аат.
1. Туох эмэ буолбутун билэр уонна ону бигэргэтэр кыахтаах киһи, туоһу. ☉ Свидетель, очевидец
Түүҥҥү быһылааҥҥа биһиги үс киһиттэн ураты кэрэһит суоҕа. Нэртэ
Охсуһууну көрбүт кэрэһиттэртэн ыйыталаһан барбыппыт. Силиэдэбэтэл, кумааҕы, харандаас ылан, бэркэ сэрэнэн хааман, илдьэ кэлбит кэрэһиттэрин батыһыннара сылдьан, быһылаан миэстэтин болҕомтолоохтук иҥэн-тоҥон үөрэттэ. Н. Борисов
2. Тугу эмэни туоһулуур, бигэргэтэр чахчы, дакаастабыл. ☉ Свидетельство, признак, предвестник чего-л.
Саха норуотугар кыталык өрүүтүн даҕаны үчүгэй бэлиэтэ, дьол-соргу, уйгу-быйаҥ, өҥ-тот кэрэһитэ, илдьитэ буолар. П. Тобуруокап
Музейдар норуот историятын, олоҕун-дьаһаҕын, культуратын кэрэһиттэрэ буолаллар. И. Федосеев
Үөрүү бэлиэтэ, дьолбут кэрэһитэ — Мичээр сири баһылыахтын. И. Эртюков

I 1) уст. душа (олицетворение живого начала); 2) примета, предвестник чего-л. (обычно о "вещих" снах); түһээн уоту көрөр — ыарыы сүрэ видеть пожар во сне — к болезни # сүргүн баттат = испытывать, чувствовать неловкость, стеснённость (от присутствия кого-л. более старшего, солидного); сүрүн көтүт = сильно напугать кого-л.; сүрүн тоһут = сбить спесь с кого-л.; сүрэ көппүт он лежит при смерти; сүрэ тостубут у него подавленное состояние.
II 1) страх, ужас || страшный, ужасный || страшно, ужасно; сүр кыыл страшный зверь; сүрүн да сүрүн! какой ужас!; сүрэ бэрт! это (же) ужасно! (говорят, когда находят что-л. неприличным, неудобным, из ряда вон выходящим); 2) в знач. нареч. разг. страшно, ужасно; сүр улахан страшно большой; сүр күүстээх страшно сильный; сүр өһүргэс киһи ужасно обидчивый человек.

аат.
1. Кимиэхэ эмэ ханнык эмэ киһинэн тылынан биллэрэн этии, сорудахтааһын. ☉ Извещение, сообщение, поручение, передаваемое устно через кого-л.
Бу оттоох дьахтар илдьитин этэбин: «Оппун сиэбэтиннэр, тахсан миэхэ хоннуннар», - диир. Саха фольк. Эһэлэрин ханна эрэ хаалларан кэлбит буруйдаах буолуохтааҕар, кини илдьит аҕалбыт үтүөлээх киһи буола охсон хаалла. Амма Аччыгыйа
Мин сотору тиийэбин диэн кинилэргэ илдьит ыыппытым. В. Протодьяконов
2. Ким эмэ биллэриитин, сорудаҕын тиэрдэр киһи. ☉ Вестник, гонец
Таарыччы илдьит буол эрэ.  Ол тойотторго чуо бааччы туһааннаах суорумньу, итэҕэллээх илдьит буол эрэ... Саха фольк. «Онтон бэйэм таарыйбатахпына - итэҕэллээх илдьит, тустаах суорумньу ыытыам, ону өйдүө эрэ!» - диэтэ. Ньургун Боотур
3. Туох эмэ буолуохтаах, кэлиэхтээх билгэтэ, бэлиэтэ (тард. ф-гар). ☉ Предвестник чего-л. (в притяж. ф.)
