дьэбин уоһуй = потемнеть лицом, помрачнеть.

туохт. Хараҥар, хараар, боруор. ☉ Потемнеть, помрачнеть (о лице)
Бандьыыт кыһыл сирэйэ Былыттыы баланыйда. И. Гоголев
Уордайбыт курдук, күлүгүрэ ыыстыйан Улуу халлаан баланыйа барыарда. Д. Васильев

хараарыс гын = момент.-однокр. от хараар = а) моментально потемнеть, почернеть; сирэйэ хараарыс гынна лицо его сразу потемнело; б) враз загрязниться, запачкаться; в) мелькнуть—о-чём-л. чёрном; онно туох эрэ хараарыс гынна там мелькнуло что-то чёрное.

туохт. Тас өттүгүттэн уокка сиэнэн, хараар. ☉ Обгорать, обугливаться сверху; покрываться нагаром, сажей
Отуу кэриэрбит мастара атыгыраан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Улахан кутаа онно хараара сытара уонна уоттан кэриэрбит оллоон турара. Далан
Баһаар уота тугу тулутуо баарай, …… чээлэй күөх сэбирдэхтээх хатыҥнар хара хоруо буолан кэриэрэн иһэллэр. В. Протодьяконов
△ Харааран хаал; хара бараан сирэйдэн. ☉ Почернеть, потемнеть; стать очень смуглым (о лице)
Кимтэн кэмчиэрийэн, Киэҥ халлаан киэбэ Кэхтэн кэриэрдэҕэй? А. Софронов
[Ганя] сирэйэ-хараҕа итиигэ-буһууга киирэн кэриэрбиккэ, кырыыламмыкка дылы. П. Аввакумов
Атаһым, чахчы асчыт киһи тэҥэ, Иэдэһэ кэриэрэ да үлүйдэр — Атырдьах биилкэтэ күөрэлдьийэр. М. Тимофеев

туохт.
1. Эриллэ-эриллэ, ытылла-ытылла сүүрүгүр (түргэн сүүрүктээх өрүс, үрэх туһунан). ☉ Течь, описывая круги, образовывать водовороты
Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт кэтит киэбэ-киэлитэ холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
Муустаах муора хотун Тоҕус түүннээх күн тухары Бурулуйда, будулуйда, булкулунна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уубут нэһииччэ сиирэ-халты харбаан, субу атахпыт тумсугар кэлэн бурулуйа сыппыта. Н. Заболоцкай
2. Үлэлээн-хамсаан эбэтэр олус итииттэн дэлби бус, итииргээ. ☉ Обильно потеть (от духоты, жары), лосниться от пота
Арыт туран түһээммин, Кустуу сылдьар буоларым, Отуу чэйин биһирээммин, Бурулуйа буһарым. Күннүк Уурастыырап
Флорида электроплиткаҕа эт соркуойдаан бэркэ диэн бурулуйа турар. БИ СТ
3. көсп. Кыыһырбыт, түрдэстибит көрүҥнэн; харааһын, уорастый, сабыһын. ☉ Потемнеть лицом, помрачнеть, нахмуриться, насупиться
[Пал Палыч] төрүт да хара киһи хаана хайдах эрэ бурулуйан ылла. Н. Заболоцкай
Тоҕуоруйбут норуот Долгуйарга дылы гынна, Болуоссат үрдэ Бурулуйарга дылы буолла. С. Васильев. Кыра аайыттан кыҥкыйдыы, кыыһыран бурулуйа сылдьар аргыс мэһэйи эрэ оҥорооччу. Я. Семенов

туохт.
1. кэпс. Салгыҥҥа үгүстүк сылдьан тымныы, итии, тыал охсуутуттан уонна күн уотуттан хараар; салгын сиэбит дьүһүннэн (хол., киһи сирэйин, этин этэргэ). ☉ Потемнеть, обветриться на воздухе, солнце (напр., о лице, коже человека)
Сэмэнчик саһарчы салгыннаабыт төгүрүк сирэйдээх. Амма Аччыгыйа
Кини уҥуоҕунан оччугуй соҕус, сиргэ үлэлиир киһи быһыытынан салгыннаабыт, сытыы-хотуу көрүҥнээх сирэйдээх халыҥ киһи эбит. В. Короленко (тылб.)
2. Салгыҥҥа оҕустаран дьүдьэйбит амтаннан, эргэр. ☉ Потерять свежесть, заветриться (напр., о рыбе, мясе)
Оҕонньор тоҥ балыктаахпын, салгыннаары гынна, ону өрүһүйэ кэлиҥ диэн көөчүктээн эрэрэ. Н. Лугинов
3. кэпс. Сааскы сырдыгы тулуйбакка ууланан ыарый (киһи хараҕын этэргэ). ☉ Слезиться от яркого весеннего солнца (о глазах)
Аҕыйах хонон баран кинээс, хараҕа салгыннаан, букатын сабыллан хаалбыта. Н. Заболоцкай
Били Ээйиккэ эрдэҕинээҕим курдук, хараҕым салгыннаан кыайтара сыстым. «ХС»

туохт.
1. Аллара сабыччы түс (киһи хааһын, халтаһаларын этэргэ). ☉ Нависать, хмуриться, насупиться, набрякнуть (о бровях, веках человека)
Киэҥник көрбүт хараҕын халтаһата улам сабыстан, иэдэһин быччыҥнара улам сымнаан бардылар. Софр. Данилов
Андреевич күп-күөх дириҥ харахтара сабыста-сабыста өрө-таҥнары түрдэҥнэстилэр. П. Филиппов
2. Туохтан эмэ кэри-куру дьүһүннэн, кэри-куру буол. ☉ Становиться угрюмым, мрачным, хмурым, неласковым
«Тыый, доҕоор, бу хантан күөрэйдиҥ?» — субу сабыстан олорбут Тиит доҕорун куолаһын истэн үөрэн хаһыытыы түстэ. Н. Лугинов
Өлөксөй оҕонньор, сирэйэхараҕа сабыстан, күлүгүрэн туран, тас таҥаһын эмээхсинигэр көмөлөһүннэрэн уһулан, …… оронун диэки салҕаластаата. П. Аввакумов
Кинээс, хайдах эрэ сирэйэ сабыстан, умса көрөн турда. М. Доҕордуурап
Били мичээрдээбит эйэҕэс харахтара сабыстан, сирэйэ дьиппиэрэн, саҥата чиҥээн хаалла. П. Филиппов
△ Мунчаар, муҥутахсый. ☉ Быть подавленным, хмуриться, грустить, печалиться
Силиппиэн саараҥнаабыт, сабыстыбыт уонна куттаммыт киһи быһыытынан остуол атаҕын көрөн олордо. Л. Попов
Туох эрэ алҕаһы оҥоро сыспыттыы саҥата-иҥэтэ суох сабыстан сылдьыбытым. «ХС»
3. кэпс. Кимтэн-туохтан эмэ симиттэн, толлон тохтоо, оҥоруоххун оҥорума. ☉ Теряться, робеть, смущаться. Оҕо улахан дьонтон сабыстан саҥарбат
□ Ыкынаачай кинээс өһүргэнэн, баар дьону барыларын үлтү түүрэйдиэн, куттаталыан баҕарда эрээри Пластинов дириҥник, кинини курдаттыы көрөр курдук сытыы харахтарыттан сабыһынна. Д. Очинскай
Начаалынньыгын куолаһа тыйыһырбытыттан сабыстан, анарааҥҥыта чугуруйдар чугуруйан кэбиниэттэн тахсан барда. ДФС КК
Чурум-Чурумчуку, өйө-санаата урут сабыста үөрэммитинэн саба баттана сылдьарын, ыраахтааҕыны кэм да итэҕэйэрин туһунан өйдөбүл үөскүөхтээх. КАА ТЛБКҮө
4. кэпс., поэт. Хараҥаран, чуумпуран, кэри-куру чуҥкук дьүһүннэн (хол., халлааны, айылҕаны этэргэ). ☉ Потемнеть, потускнеть, стать унылым, хмурым (напр., о небе, природе)
Халлаан былытыран, сабыстан, хараҥа хойдон истэ. Болот Боотур
Саҕах үрдүттэн саҕаланан Сандал күммүт сабыһынна. С. Тимофеев
Сөҕүрүйэн эрэр чох эмиэ хараара сабыстан иһэн күлэн-үөрэн кэлбитэ. И. Федосеев
Өр турда хара тыа сабыстан, Уу иэнэ иһийдэ, Бэл диэтэр, сиккиэр тыал кыбыстан Куулаҕа кирийдэ. «ХС»

