прил
кырдьыксыт, көнө

прил. 1. (любящий правду) кыр-дьыхсыт, коне; правдивый человек кырдьыксыт киһи; 2. (содержащий правду) кырдьыктаах, кырдьык; правдивое известие кырдьыктаах иһитиннэрии.

аат. Чиэстээһин, бочуоттааһын. ☉ Чествование, почесть
Рим импиэрийэтин тыһыынчанан ааҕыллар дьонноро таҥараҕа чиэстэбил биэрэллэрэ. ДьДьДь
Ханнык баҕарар эр санаалаах, кырдьыксыт киһи бэйэтин төрөөбүт дойдутугар чиэстэбил биэрэр. ЭБЭДьА

аат., кэпс. Сымыйаччы, албынньыт. ☉ Врун, обманщик
Кини көрдөрөн туран, сымыйалыы үөрэммит. Бу дойдуга оннук киһиэхэ «сиикэйдьит» диэн аат быһааччылар. Л. Попов
Сиикэйдьит икки-үс сирэйдээх, Кырдьыксыт биир эрэ мөссүөннээх. Айталын

сэргээ диэнтэн атын
туһ. Оттон эппит тылы, салалта дьаһалын, толоругас, истигэн, эрэмньи, кырдьыксыт, көнө буолуу ханна барытыгар сэргэнэр. Н. Лугинов
Чингиз Айтматов «Плаха» диэн саҥа айымньыта сэргэннэ. Бу арамаан эмиэ ааҕааччылар уонна кириитикэ болҕомтотун олус тарта. «Чолбон»

аат.
1. Эргэ, былыргы докумуоннары харайар тэрилтэ. ☉ Учреждение для хранения документов
Билигин архыыптан көстүбүт матырыйаалтан көрдөххө, Алексей Елисеевич бандьыыттары бэриннэрэр туһунан боппуруоһу бэйэтэ киллэрбит эбит. Н. Заболоцкай
[Аласов] архыыбы хасыһан кыра дьон, баттаммыт аймах үҥсэр дьыалатын оҥорон биэрэрэ. Н. Заболоцкай
Хайаан даҕаны архыып матырыйаалларын туһаныҥ, Архыып баар саамай эрэллээх, саамай кырдьыксыт. С. Тарасов
2. Биир киһи эбэтэр тэрилтэ суруйууларын, суруктарын хомуура. ☉ Собрание рукописей, писем, относящихся к деятельности какого-л. учреждения или лица. Институт архыыба. Суруйааччы архыыба
□ Суруйааччы архыыбыгар [учуутал П.Н
Самсоновка] анаммыт икки хоһоон баар. Н. Түгүнүүрэп
Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС

1. аат. Онно суоҕу, сымыйаны этэр киһи. ☉ Лгун, лжец, обманщик
   Сымыйаччы тылыгар турбат (өс хоһ.). Сымыйаччы кэрэһиттээх, түөкүн хонуктаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. даҕ. суолт. Сымыйалыыр идэлээх, сымыйа тыллаах. ☉ Лживый, склонный ко лжи, обману
   Бу уол сымыйаччы буолаары гыммыт ээ. П. Ойуунускай
   Сымыйаччы дьону норуот бу иһин «ампаар айах, көҥдөй дүлүҥ» диир эбит буоллахтара. М. Доҕордуурап
   Тукаам, биһиги холкуоска хантан итинник сымыйаччы киһи көһүннэ. М. Доҕордуурап
   ◊ Буор сымыйаччы кэпс. — сымыйалаабатаҕына сатаммат киһи. ☉ Неисправимый лгун
   Кэһиибин, биирдии бэйэтэ тэриэлкэҕэ баппат собону аҕаллым, диир буоллаҕа бу буор сымыйаччы. С. Ефремов. Утар. кырдьыксыт