Туллуктар, кэлэн иһэр саас илдьиттэрэ, тырыбыныы көтөллөр. Н. Якутскай
Ылааҥы күннэр илдьиттэрэ буоланнар, Ийэ дойдуга таптал ымыылара буоланнар, Түгэҕэ суох күөх халлааммар хаһыытаатылар Төннөн кэлбит үөр субан туруйалар. С. Данилов
Көрбөккүөн, бу тоҥ буору тобулу үүнэн тахсыбыт самаан сайын сааскы илдьитин - ньургуһун сибэккини. П. Филиппов
Үөрүү-көтүү илдьиттэрэ - чооруостар илинтэн тэлээрэ көтөн кэлэллэр. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. елчи, илчи 'посол'

I
1. аат.
1. Киһи ис күүһэ, күүрээнэ таһыгар көстүүтэ (сүнньүнэн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Внешнее проявление силы духа, воли человека (преим. употр. в притяж. ф.)
Көрүҥэ көстөрө, Көрөрө-күлэрэ Сүрэхпин сүүйдүлэр, Сүрдэрбин туттулар. П. Ойуунускай
Айаннаары оҥостон, сүрэ көтөҕүллүбүт ахан. Амма Аччыгыйа
2. Киһи саллар, куттанар туох эмэ ынырыга. ☉ Что-л. страшное, внушающее ужас
Арай тыал түһэн хааллын — манна сүрү кэпсииллэр дии! — Син буккуйан-тэккийэн сылдьыллааччы, бачча дойдуга кэлбит киһи баартаах буолуоҥ. Б. Павлов
Олорон баран мин диэки эргиллибитэ, дьулааннаах сүр сымнаабыкка дылы, хараҕа уонна мунна начааскыга күлэн ыллылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ынырыктаах, алдьархайдаах; сиэри таһынан. ☉ Страшный, отчаянный; невероятный. Сүр кыыл. Сүр көстүү
□ Хата, ол эрэйдээҕим, Өкүлүүнэм, бэрт сымнаҕас, сүр үлэһит, иистэнньэҥ, саҥата-иҥэтэ суох сылдьан барыны бары үлэлээн бүтэрэн-оһорон иһэр эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Сүр куйаас. Бороҥ Нил анныгар, Сөрүүҥҥэ баҕарбыт санаабар, Үчүгиийүчүгэй Өлүөнэм Үрүмэ долгуна көһүннэ. С. Данилов
Биһиги кырдьаҕас саллааттар, түбүктээх кэмҥэ олороммут, Кырдьаммыт сааспыт да ырааттар хаарбахха холоммот сүр дьоммут. И. Эртюков
3. сыһ. суолт. Олус, наһаа. ☉ Чрезвычайно, весьма
«Чэ да, кэпсии оҕус да, муҥнаама!» — диэххэ айылаах, сүр уйаннык саһарчы көрбүтүнэн, Өкүлүүн оһоҕун чанчыгар быар куустан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
Уол сүр улгумнук ойон турда. «ХС»
♦ Сүр баттат көр баттат. Омоҕой Баай эмээхсинэ биир киэһэ этэр: «Оҕонньор, эн ити Эллэй таһыттан киирдэр эрэ уҥуоҕуҥ босхо барыар дылы хамныыр ээ, быһыыта, куттанар, сүр баттатар быһыылааххын, итини эн билинэҕин дуу»
Саха фольк. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, бүтэйдии салла саныыр, сүр баттатар учууталлааҕым — Акулина Ивановна. С. Федотов
Мэхээс сороҕор утары этиэн баҕарар да, итирик киһини кытта аахсан даҕаны дии саныыр. Ол эрээри дьиҥинэн тойонуттан толлоро, дьулайара, сүрүн баттатара бэрт быһыылаах. «ХС». Сүрүн көтүт — кими-эмэ улаханнык куттаа. ☉ Сильно напугать, перепугать кого-л.. Хараҥа хоско киирэн хаһыытаан оҕо сүрүн көтүттэ быһыылаах. Сүрүн тоһут — кими эмэ киэптээбэт, киэбирбэт оҥор. ☉ Сбить спесь с кого-л.
