правление; колхоз бырабылыанньата правление колхоза.

постановление, решение; приговор; правление уурааҕа постановление правления; уопсай мунньах уурааҕа решение общего собрания; суут уурааҕа приговор суда.

аат.
1. Ханнык эмэ тэрилтэ үлэтин салайарга быыбардаммыт уорган. ☉ Правление (орган, управляющий чем-л.)
Уобалас бырабылыанньатын сабан, земствоны ууратан, Саха уобалаһыгар Сэбиэскэй былаас туруох тустаах. П. Ойуунускай
Настя маннааҕы лааппы эдэр булчуттарын барыларын бастаан, «Колымторг» бырабылыанньатыттан хары чаһытынан бириэмийэ ылбыта. Н. Якутскай. Холкуос бырабылыанньата салайар үлэҕэ сылдьар сорох дьонтон быстах үлэлээх холкуостаахтартан тыраахтарынан оту кэбиһэр сүүрбэ киһилээх бөлөҕү тэрийбитэ. «Ленин с.»
2. Бырабылыанньа үлэлиир дьиэтэ. ☉ Здание, дом, в котором размещено правление какого-л. учреждения
Бырабылыанньаҕа соҕотоҕун олордохпуна А.И. Софронов киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бырабылыанньаҕа кэлбиттэрэ, Кокоринов Хандыылыын көһүтэн олороллор. А. Федоров. Тойон дьиэтэ маҥнай холкуос бырабылыанньата буолбута. Амма Аччыгыйа. Тэҥн. хонтуора

туохт.
1. Бырабылыанньа дьиэтигэр бар, бырабылыанньа дьиэтин диэки бар. ☉ Идти в правление (в дом, в к-ром оно размещено)
[Күннэй:] Дьааһылабытыгар баран иһэбит. Онтон бырабылыанньалыахпыт. Суорун Омоллоон
2. Бырабылыанньа мунньаҕын ыҥыр, ыыт. ☉ Созвать, проводить заседание правления
Уочарата суох уопсай мунньахтаатылар, Уураах-эбэһээтэлистибэ бурҕаҥнаата, Быыстала суох бырабылыанньалаатылар, Быыгабар-сэрэтии таһырҕаата. Болот Боотур

аат.
1. Ыраахтааҕы салайар судаарыстыбата. ☉ Государство, управляемое царём, царство
[Былыргы Египеккэ] кыайбыт ыраахтааҕылар кыайтарбыттар бас билэр сирдэрин бэйэлэрин саарыстыбаларыгар холбууллара. КФП БАаДИ
2. кэпс. Туспа дойду, судаарыстыба. ☉ Отдельная страна, государство
Туйгун саарыстыбалар Тус-туһунан тоҕуннулар, Ааттаах саарыстыбалар Аҥыыаҥыы араҕыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үлэһит-бааһынай саарыстыбатын салайбыт, …… өрөгөй санаалаах, өркөнтөлөн тыллаах Ленин өллө. П. Ойуунускай
3. кэпс. Ыраахтааҕы эбэтэр оннук баһылык былааһа, баһылааһына. ☉ Власть, правление царя или власть какой-л. диктатуры
Былыр Күн өллөҕүнэ, «Ыраахтааҕы санаарҕаата» дэһэр Хараҥа сахалар, Хоту Өлүөнэҕэ Сэрии дьылыгар үлэлэһэн, Гитлер саарыстыбатын эстилэр. П. Тулааһынап
К.Г. Неустроев ыраахтааҕы былааһын хараҥа саарыстыбатын сутурҕалыы турбут революционердар эрдэтээҕи көлүөнэ биир саллааттара этэ. П. Филиппов
△ көсп. Ким, туох эмэ толору баһылыыр, көрөр-истэр сирэ. ☉ Место, сфера господствования кого-чего-л.
Дьиэ иһэ бүтүннүү — маама саарыстыбата. Амма Аччыгыйа
4. кэпс. Дьон санаатыгар баар туох эмэ туспа ураты дойду, эйгэ. ☉ Какой-л. особый мир, существующий только в сознании людей (напр., о небесах, рае, о мире злых духов)
Айыы тойон таҥара Аныгы саарыстыбатыгар Айыылаах кулутун аҕыннын! Амиин! А. Софронов
Аарыма чарапаахыны Миинэн ыллаан дьиэрэтэ Сырдык уу саарыстыбаны Таро көрө киирбитэ. И. Гоголев
Андаҕайабын, сымыйанан этэр күннээх буоллахпына, сырдык дууһабын халлаан саарыстыбата туппатыгар. Н. Павлов
5. көсп. Туох эмэ аҥаардастыы олохсуйбут уопсастыбаннай олоҕо эбэтэр аҥаардастыы туттуллар, наһаа мустубут сирэ, эйгэтэ. ☉ Сфера, место, где господствуют какие-л. порядки, явления, царство чего-л. [Балыксыт:] Оо, көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П
Ойуунускай. Онтон ыла уйгу-быйаҥ олохтоох саҥа дьоллоох саарыстыба үөскээбитэ үһү. И. Данилов
Сыыппара саарыстыбатын кистэлэҥ үүттэрин-ааннарын арыйа сатаан, сылаа-элээ сөрөммүтэ буолаарай ол аламаҕай харахтарга? С. Федотов
6. көсп. Туох эмэ биир суол туспа айылҕалаах ханыыта бүтүннүү. ☉ Вся совокупность видов, составляющих какую-л. область окружающей природы, царство (напр., о растительном или животном мире). Үүнээйи саарыстыбата. Харамайдар саарыстыбалара
□ Секвойя — үүнээйи саарыстыбатын биир саамай баараҕайа. ДьДьДь
Саха сирэ — мутукчалаах тыа, тайҕа саарыстыбата. ОЛ ПА
△ Киһи аймах бүттүүнэ. ☉ Человечество в целом
Киһини төрүөҕүттэн иитии уонна бүөбэйдээн улаатыннарыы — ийэ дьыалата. Ийэлэр киһи аймах кэрэ саарыстыбатыгар хайдахха дылы үрдүк үтүөлээххитий! А. Олбинскай