аат.
1. Туохха эрэ (үксүгэр үтүөҕэ) эрэнэр буолуу, эрэнэр-итэҕэйэр санаа; инники үтүөҕэ бигэ эрэл. ☉ Твёрдая вера, надежда (обычно на благополучный исход дела)
Кинилэр [доҕотторуҥ] эйигин куруук өйдүөхтэрэ, наадыйдаххына көмөлөһүөхтэрэ диэн санаа эрэмньини үөскэтэр. Н. Лугинов
Киһилии аатыҥ-суолуҥ алдьанара, кэскилиҥ, эрэмньиҥ букатыннаахтык эстэрэ …… бу баар эбит саамай ынырык, саамай алдьархайдаах. Софр. Данилов
Туох буолуохтаах барыта бэрт сөпкө буолан иһэригэр кини [Кутузов] эрэмньитэ өссө ордук күүһүрэн иһэр. Л. Толстой (тылб.)
2. Эрэллээх, бигэ, чиҥ халбаҥнаабат буолуу. ☉ Надежда, верность, непоколебимость
Эппит тылы, салалта дьаһалын толоругас, истигэн, эрэмньи, кырдьыксыт, көнө буолуу ханна барытыгар сэргэнэр. Н. Лугинов
Сэрии ыар усулуобуйатыгар хотугу киһи …… тулуурунан, санаата көнөтүнэн, дьэбиринэн, дойдуга бэриниилээҕинэн, ытара, туттарахаптара эрэмньитинэн хайҕатар буолара. КНЗ ОО

туохт.
1. Оннугуттан сыҕарый, хамсаа, хаадьаҥнаа. ☉ Сдвигаться с места, терять устойчивость, шататься. Баҕана халбаҥнаабыт
□ Иккиэн тыылара халбаҥныырыттан охтумаары уон араастаан балааскайдаан ылаллар. Н. Заболоцкай
Ынах эр киһини абааһы көрөн, тэбиэлэнэр, халбаҥныыр. А. Фёдоров
Хаар үрдэ сыыйыллар, наарта ууга устардыы халбаҥныыр. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ оҥорортон саараҥнаа, куотуна сатаа, ылына охсума. ☉ Быть в нерешительности, сомневаться, колебаться, уклоняться
Араас ааттаах ырыаһыттар, олоҥхоһуттар, …… халбаҥнаабат кырдьыксыттар. Амма Аччыгыйа
Өлүүттэн чугуйар буолумаар, Халбаҥнаан биэримээр. А. Абаҕыыныскай
3. көсп. Өрүү биир туруктахх буолбакка, уларыйа-тэлэрийэ, эбиллэ-көҕүрүүү, хамсыы тур. ☉ Изменяться, колебаться
Биһиги эрабыт буолуо алта тыһыынча сыл анараа өттүгэр Сир шарыгар киһи ахсаана икки-биэс мөлүйүөн иһинэн халбаҥныыра. ДьДьДь
ср. хак. халбанъна ‘болтаться (об одежде); двигаться тяжело и неуклюже’, тув. калбаҥнаар ‘трепетать’

туохт.
1. Дьиикэй табаны, тайаҕы бултаа. ☉ Охотиться на дикого оленя, лося
Үйээнди хоһуун манна кэлэн, балыктаан, кыыллаан үчүгэйдик олорбут, элбэх оҕоломмут. Болот Боотур
Аҕалара кыыллыы Тумат сиһигэр тахсыбыта. С. Тумат
Хайыһарынан хаамыы саҕана ыалдьан хааллым. Ол иһин аанньа кыыллаабатым. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ сойуолаһан, мөҕөнэтэн, түүрэйдээн кими-тугу да истибэт, ордуос гын, төттөрүлэһиннэр. ☉ Постоянными придирками, преследованиями вызвать у кого-л. стойкое желание действовать наперекор, спровоцировать в ответ негативное поведение
[Баһылай:] Биир эмэ көнө сүрэхтээх, кырдьыксыт киһи баар буоллаҕына, дьэ, ону кыыллаан, куһаҕаҥҥа тиэрдэр айдаана буолар. А. Софронов
Ийэлээх аҕата уолларын алыс түүрэйдээн, адьас кыыллаан кэбиһэ сыстылар. Н. Лугинов. Долгуйаананы эһиги олус кыыллаамаҥ, кини кимнээҕэр да кыһамньылаах буолуоҕа. А. Федоров
3. көсп. Кими-тугу эмэ үргүтэн күрэт, кыйдаа, куттаан үүр, быралгы ыыт. ☉ Вспугнув, вынудить кого-л. бежать; преследовать кого-л.; разогнать кого-л., напугав
Бу киһи били сэттэ сыллааҕыта Ньоҕорук кулуба сынньан кыыллаан кээспит киһитэ Уйбаан Дууһа этэ. Эрилик Эристиин
Олохтоохтор аҕыйах табаланыахтарын бөрө кыыллаан кэбиспит этэ. Айталын
Сылгылары …… мээнэ кыыллаабакка сөрүүн бириэмэҕэ мэччитиллиэхтээх. Сылгыһыт с. Ыт кыыллаатаҕына, уйуһуйбут табалар маска-окко түһэллэр, ис иһинээҕи оҕолорун оһоллууллар. ВВ ЫСЫ