правдивый; справедливый; кырдьыксыт киһи правдивый человек.

прил. 1, көнө, көнөтүк барар, көнө сурааһыннаах; прямолинейное направление көнө туһайыы; 2. перен. (правдивый, открытый) көнө, судургу; прямолинейный человек судургу киһи.

1) прямой, ровный; гладкий; көнө хонуу ровное поле; көнө суол прямая дорога; 2) перен. честный, правдивый, прямой; справедливый; көнө киһи прямой, честный человек; суут көнө , судьуйа токур погов. уст. суд прямой, да судья кривой.

1. даҕ., кэпс. Дьиҥ баарга сөп түбэһэр, сөптөөх, кырдьыктаах. ☉ Правильный, правдивый
   Өрүү быраапсай киһини Өрүү итэҕэйиэм суоҕа. Өйүнэн киһиргэниэ кини, Үрдүбэр өҥөйөн туруоҕа. Л. Попов
2. аат суолт. Туох эмэ дьиҥнээххэ сөп түбэһиитэ, сөптөөҕө, кырдьыктааҕа. ☉ Правильность, обоснованность чего-л.. Социалистическай индустриялааһын бэлиитикэтэ быраапсайын сэбиэскэй норуот Аҕа дойдутун Улуу сэриитин сыллара бигэргэппиттэрэ. «Ленин с.»
   ср. русск. диал. правший, правский ‘правдивый, истинный, подлинный’ (напр., еще чья правшая будет, неведомо!)

1. аат. Хаһан да сымыйалаабат, хайдах баарынан кырдьыгынан этэр киһи; кырдьыгы эрэ тутуһар киһи. ☉ Человек, говорящий только правду; честный, правдивый человек, правдолюб
   Хайаан даҕаны архыып матырыйаалларын туһаныҥ. Архыып баар саамай эрэллээх, саамай кырдьыксыт. С. Тарасов
   Дуона суохха да кырдьыксыт буолуохха наада. М. Горькай (тылб.)
2. даҕ. суолт. Хаһан да сымыйалаабат, кырдьыгы эрэ тутуһар. ☉ Правдивый, честный (о человеке)
   Кырдьыгы аанньа ахтыбат, кырдьыгы сиргэ-буорга тэпсэр киһи кырдьыксыт дьону иитиэн сатаммат. Софр. Данилов

нареч. 1) прямо; көнөтүк бар= идти прямо; 2) перен. честно, правдиво, көнөтүк эт = сказать что-л. честно.

прил. 1. (ровный) көнө, быһа, быһа барар; прямая линия көнө сурааһын; прямая дорога быһа суол; 2. (гладкий) көнө, будьур-хайа суох; прямые волосы көнө баттах; 3. ж.-д. (беспересадочный) быһа, быһа сырыылаах (аара тохтообот); прямое сообщение быһа сылдьыһыы; поезд прямого сообщения быһа сырыылаах поезд; 4. (непосредственный) быһаччы; это его прямая обязанность бу кини быһаччы эбээһинэһэ; 5. (правдивый) көнө, судургу; прямой человек көнө киһи; прямой ответ көнө эппиэт; 6. (явный, открытый) көстөн турар, илэ, аһаҕас; прямой обман көстөн турар албыннааһын; 7. мат. көнө; прямой угол көнө муннук; 8. в знач. сущ. прямая ж. мат. көнө, көнө сурааһын; провести прямую көнөтө тарт; # прямая речь грам. сирэй саҥа; прямое дополнение грам. көнө толоруу; в прямом смысле слова тыл тустаах өйдөбүлүнэн; прямая линия родства быһаччы утумнаах уруулаһыы; прямая кишка анат. көнө оһоҕос; прямое попадание быһаччы табыы (снаряд, мина, бомба сыалга чопчу түһүүтэ).

1. аат. Дьиҥ баар чахчы. ☉ То, что соответствует действительности, правда
   Кырдьыгы этэр. Кырдьыгы тутус.  Көнө кырдьыгы көрдүүр (өс хоһ.). Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат (өс хоһ.). Этэр дьон эттэхтэринэ, сымыйаны даҕаны кырдьык курдук этэн таһаараллар, ханан даҕаны эҥкили-дьиэги булуоҥ суоҕа. П. Ойуунускай
   Кырдьык сабылынна, кыһыы буолла! Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Олоххо, тулалыыр эйгэҕэ баарга сөп түбэһэр дьиҥнээх, чахчы. ☉ Соответствующий действительности, действительный, содержащий, выражающий правду, правдивый
   Төһө кырдьык суолу кэпсээн эрэллэрэ буолла? Букатын мунан хаалан сылдьабын. С. Ефремов
   Кини кырдьык санаатын эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
   3
   сыһыан т. суолт. кырдьыга диэн курдук. Уйбаан, эн, кырдьык, олустаары гынныҥ. Амма Аччыгыйа
   Ол киэһэ, кырдьык, Биэлсэрбит кээлтэ. Эллэй
   Кырдьык, мин туох үлэһит буолабыный? Софр. Данилов
   тюрк. герчэк, киртү, герти

даҕ.
1. Кырдьыгы этэр, көрдөрөр; дьиҥ олоххо баарга сөп түбэһэр, сымыйата суох. ☉ Правдивый, справедливый, истинный (о содержании чего-л.)
Кырдьыктаах кириитикэ. Суукка кырдьыктаах көрдөрүү.  Ол эн Байбалыҥ эппитэ диэн, туох кырдьыктаах сэһэн буолуо үһү. Н. Түгүнүүрэп
2. Дьиҥ кырдьыкка, баар чахчыга сөп түбэһэр, сөптөөх, көнө. ☉ Соответствующий истине, беспристрастный, справедливый
Эһиги көнө, кырдьыктаах дьүүлгүт иһин махтанабын. Эрилик Эристиин
Норуодунай сэтээтэллэр кырдьыктаах дьүүлү олоххо киллэриигэ судьуйа бары бырааптарынан туһаналлар. САССРК
3. Кырдьык, көҥүл туһугар ананар, оҥоһуллар, кырдьыгы көмүскүүр. ☉ Отстаивающий правду, свободу (о чем-л.)
Ылыммыт дьыалабыт кырдьыктаах, Соруммут суолбут соргулаах. Нор. ырыаһ. Кырдьыктаах өттө төһөҕө да кыайар, кырдьыктаах өттүгэр сырдык күүс кыттыһар. Т. Сметанин
Чехия норуотун маассалара кырдьыктаах сэриини – ийэ дойду тутулуга суох буоларын иһин, баттааччылары утары сэриини ыыппыттара. АЕВ ОҮИ
Үгүс гуманист суруйааччылар …… кырдьыктаах тутул туһунан баҕара саныыллара. АЕВ ОҮИ
4. Дьиҥ суолталаах, быһаарыылаах. ☉ Имеющий важное значение, значимый, решающий
[Ааныс] Бүөккэ уолу хас сүүстэ муннукка хаайбыта, оттон дьэ кэлэн кырдьыктаах кэпсэтиигэ тугу да булан эппэтэ. А. Сыромятникова

1) разг. всякая мелочь; червяк, козявка; балык көлдьүнэ рыбная мелочь; 2) бездельник || праздный; көлдьүн киһи бездельник; көлдьүн олох праздная жизнь; 3) перен. мошенник || мошенничество; көлдьүнүнэн ыл = взять мошенничеством; көлдьүн күөмэйиттэн көппүт көнө буолааччы погов. то, что исходит из уст мошенника, всегда кажется правдивым.