Аҥаардастыы киэптээн айбардыы сырыттаҕына, Коля уол ыһыахха дьон бөҕө ортотугар хара буору уоптаран сүрүн тоһуппут. «ХС». Сүрэ баттыыр кэпс. — кими эмэ ким эмэ аата-суола, сураҕа, үрдүк солото толуннарар, самнарар. ☉ Подавлять кого-л. своим авторитетом, известностью, высокой должностью. Аатырбыт тустуук киирдэкиирээт сүрэ баттаата — эдэр уол уота-күөһэ суох туһунна
□ Кырдьаҕас киһи сүрэ баттыыра дуу, эбэтэр Хоруновы саҥа көрө сатаан эрэр буолан толлоро дуу? Н. Апросимов. Сүрэ көппүт — 1) олоххо тардыһар күүһэ өһүллүбүт, күүһэ-күдэҕэ эстибит (ыарыһах туһунан). ☉ У него иссякли все жизненные силы и энергия (о больном человеке); 2) эргэр. Амтана суох буолбут, соппоҥ буолбут (абааһыны итэҕэйэртэн ситимнээх: абааһы ас сүрүн — амтанын, тотоойутун көтүтэн ыллаҕына, ас амтана суох буолар диир былыргы саха. Ол иһин ас элбэҕиттэн, үчүгэйиттэн сөҕөр-махтайар сатаммат, абааһы истэн, сүрүн көтүтүө диэн буолара). ☉ Утрачивать вкус, становиться непитательным, невкусным
По старинному якутскому поверью: злой дух (абаасы) может высосать животворящую силу пищи, из-за чего она станет непитательной. Нельзя вслух выражать восторг, изумление по поводу обилия и вкуса еды, так как абаасы услышит и заберёт себе всю живительность пищи. Аҥаардас саҥараргыттан арыы (эбэтэр ас) сүрэ көтөн хаалар. ПЭК СЯЯ
Сүрэ көтөҕүллүбүт — сүргэтэ көтөҕүллүбүт диэн курдук (көр көтөҕүлүн). Дьонун көрсөөрү сүрэ көтөҕүллэн аххан сылдьар. «ХС»
Сүрэ тостубут — кута-сүрэ тостубут диэн курдук (көр кут-сүр). Күүгүнүү дэбилийэ турар күөх муора кытыытыгар, сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор, тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас ийэ соҕотох уоллааҕа арыгыһыт буолан ийэ сүрэ тостубут, дьүдьэйбит. В. Гольдеров
Евдокия Фёдоровна сүрэ тостубут, мэктиэтигэр кыччаабыт. М. Попов
ср. бур. һүр, һүрээ ‘величие’, кирг. сүр ‘грозность, грозный и важный вид, величие, важность’, саг. сүрээ ‘страх, удивление, ужас, чудо’, телеут. сүрэн ‘страх, опасность’, алт. сүр ‘призрак’, монг. сүр ‘величие; мощь, могущество’
II
аат. Билгэ, түүл билгэтэ. ☉ Примета, предвестник чего-л. (обычно о «вещих» снах). Түһээн уоту көрөр — ыарыы, өлүү-сүтүү сүрэ
□ — Ийээ, бөлүүн түһээн балык бөҕөнү сиэтим, ол туох сүрэ буолуой? — Балык — тумуу-сөтөл сүрэ
Үгээр кэлээри гыннаҕа. Ичигэстик таҥна сырыт, — диэччи ийэтэ. Г. Угаров
Бөрөлөр уол түүлүгэр аанньаҕа киирэн көстүбэттэр. Бу ыарыы, быстыы, сут сүрэ. П. Ламутскай (тылб.)
III
бэрт II диэн курдук
Дусяны кытта бэртиилэрэ сүр, киинэҕэ, үҥкүүгэ мэлдьи бииргэ сылдьаллар. И. Гоголев
Степанов сылайбыта, аччыктаабыта сүр эбит. А. Фёдоров
Муостабыт сыыһа-бөҕө сүр, харбамматаҕа, сууллубатаҕа быданнаабыт быһыылаах. «ЭК»