похудеть, осунуться; ыалдьан баран улаханнык хомньуйбут после болезни он сильно похудел.

дьүһ. туохт. Дэлби ыран, хатан хаал. ☉ Сильно похудеть
Өйдөөбүтэ — Хара чох баттаҕа Хаар маҥан буолбут этэ, Эдэр, эмньик бэйэтэ Экэйэн хаалбыт этэ. П. Ламутскай (тылб.)

даҕ. Синньигэс уонна кыра (киһи сирэйин этэргэ). ☉ Узкий и аккуратный (о лице человека)
Сис Сэмэнэ, чөлөҕөр сирэйдээх, кыһыл бытыктаах, чыначчы туттан кэдэлдьийэн хаамар киһи. Болот Боотур
ср. тат. челийү ‘похудеть, осунуться’

туохт. Ыалдьан, аччыктаан эбэтэр олус кырдьан ыр, көтөхтөр, куһаҕан көрүҥнэн. ☉ Сильно похудеть, отощать (обычно от старости, болезни, недоедания)
Дьаҥҥа хотторон, дьарҕаҕа эмтэрэн, сэлликкэ көйдөрөн, дьүүкэрэ дьүдьэйэн, эмиэ Арыпыана эрэйдээх курдук эрдэ үйэлэниэ турдаҕа. Болот Боотур
Оҕонньор сордоох дьүүкэрбит, …… кырдьан да буолуо, ким билиэ баарай? А. Сыромятникова
Өлөөнө соҕотох ынахтааҕа, саас ото суох буолан, аччыктаан охтуох курдук дьүүкэрэн ырбыта. П. Аввакумов

нареч. указывает на энергичность, быстроту и завершённость действия: сулбу биэр = а) выбить, сбить что-л.; хараҕаны сулбу биэр = сбить засов; б) быстро спустить, снять (напр. брюки); сулбу ой= выпрыгнуть, выскочить; сулбу оҕус = выбить что-л. (напр. топорище, втулку и т. п.); сулбу тарт = выхватить что-л.; быһаҕын сулбу тардан ылла он выхватил свой нож; сулбу түс = спадать, сползать (напр. о штанишках, чулках у детей); сулбу ыстан = выскочить, вырваться # сулбу түс = а) сильно похудеть; б) обогнать, вырваться вперёд.

туохт.
1. Кубус-кураанах буол. ☉ Быть, стать совершенно сухим
Быһыт оҥоһуллубатаҕа, уу тахсыбатаҕа буоллар, бу ходуһа бүтүннүү ити курдук кууран-хатан кугдарыйан туруо этэ. Амма Аччыгыйа
Ардах түһүмүнэ, сир-дойду кууран-хатан барда. М. Доҕордуурап
2. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть
Аһаатахтарына Хабырыыс-Хоборооско эмээхсин куурбут-хаппыт илиитэ хайаан да астарын дуомуттан арыый амтаннааҕын куду анньан биэрэр. И. Гоголев
Арай кини имигэс хаастара эрэ кини мэлдьи сылайбыт дьүһүннээх куурбукка-хаппыкка дылы сирэйин сэргэхситэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)

I
көтөх диэнтэн дьаһ
туһ. Күөх баттахтаах, Күөкэгэр моойдоох Көҕөн көтөр Көй салгыҥҥа көтөхтөрөн Көҥүл босхо көтөн испитэ. А. Софронов
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Дьон өйүн-санаатын дьонунан бэйэтинэн көтөхтөрүөххэ, дьонунан бэйэтинэн күөдьүттэриэххэ. Амма Аччыгыйа
II
туохт. Урукку туруккуттан биллэ-көстө ыр, дьүдьэй. ☉ Заметно отощать, похудеть
Кыһыны быһа үрэх соппоҥ отугар турбут Харачаас ынах уонна Кугастаайы кунан сааһыгар олус көтөхтөрөн тиийдилэр. Амма Аччыгыйа
Бүөр сыатын курдук бөкүнүччү уойбут били мааҥы бэйэлээх эһэ оннооҕор көтөхтөрөн, ыксаан арҕаҕыттан тахсара. Далан
Балбаара эрэйдээх көтөхтөрбүтэ, дьүдьэйбитэ сүр баҕайы, кырдьан да буорайбыт. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Уута, сиигэ суох буол, кураанах буол. ☉ Становиться сухим, сохнуть, высыхать
Быһыт аана өрө тардыллан, куурбут үрэх кумах сүнньүн тухары дэлэй киэҥ аан аһыллан турар. Амма Аччыгыйа
Саҥа кууран эрэр биир олбуор иһигэр икки кыра оҕо оонньуу сылдьаллара. Суорун Омоллоон
2. көсп. Ыалдьан эбэтэр уһуннук аччыктаан ыр-дьүдьэй, кубарый. ☉ Похудеть, побледнеть из-за болезни или продолжительного голодания
Өксүүнньэ бэрт өр ыалдьа сыппыт, онтон нэһиилэ үтүөрэн, хаана-сиинэ кууран, дьүдьэйэн, сөтөллө-сөтөллө барбаҕын сылдьар буолбут. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
др.-тюрк., тюрк. куру, хуру

