиги чааспытыгар Николаев эрэ биһикки хааллыбыт. Т. Сметанин
Чааскыттан сурук кэллэ дуо? С. Никифоров
4. көсп. Ыйаах, дьылҕа. ☉ Участь, доля (человека)
Аҕал, аҕал мин дууһабар Ааттаах хатан ыстаалгын, Дьылҕам чымаан чааһыгар Тостубат аналланыахпын. И. Гоголев
Үөскэппит Үөһээ Айыы, Миэхэҕэ киһи курдук, Киһи буолар чааста ыйан биэр. Күн Дьирибинэ
◊ Саҥа чаастара көр саҥа I
Тыллары саҥа чаастарынан наардаан суруйуҥ. ПНЕ СТ
Тыллар суолталарынан тустуспа бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр саҥа чаастара дэнэллэр. КИИ СТ-2
Саппаас чаас көр саппаас. Саппаас чааһы сопхуостар үллэстэн баран сорохтор курулаан сытыараллар, сорохтор туохтара да суох буолан сылы быһа умналаһан тахсаллар. Далан
Саппаас чаас сороҕо оройуон тэрилтэлэриттэн, холкуостартан, уустук уонна сэдэх өттө куораттан көстүөх курдуга. В. Титов
Мин өйүүн саппаас чаас ыла куораттыыбын. «ХС»

I
туохт.
1. Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан). ☉ Гибнуть от недостатка влаги, увядать, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать изза отсутствия влаги (о почве, земле)
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Ыраатта кураан буолбута, — Сирдойду куурда, хатта. Баал Хабырыыс
[Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр. ЕАМ ББКП
2. Сиигин көтөн олоччу куур. ☉ Засыхать, высыхать (напр., о капле крови); становиться слишком сухим, пересыхать (напр., о губах)
Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр. И. Гоголев
Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт. Н. Якутскай
Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр. А. Абаҕыыныскай
3. Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигин көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан). ☉ Становиться твёрдым, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении, черстветь (о продуктах питания)
Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. П. Аввакумов
Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда. Р. Кулаковскай
4. Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына — хол., туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ). ☉ Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах); вялиться (напр., о мясе, рыбе)
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри. Н. Габышев
Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата. Т. Сметанин
Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах. «ХС»
5. көсп., кэпс. Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, сохнуть, чахнуть
Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым. И. Гоголев
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэсиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэтэ батталтан өлбүтэ, …… Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта. «ХС»
△ Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһисүөһү этин-сиинин туһунан). ☉ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа)
Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта. Суорун Омоллоон
Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта. ОАП ОДьТС
6. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин. ☉ Закаливаться, укрепляться (телом и духом)
Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм. П. Тулааһынап
Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын. Н. Габышев
Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ. С. Федотов
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). ☉ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади)
Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар. АНП ССХТ
♦ Баһа хатта көр бас II
Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ
Бэлэһэ хатта — тамаҕа хатта диэн курдук. Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай. Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай — айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар). ☉ Так говорят, унимая расшалившихся детей (букв. [смотри] как бы горло не пересохло)
Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай... Иҥииринэн хаппыт көр иҥиир. Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ — иҥииринэн хаппыт киһи. Күөмэ- йим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I. Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла. Н. Заболоцкай
Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта. ВЛ РБЫ. Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тамаҕа хатта — олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла. ☉ соотв. в горле пересохло
Тамаҕа хам хатар, Куртаҕа курулас. С. Данилов
Күөмэй, тамах хаттаҕына Омурт уу олуһун! И. Чаҕылҕан
Хаппыккар хатаа көр хатаа I. Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан
♦ Тыҥ хатта — сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата. ☉ Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается)
Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар. И. Гоголев
Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар. Р. Баҕатаайыскай
Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайыы-сахха. И. Артамонов
◊ Хам хат — 1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым. Суорун Омоллоон
Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор. ☉ Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту)
Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат. И. Данилов
Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит. «ХС»
«Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит», — диэн абаккатыгар ботугураан ылла. А. Кривошапкин (тылб.). Хойуута хатар — исүөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр. ☉ Страдать запором
Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
др.-тюрк., тюрк. хат
II
туохт. Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр. ☉ Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)
Былыр мин эһэм сут дьыл …… эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. «Чолбон»
Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын. «Чолбон»
♦ Кумахтан өтүүнү (быаны, ситиини) хатар (өрөр) көр кумах
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара. Күннүк Уурастыырап
Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа — эһи тылгыт! Баал Хабырыыс
(Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар — (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай
Жигитектэр — кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор. «ХС»
ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; др.-тюрк. хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III
даҕ., кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар). ☉ Беременная (о женщине)
Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ
Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо
Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. «Саха с.». Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр — бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ
Тобугар хат буолбут көр тобук. Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV
сыһ. Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)
Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук. Болот Боотур
Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин. Н. Заболоцкай
Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан
Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр. А-ИНА ДьБО
◊ Хат таманнан көр таманнан. Онуоха көрдөҕүнэ — ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
тюрк. кат