с. билии, быһаарыы; действовать по своему усмотрению бэйэҥ билиигинэн 01ГОр.

хозяйничать, распоряжаться по своему усмотрению; биһиги бардыбыт, эн дьиэҕэр хаһаайыннаа мы уходим, ты хозяйничай дома.

сыһ. Талбытынан, көҥүлүнэн, бэйэтэ билэринэн (киһи көмөтө, тэрийиитэ, кыттыыта суох). ☉ По своему усмотрению, свободно, самотеком (без помощи, участия кого-л.)
Чыычаахап тэһиинин ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилэн, атын дьаалатынан ыытан иһэр. Софр. Данилов
Туох да диэ, бэйэтин дьаалатынан сылдьарын таптыыр киһи. АаНА СТСКТ
Тыы өрүс сүүрүгэр бэйэтэ дьаалатынан устан испитэ. «ХС»

сыһ. Бэйэтэ билэринэн, хайдах саныырынан, талбытынан. ☉ По своему нраву, разумению, как заблагорассудится
Кутургуйа талбытынан тахсар, тойон таптаабытынан дьаһайар (өс хоһ.). Ким баҕарар таптаабытынан сылдьан, түбүлээбитин барытын туойдаҕына туох үтүөтэ кэлиэй. Н. Лугинов
Оо дьэ, аныгы оҕолор таптаабыттарынан сылдьан эрдэхтэрэ. С. Ефремов

Пекарский:
своеволие, воля, произволение, свобода; бэйэтэ дьаалыытынан сылдьар живет по своему желанию (произволению); обургу дьаалыы изрядный по величине; күтүр дьаалыы! (человек по отношению к абааһы ) страшилище! улуу дьаалыы гордый, гордец, Л. ; ама дьаалыы, кини куотуо дуо? может ли быть, чтобы даже он ускользнул? эр дьаалыы! ишь, какой (молодец)! эр дьаалыы, эт татай! - восклицание удивления, граничащего с благоговением, перед каким-нибудь молодецким поступком;

дьаалыытынан по своему произволению дьаалыытынан көмөлөстө по своему почину (пожеланию), без упрашиваний, помог

сов. что 1. физ. тоһут, хадьыт; 2. перен. (в сознании, восприятии) токурут, кубулут; он по-своему преломил всё сказанное кини туох этиллибитин барытын бэйэтэ өйдүүрүнэн токуруппут.

туохт.
1. Хаһаайыстыбаны көрөн-истэн, дьаһай. ☉ Вести хозяйство, хозяйничать
[Тээллэриис] маҕаһыын сабыллыбытын кэннэ, Даайа бэйэтэ хаһаайынныыр кэмигэр, кэлбитэ. И. Гоголев
Тыа сирин кэккэ оройуоннарын хаһаайыстыбалара уонна тэрилтэлэр сатаан хаһаайыннаабат буолуу чахчыларын таһаараллар. «Кыым»
2. сөбүлээб. Атын сиргэ кэлэн тугу эмэ таптаабыккынан, талбыккынан дьаһай. ☉ Распоряжаться по своему усмотрению где-л. (как у себя дома)
Арааһа, ити бэҕэһээ Одончик лааҕыртан кэлэ сылдьан хаһаайыннаабыт быһыылаах. Н. Лугинов
Сороҕор бытыылка хомуйааччылар кэлэн хаһаайынныыллар. И. Попова
Биэрэккэ үрүҥ гвардеецтар хаһаайынныыллара. ОТК

нареч. разг. 1. (по-своему) бэйэ билэринэн; расправиться по-свойски билэргинэн дьүүллээ; 2. (как принято у близких) бэйэ киһитин быһыытынан; скажу тебе по-свойски эйиэхэ бэйэ киһитин быһыытынан этиим.

дьүһ. туохт.
1. Бэйэҥ таптыыргынан, хайдах саныыргынан дьаһанан олор; айбардаа. ☉ Хозяйничать по своему усмотрению, как вздумается; своевольничать
«Эргиттэ» хоту хонноҕор, былыргылыы Хабарҕа муннуктаах, кыараҕас түннүктээх дьиэҕэ Байбал Сэмэнэп ийэтэ Маабыра эмээхсин күөдүлгэхтиир. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ генераллар Дону уонна Кубаны былдьаабыттара. Украинаҕа ньиэмэстэр көҥүл күөдүлгэхтээбиттэрэ. М. Прилежаева (тылб.)
2. Илиигин-атаххын босхо ыытан, ыһыллаҥнаан хамсан (күөдэл курдук таҥныбыт киһи хамсаныытын этэргэ). ☉ Двигаться торопливо, беспокойно, нескладно раскидывая руки, ноги (под ворохом одежды)
Эрдэлиир Миитэрэй «Суор ойуун» буолан, кыыран күөдүлгэхтээн баран …… олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Туораҥа дьон ортотуттан күөдүлгэхтээн таҕыста. А. Сыромятникова

умса диэнтэн хат.- күүһүр
Арбаҕар бараан бэргэһэни умсары кэппит, саалаах, икки бартыбыаллаах киһи ойон киирэр. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөссэни окумалыттан харбаан ылла, сиргэ аҕыйахтык үктэннэрэн, дьиэҕэ умсары аста. М. Доҕордуурап
Давыдов умуллубут бөппүрүөскэ умнаһын имитэр, умсары көрөр, өр саҥарбат. М. Шолохов (тылб.)
♦ Умсары чабырҕайдаах — куһаҕан санаалаах, өһөс майгылаах. ☉ Зловредный, упрямый, поступающий по-своему, вопреки необходимости и здравому смыслу
[Ньургун Боотур] Өлөрсөн арахсар Өһөс майгылаах, Умсары чабырҕайдаах, Оһолу көрдөспүт Оҕо буолуох этэ. П. Ойуунускай. [Мин уолум] ол гынан баран бэрт өһөс дьүһүннээх, бэрт умсары чабырҕайдаах, бэрт түҥнэри майгыннаах киһи буолуо. Саха фольк.