аат. Туох эмэ тас өттө, бүрүөтэ, таһа. ☉ Наружная оболочка чего-л., скорлупа (яичная), кожура (напр., картофельная), кора. Сымыыт хаҕа. Хортуоска хаҕа
□ Кинигэ доҕоргун Киртитэр буолума, Хахтарын, лиистэрин Хайыта тыытыма. Е. Васильев
Сиэмэ [фасоль киэнэ] тас өттүттэн килбэчигэс ньалҕаархай хаҕынан бүрүллүбүт. КВА Б
♦ Хаҕа эрэ сылдьар (олорор) — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларан эбэтэр ыалдьан тугу да сэҥээрбэккэ, санаата атыҥҥа сылдьар (олорор). ☉ Будучи больным или озабоченным чем-л., не обращать внимания ни на что другое вокруг (букв. только оболочка ходит (сидит))
Ол күн уруоктарга мин хаҕым эрэ олоорто. Н. Габышев
Дириэктэрбит …… ыарытыйар. Мин көрдөхпүнэ, олох бүтэн баран, хаҕа эрэ сылдьаахтыыр да, ону ол диэбэт. Н. Босиков
Дьиэбин ахтан хаҕым эрэ сылдьар. В. Иванов. Хаҕа эрэ хаалбыт — 1) улаханнык ырбыт-дьүдьэйбит, этэ-сиинэ бараммыт. ☉ Крайне похудеть, отощать (букв. [от него] осталась одна оболочка)
[Анна Петровна:] Оту да охсорум, бурдугу да быспахтаһарым… Билигин хаҕым эрэ хааллаҕа эбээт. «ХС»; 2) хаҕа эрэ сылдьар (олорор) диэн курдук
Куттанан хаҕа эрэ хаалбыт, иһиттэн саҥата тахсыбат буолбут Өрүүнэ киирдэ. Н. Босиков
[Хаппытыан] дьыалаҕа иҥнибит киһи хаҕа эрэ хаалбыкка дылы, санаата-өйө атыҥҥа бара турар. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хас, хаз ‘кора’, хах ‘долька; ломтик’, хак. хаах ‘скорлупа’, монг. хаг ‘тонкий слой чего-л. на поверхности’

сыһ.
1. Тугу эмэ оннуттан түргэнник араара охсон (араара охсоору), күүскэ. ☉ Быстро, резко, энергично (отделять, срывать, вынимать что-л.)
Эдэр киһи кумааҕыга халыҥнык сууламмыт харчыны бүрүүкэтин кэлин сиэбиттэн сулбу ойутан таһаарда. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
Иван үөккэ ыйанан турар сүр модьу, модороон уктаах хотууру сулбу таһыйан ылла. Э. Соколов
2. Сүр түргэнник, түргэнник хамсанан. ☉ Быстро, резким движением, рывком
Онуоха бөрөлөр, эмискэ сулбу ыстанабыт диэн, кутуруктарын муус хам ылан тоҥмутуттан систэрин үөһүн быһыта тыытан, өлүтэлээн хаалбыттара. Саха фольк. Ылдьаа тиэтэйбиттик оронуттан сулбу ойон турбута. Н. Заболоцкай
«Һуу, бу тугу истэбин?» — диэн дьиэлээх эмээхсин үөгүлүү түһээт, сулбу ойон турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик
Учуутал сулбу хааман кэлэн кинээстээх иннилэригэр турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биир милииссийэ таҥастаах хатыҥыр эдэр дьахтар киирэн кэлэн остуолга сулбу ааста. Н. Заболоцкай
Биэс уруок кэнниттэн кылаас чааһыгар сылдьыбакка сулбу дьиэлээтэ. И. Сысолятин
♦ Сулбу түс кэпс. — кылгас кэмҥэ харахха быраҕыллар гына ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно, резко, заметно похудеть, исхудать за короткий срок
Дириэктэри көмүүгэ Өлөксөөндүрэ кыыһа Аана кэлбит. Хайдах эрэ сулбу түһэн, урукку кыыс дьүһүнэ хаалбатах. Н. Босиков
Сулбу түһэн ырда-дьүдьэйдэ. Бу ыйдарга Макпаз аан бастаан олох туһунан, ол мээнэ буолбатаҕын ырытан санаата. «ХС»
Ньукуу бу кэлин аҕыйах хонук иһигэр хайдах эрэ эмискэ сулбу түстэ, наар сөтөллөн хахсайар, түүнүн өргө диэри утуйбакка эрэйдэнэн эргийэр-урбайар. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Сулбу түс кэпс. — 1) сатаан тутуллубакка аллара диэки түс, сулбуруй (ким эмэ кэтэ сылдьар таҥаһа, хол., ыстаана). ☉ Спадать, сползать (напр., о штанах)
Хааһах саҕа хайыттыбыт хара ыстаана сулбу түспүт, кулуһуну холбуу тутан кур оҥостубут. Эрилик Эристиин
Кини букатын даҕаны бэстилиэтэ суох эбит, ыстаана сулбу түһэрин уҥа илиитинэн тутан испит. Т. Сметанин; 2) түргэнник, дьулуруччу бар. ☉ Помчаться, понестись
[Таня] ат сулбу түһэн дьулуруччу хааман бардаҕына, тэһиинин холкутатар. Л. Попов
Хайатын бу курдук тыа устун айаннаан иһиэхпитий, айан суолугар киирэн сулбу түһэн хаалыаҕыҥ. Эрилик Эристиин
Улаан иннин диэки сулбу түһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай