налоговый потенциал

индекс налогового потенциала поселения

фискальный потенциал территории

аат.
1. Эт-сиин, быччыҥ, өй-санаа кыамтата, сэниэтэ. ☉ Физическая и душевная сила, возможности кого-л. к активным действиям
[Огдооччуйа] быһыыта, тыҥата бэргээтэ. Болот ону көрөн аһата, мииннии түспүт киһи дии саныыр да, күүс-кыах суох. Н. Заболоцкай
Кэлэктиип биир санаата, биир сыала, оннооҕор биир салгынынан тыынара киниэхэ [Мария Яковлевнаҕа] күүс-кыах, эрчим-тирэх биэрэллэрэ, биэрэллэр даҕаны. «ХС»
2. Үлэни оҥорор, толорор кыах, күүс. ☉ Производственный потенциал, трудовые ресурсы
Өрүһүйэргэ аналлаах дьоннору хаалларан баран, туох баар күүһүкыаҕы барытын уҥуоргу биэрэккэ бырахпыттара. Д. Таас
Тутуу былаана сыл ахсын улаатыннарыллар. Оттон күүс-кыах онно сөп түбэһиннэриллэн тэриллибэт. «Кыым»

I
даҕ. Саамай кэнники, бүтэһик; саамай уһук. ☉ Самый последний, завершающий; конечный. Тиһэх бакаал иһилиннэ: «Мэлдьи доҕордуу буолуоҕуҥ!» Эллэй
Арай умнуллуо суоҕа хаһан, ханна даҕаны Эн биир дьоруой ыччатыҥ тиһэх хаартыската. С. Данилов
Тиһэх тохтобулга оптуобустан түһэн, Дмитрий Петрович тустуу саалатын диэки хаамта. НЕ ТАО
♦ Тиһэх суолугар (суолга) атаар көр атаар
Сайыҥҥы куйаас күн оҕонньору тиһэх суолга атаараары киһи бөҕө тоҕуоруйбут. Е. Неймохов. Эллэйи тиһэх суолга атаарарга олус элбэх киһи кэлбит этэ. «ХС». Тиһэх тылын этэ илик калька. — бэйэтин кыаҕын өссө да ситэ туһана, бэйэтин көрдөрө илик. ☉ Он ещё не сказал своего последнего слова, он ещё не проявил до конца свой потенциал
Оттон үһүс миэстэҕэ улахан эрийсии буолуох курдук. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ да тиһэх тылларын этэ иликтэр. «Кыым». Тиһэх чаас калька. — кимтэн, туохтан эмэ арахсар эбэтэр өлөр бүтэһик түгэн, чаас. ☉ соотв. последний час
Кини тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Бу амырыын ыарыыттан ама туох ааттаах быыһаан ылыаҕай? Тиһэх чааһа бу тирээн кэллэҕэ. В. Иванов
◊ Бүтэр тиһэххэ — бүтэһигэр, түмүгэр. ☉ В самом конце
Бүтэр тиһэххэ Кеша Тускаев тыл этэ тахсыбыта. Эрилик Эристиин
Тиһэх күн көр күн. Сэлиик атыыһыт сэллик ыарыыга быһа эмтэрэн адьас өлөөрү тиһэх күннэрин ааҕа сылдьара. Н. Лугинов
«Эрэлбит эрэ кини этэ», — диэн нүһэр, тиһэх күҥҥэ эрэ этиллэр саҥалар онтон-мантан иһиллибиттэрэ. А. Сыромятникова. Тиһэх сонун — араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн, хаһыатынан бүтэһик сонуннары иһитиннэрии. ☉ Последние известия, новости
Эбээн, юкагир приёмниктан Истэр «тиһэх сонуннары». Дьуон Дьаҥылы
Киэһэ үлэ кэнниттэн Кэтэһэбит сэттэттэн Дьокуускайбыт «кэлэрин», Тиһэх сонун кэпсиирин. М. Тимофеев
Тиһэх суол көр суол. Тиһэх суолун булбут. И. Бочкарёв
Кини мэлдьи бөдөҥ, үтүө көрүҥнээх, күүстээх дьону таптыыра. Ол өйүн бу тиһэх суолугар да ыһыктыбакка истэҕэ. «ХС». Тиһэх тыл — 1) ким эмэ тугу эмэ этэригэр түмүктүүр тыла. ☉ Чьё-л. заключительное слово
[Мирей] бэйэтин санаатыгар сүүмэрдэммит тылларынан мүччүргэннээх тиһэх тылын эттэ. Эрилик Эристиин; 2) киһи өлөөрү, тыына быстаары сытан этэр кэриэс-хомуруос тыла. ☉ Последнее, предсмертное слово
«Быраһаай, Андрей! Сор-муҥ барыта таҥараттан тутулуктаах буолар, дьон хаһан да онно буруйдаах буолбаттар», — диэн этэ эдьиийиттэн истибит тиһэх тыллара. Л. Толстой (тылб.); 3) киһини көмүүгэ этиллэр бырастыылаһар тыл. ☉ Погребальное, прощальное слово
Сэбиэт Уйбаан, сирэйэ-хараҕа тыйыһыран, тиһэх тыллары эппитэ. П. Аввакумов; 4) суут-сок. сууттанааччы суукка этэр бүтэһик тыла. ☉ Последнее слово подсудимого на суде. Буруйдаах тиһэх тылын эттэ. Тиһэх чуораан — үгэс быһыытынан сылын аайы оскуоланы бүтэрэр үөрэнээччилэргэ анаан ыытыллар тэрээһин аата. ☉ Последний звонок
Тиһэх чуораан, Суолга алҕаан Тыаһаа, тыаһаа, Туой, лыҥкынаа. «ББ»
II
аат., түөлбэ. Биир-икки саастаах эһэ оҕото. ☉ Медвежонок одного года — двух лет
Олорор дьиэлэрэ буоллаҕына …… сэттэ тиһэх эһэ тириитэ бүрүөлээх лип халҕан дьиэллээх. ПЭК ОНЛЯ I
Түбэстэҕинэ биир арҕахтан биэс-алта эһэни хостуохха сөп. Ол аата икки-үс тиһэҕэ, икки-үс наргычата (былырыыҥҥыта) бааллар эбит. ПАК АаТХ

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»