побуд. от таҕыс = 1) вытаскивать, извлекать, вынимать; суумкатыттан кинигэни таһаарда он вытащил книгу из сумки; ууттан таһаар = вытащить из воды кого-что-л.; чаанньыгы уоттан таһаар = снять чайник с огня; кыыныттан быһаҕын таһаарда он вытащил нож из ножен; он обнажил нож; таһаҕаһы трюмтан таһаар = поднять груз из трюма; 2) выносить; вывозить; дьиэттэн таһаар = вынести из дому кого-что-л.; куораттан табаары таһаар = привезти (букв. вывезти) товары из города; 3) выводить; выпускать; ынахтары мэччирэҥҥэ таһаар = выпустить коров на пастбище; тыыннаахтыы сии-сии тыыннаахтыы таһаарар баар үһү загадка есть такое: живьём съедает—живьём выпускает (туу верша); 4) выгонять, выпроваживать; изгонять; дьиэттэн (үүрэн ) таһаар = выгнать кого-л. йз дому; 5) выставлять, высовывать; тылгын таһаар = высунуть язык; 6) вывихнуть; илиитин таһаар = вывихнуть руку; 7) поднимать вверх, наверх; уолаттар моҕотойу тииккэ таһаарбыттар ребята посадили бурундука на дерево; 8) перен. выпускать, издавать; опубликовывать; хаһыаты таһаар = выпустить газету; хаһыакка таһаар = опубликовать что-л. в газете; харчыны таһаар = выпустить деньги; 9) перен. выпускать, производить, вырабатывать; саҥа боруоданы таһаар- вывести новую породу (скота); үүннэрэн таһаар = вырастить что-л.; оҥорон таһаар = производить что-л.; 10) перен. выводить, исключать; правление састаабыттан таһаарбыттар его вывели из состава правления; скобкаттан таһаар = мат. выносить за скобки; 11) перен. выносить, издавать; уурааҕы таһаар = вынести решение; 12) перен. делать, превращать; эйигиттэн үчүгэй булчуту таһаарыам я сделаю из тебя хорошего охотника; 13) перен. решать (напр. задачу); выводить (формулу); 14) в сочет. с сущ. выражает действие, связанное со знач. имени: ырыаны таһаар = выводить песню; запеть; толкуйдаан таһаар = выдумать, придумать что-л.; кырдьыккын таһаар = доказать свою правоту; ороскуоту (или хоромньуну ) таһаар = допускать убытки; делать (большие) расходы; саҥа таһаар = а) подавать голос; б) издавать звук; сыл таһаар = продержать, прокормить всю зиму (обычно скот); уҥуор таһаар = переправить на ту сторону; үрүҥэр таһаар = переписать на беловик; суол таһаар = проложить дорогу; өйүттэн таһаар = перен. свести с ума; таһыгар таһаарбат он виду не подаёт; туһатыттан таһаар = привести в негодность (букв. вывести из годности) # ас таһаарар он пускает слюни (букв. пищу — говорят о младенце, когда он пускает слюни пузырьками; по старинной примете это предвещает сытую, зажиточную жизнь); ааҕан (или суоттаан ) таһаар = вычислить что-л.; дуоһунаска өрө таһаар = повышать в должности; саҥа таһааран ытаа = плакать навзрыд, рыдать.