I
туохт.
1. Тугу эмэ оҥороргор, уһанаргар туох эмэ бастакы торумун, барылын оҥор. ☉ Сделать что-л. вчерне, не отделывая, не шлифуя
Харалаан охсон оҥорбут Хатыыры хардары туппут курдук Хардастыгас икки дэгиэ тыҥырахтаах …… Чуураадыйан түстэ. Д. Говоров
2. (Оһох, дьиэ, хотон) бастакы сыбаҕын сыбаа. ☉ Сделать первую обмазку (напр., юрты)
Таһырдьа икки дьахтар хотоннорун харалыы сылдьаллар. И. Гоголев
Дьиэтин буорунан харалаан баран хаарынан ыксары көмөн кэбиспит. Н. Босиков. Оттон ыал ийэтэ бары кэриэтэ сүөһү көрөр, ынах ыыр, хотон харалыыр …… этэ эбээт. «Саха с.»
II
туохт., түөлбэ. Харааран таҕыс, хараар, бус (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемнеть, созреть (о ягодах). Моонньоҕон атырдьах ыйыгар харалыыр
♦ Илиигин харалаа көр илии
Мантан киэһэ, илиитин харалаан, биир омурҕаҥҥа охсуоҕа. Сэмээр Баһылай
Ньукуу ити да кэнниттэн илиитин харалаабата. Доҕоро адьас эккэ ытар. «Чолбон»
— Хайа, доҕоор, эн көрөн тураҕын дуу, быһыыта, хаппыыста олордон көрө илик тойоҥҥун ээ. Ыл илиигин харалаан бар. «ХС»
III
туохт.
1. Улаатан, бороохтуйан, өҥнүүн-дьүһүннүүн тубус (хол., кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Менять шерсть, оперение, линять; становиться крупнее, расти (о птицах, животных)
Ыспааһап саҕана, ол аата атырдьах ыйын ортото, анды оҕото харалыыр, хараҕа түөрт буолар. Далан
Ол астарын кэлин чэгиэн да ньирэйдэри аһаттылар. Онтулара туран бары бороохтуйан, көстө-биллэ улаатан, харалаан таҕыстылар. И. Данилов
△ Улаатан улахан киһи киэбин ыл (оҕону этэргэ). ☉ Расти, взрослеть (о детях)
«Оҕом харалаан хантайан тахсыа», — эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
2. Хатыҥ чээрэтэ, тиит хатырыга, туос уо. д. а. умайбыт хоруотугар курунньук кутан тириигэ аалан, талкыга имитэн, эбии сымнатаары уонна ууну өтүппэтин, илийбэтин диэн хаан өһөҕүн, арыыны (анды арыытын, ис сыаны, сылгы сыатын) иҥэрэн тириини таҥастаа, өҥнөө. ☉ Обрабатывать невыделанную кожу угольно-сажевой смесью, разминать в кожемялке — талкы, добавляя сгустки сырой крови и сливочное масло (или животные жиры), чтобы кожа стала непромокаемой, мягкой и прочной, чернить
Түнэ этэрбэс күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр. НБФ-МУу СОБ
3. От-мас мутукчата-сэбирдэҕэ түһэн харааран көһүн (ойууру, тыаны этэргэ). ☉ Лишаться хвои и листвы, обнажаться (о лесе)
Күһүн, ыраас халлааннаах ылаа баҕайы күн, харалаан сэндээрбит хара тыанан куобахтыы сырыттым. Р. Кулаковскай
Инньэ гынан мас көтөҕөтө, сэбирдэҕэ барылара түһэн, от-мас үчүгэйдик харалаата. КМП ДЬБ. Халыҥ ойуур харалыан иннинэ көмнөҕүн тэбиир, көмүһүнэн ардыыр күннэрэ күндээрийэн күндүккэтин эбитин. «Кыым»
IV
туохт. Хара аһы (эти, балыгы) сиэ. ☉ Есть пищу, состоящую из рыбы, мяса
Мишка [эһэ] ол минньигэстэрин бараан, бука сүрэҕэ чаалыйдаҕа буолуо, киниэхэ аны быарын харалыыр санаа көтөн түспүт. Н. Заболоцкай
Сүөһү көрөр кыах суох, онон сылбах чэйи иһэр. Эбиэккэ ыалыгар тахсар, киэһэ Сөдүөттээххэ харалыы барар. Т. Нутчина
V
туохт., харыс т. Ыҥыырдаа, ындыылаа (аты ыраах айаҥҥа). ☉ Седлать, вьючить коня (в дальнюю дорогу)
Дүксүн Баһылай эрдэ туран аттарын харалаан бүтэрэн баран соҕотоҕун чаай иһэн эрэр. Саха сэһ. II

туохт.
1. Хараҥа буол. ☉ Темнеть, меркнуть
Хараҥаран, Дьөгүөрэп эппит таҥараларын дьиэлэрэ көстүбэттэр. Н. Якутскай
Мин таһырдьа тахсыбытым номнуо хараҥарбыт этэ. Н. Заболоцкай
Киэһэ айаҥҥа туралларыгар күн киирэн хараҥаран барбыта. «ХС»
2. Харатыҥы эбэтэр ордук хара дьүһүннээх буол. ☉ Стать более тёмным по цвету, потемнеть
— Кеша тута баттаһан, Тутан ылыах толкуйдаах, Көҥдөй иһин хаһыста. Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо? Чычып-ч. Колосов хара бараан сирэйэ эбии хараҥарда. «Чолбон»
«Кыйаханыма», — Усиевич уордайбыта. Кини күөх харахтара хараҥарбыттара. Ю. Чернов (тылб.)
3. көсп. Туймааран тугу да өйдүүрдьүүллүүр кыаҕа суох буолан хаал (хол., олус долгуйан). ☉ Лишить возможности здраво мыслить, затемнить разум (напр., о сильном волнении)
Кыыһырбыт, хараҥарбыт киһиэхэ өй, толкуй мөлтөх сүбэһит буолан хаалара биллэр суол. С. Данилов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
Муҥнаах балаһыанньабар өлөр-өлүү куттала өйбүн хараҥардара. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп., кэпс. Наһаа иҥсэлэн, ымсыы буол. ☉ Стремиться к наживе, быть жадным до денег
Абытай-халахай, Харалаампый Хаһыытыыр халыҥ баайдаргар, Хаастардаах хараххар Хаһаастаах харчыгар Хараҥаран кэлбэтэҕим. Саха нар. ыр. II
Бу үйэбэр үпкэ-аска хараҥарбатахпын бэйэҥ билэҕин. ХКК
Билигин эн үөрэхтэнэн үлэһит киһи буолан эрэҕин. Ол эрээри, бука диэн, үпкэ-аска үлүһүйүмэ, харчыга хараҥара сылдьаайаҕын. «ХС»
[Убайдара аттарга] Хараҥаран анаараннар, Ханньастан хаала сыстылар. П. Ершов (тылб.)
♦ Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) көр хаан I. Хааҥҥа хараҥарбыт террористар Европаҕа кытта быгыалаан эрэллэр. Хараҕа хараҥарар — кимиэхэ, туохха эмэ олус баҕарар; ымсыырар, имэҥирэр. ☉ Непреодолимо захотеть чего-л., воспылать страстью к кому-л. (букв. глаза потемнели)
«О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн»... — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Фома кини муус маҥан, кыракый илиитин …… умсугуйан туран уһуннук ууруура. Дьахтар, мичээрдии-мичээрдии, …… уол хараҕа хараҥарбытыттан төрүт да долгуйбакка, илиитин төлө тардан ылара. М. Горькай (тылб.)
◊ Хараҕа хараҥарар — куттанан, кыыһыран аанньа арааран көрбөт буол. ☉ соотв. в глазах потемнело (напр., от испуга, от злости, от усталости)
Ол эрэйдээхтэр харахтара хараҥаран, бачча сырдыгы үөмтэлиир өйө суох, өкөччү тартаран туран хаалбыттар. Д. Апросимов
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийтэлээн ылар, кулгааҕа чуҥкунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Ол кэмҥэ Петяны олус күүскэ ойоҕоско анньан баран, ыга баттаан кэбистилэр да, хараҕа хараҥаран хаалла уонна кини өйүн сүтэрэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)

I
туохт.
1. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Оҕотук, намчы уонна туох да көмүскэлэ-хаххата суох Аанчык баай ыар үлэтигэр тосту холлор, дьүдьэйэр. Суорун Омоллоон
Тойон ыҥырыалаах сайын от өҥ буолааччы, оччоҕо сүөһү кыһын холлубат. Л. Габышев
Кыайан уойбакка арҕахха киирбэтэх эһэлэр дьүдьэйэн, ыран, холлон сорохторо кыһын тоҥон өлөллөр. ПАК
Хаарга аһаабыт сылгы тулуурдаах буолан холлон биэрбэт. АНП ССХТ
△ Сытый-ымый, дьүдьэй (аһы этэргэ). ☉ Портиться, протухать (о продуктах). Баар хаалбат, мал холлубат (өс хоһ.). Чэй өр туран амтана холлубут
2. Улам мөлтөөн, куһаҕан буол (күндьыл туһунан). ☉ Постепенно ухудшаться, портиться (о погоде). Халлааммыт кэнникинэн быһыыта-таһаата холлон барда, субу-субу ардыыр, тыалырар. СТБКТ
3. көсп. Санааҥ түһэн кыыһыр, кыйахан (туохтан эрэ табыллыбакка, хараастан). ☉ Расстраиваться, раздражаться
Микиитэ уол төрөөбүт дьонуттан аан маҥнай арахсыбыт абата дьэ киирдэ, санаата түстэ, холунна. Амма Аччыгыйа
4. харыс т. Кыайан кыатаммат буолан таҥаскар тахсан киир. ☉ Испражняться, ходить под себя (напр., о больном, парализованном человеке)
Ыстааныҥ кэннэ хап-хара. Кутталгар холлон кэбиспиккин! И. Гоголев. Оҕонньор наһаа буорайан таҥаһыгар холлор буолбут. СТБКТ
♦ Киҥэ (киҥэ-наара) холлор көр киҥ I
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборооборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Балыга суоҕуттан, аччыгыттан, сылайбыта бэрдиттэн киҥэ холлон сылдьар буолан, Микииппэр ньирэй тириитэ тортойбут сон дуомнаах уол эрэйдээҕи аһынарын оннугар мөҕөр. Н. Якутскай
Киһи баара холлуо дуо көр киһи I. Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, ону-маны билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэн-көрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ
Санаата холлор көр санаа II. Бу Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ини. Күндэ. Сирэйин быһыыта (сирэйэ) холлор кэпс. — туохтан эрэ самнан, санаата түһэн, сирэйэ-хараҕа саппаҕырар, арбы-сарбы буолар. ☉ Перемениться в лице, помрачнеть, потемнеть лицом, нахмуриться
[Микиитэ] Кыайан саҥарбата. Тапталлаахтык, эрэллээхтик көрөн мылаҥнаһа олорбут оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
[Лэкиэс:] Мин чахчы бардахпына, сирэйгит быһыыта холлуо эбээт. С. Ефремов. Барыбыт да аччыктааммыт сирэйбит быһыыта холунна. СТБКТ
ср. др.-тюрк., тюрк. хора ‘уменьшаться, убывать, худеть’
II
холуй диэнтэн бэй
туһ. [Түөһэйбит оҕонньор] топпукка холунна. П. Ойуунускай
Кини [Тиитэп] атын киһиэхэ оччо кэрэхсэбилэ суох суолу кэпсээн эрэргэ холунна быһыылаах. Амма Аччыгыйа
III
аат. Ыҥыыр, ат өрөҕөтүн курдуу баран, дьириминэн тардыллан бааллар, бирээскэлээх уһун быата. ☉ Широкий ремень седла или седёлки, затягиваемый под брюхом лошади, подпруга
Атын холунун тарда турар Охонооско Микиитэ тиийэн оргууй ботугураата. Амма Аччыгыйа
Ата даҕаны, холуннара босхо барыар диэри иһэ хам сыстан атырдьах ыйынааҕы иинэ хатан эрэр сөкү оту иҥсэлээхтик хабыалыыр. У. Нуолур
Ыҥыырым холуна быстан хаалбытын хаһан бу сылдьаммын оҥостобун? Н. Абыйчанин
ср. др.-тюрк. холан ‘поясной ремень, подпруга’, тув. колун ‘брюшная седельная подпруга’