иэх-маах буол = теряться, быть сбитым с толку; не знать, что говорить и что предпринимать.

модальное сл. 1) как же, а как же, конечно, разумеется; ещё бы; аҕата сэмэлээминэ , хайыай отец его, разумеется, упрекает; хайыай , үлэлиир киһи ! а как же, он же работает!; хайыай , хайҕаппыт киһи ! ещё бы, его же хвалили!; 2) выражает вынужденность совершаемого действия, бесполезность предпринимать что-л. другое что делать, что поделаешь; делать нечего, ничего не поделаешь; хайыай , эмиэ барарыгар тиийдэ делать нечего, опять пришлось ему ехать; барбакка, хайыамый ничего не поделаешь, пойду.

I 1. частица модальная 1) вероятно, наверно, наверное; сарсын кэлэр ини вероятно, он завтра придёт; 2) наверняка, несомненно, точно, обязательно; сарсын да күн тахсар ини и завтра наверняка солнце встанет (т. е. не сделанное можно доделать и завтра); 3) усиливает высказываемую мысль с различными эмоционально-экспрессивными оттенками; үйэлээх сааспар үчүгэйи-куһаҕаны көрдүм ахан ини ведь за свою жизнь я видал-перевидал и хорошее и плохое; утуйдаҕа баҕас кытаанаҕын ини! ну и крепко же он спит!; дьэ, туттаҕым ини! наконец-то я (его) и поймаю!; 2. с сочет. киһи баар и гл. ф. прошедшего результативного вр. образует желат. накл.: сыта түспүт киһи баар ини полежать бы немного; 3.) с сочет. көрүөх бэйэм (или бэйэиг, бэйэтэ) и деепр. на =ан означает быть вынужденным делать, предпринимать что-л.; баран көрүөх бэйэм ини придётся мне идти (даже если тяжело или не хочется).
II уст. 1) младший родной брат; 2) младший родственник по линии отца (по отношению к сыновьям последнего).

дьүһ. туохт.
1. Кыайбат буола-буола туохха эмэ санан, кыайардык, хотоойутук туттан тугу эмэ гына сатаа (сэниэтэ суох, мөлтөх киһи туһунан). ☉ Предпринимать что-л., не имея на то сил, тщетно пытаться делать что-л. (обычно о физически слабом человеке)
Биһиги киһибит охсуһаары тарапачыһан көрбүтэ, ол эрээри …… сиртэн тирэҕин сүтэрэн, салгыҥҥа ыйанан, туһа тахсыбатаҕа. Далан
Туран эмиэ утарылаһан тарапачыһан көрөрө, сонно туох эмэ биллибэт күүс кинини көбүөргэ элээрдэрэ. Е. Неймохов
Ындыылаах көлө күүстээх тыалга эбэтэр куһаҕан үктэллээх суолга, сыыр быарыгар киһи аһыныах айылаахтык байааттаҥныы-байааттаҥныы …… хааман тарапачыһа сатаан баран, сэниэтэ быстан, сытынан кэбиһээхтиир. Я. Семёнов
2. көсп. Үөрүйэҕэ, кыаҕа, сатабыла суох буолан эрэйинэн тугу эмэ ситис. ☉ Добиваться чего-л. с большим усилием, преодолевать большие трудности в достижении чего-л.
Астаммыт эриэхэбит иккилии куул буолуо. Тарапачыһан-тарапачыһан син балаччаны буллубут. В. Миронов
Били Туора Күөл абааһыйдакаан уолаттара, син тарапачыһан улаатаммыт аны «суотай, дэһээтэй күн» иһин дьоннорбутун кытта, биригээдэлэргэ тэҥҥэ кэриэтэ, араас үлэҕэ сылдьыһар буолбуппут. «Чолбон»

I 1) миновать, проходить, проезжать; проследовать, идти дальше; күөлү аас = миновать озеро; аттаахтар аастылар проехали всадники; хоско аас = пройти в комнату; куоракка аас = проследовать в город; 2) протекать, миновать (о времени); идти, проходить, совершаться (о каком-л. процессе, работе и т. п.); икки хонук ааста прошло два дня; мунньах үчүгэйдик ааста собрание прошло хорошо; үһү сүүрбэ (или мүнүүтэ ) ааста двадцать минут четвёртого; үс хонугу ааспакка кэл приходи не позже, чем через три дня; киһи буруйа ааспат —халлаан түргэнник көнөр погов. вина человека не скоро забывается, скорее нёбо прояснивается; 3) прекращаться, утихать; исчезать; проходить; ардах ааста дождь прекратился; тыал ааста ветер утих; сылайбытым ааста моя усталость прошла; 4) в сочет. с деепр. на =ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно: сылдьан аас = зайти мимоходом; этэн аас = сказать мимоходом (следуя куда-нибудь); хонон аас = переночевать в пути; 5) переходить какой-л. предел, границу; уу тобукпун ааһар вода мне выше колен; 6) утрачивать возможность, быть не в состоянии (делать, предпринимать что-л.); тулуйарбыттан аастым я не в силах больше терпеть; 7) редко утратить что-л., лишиться чего-л.; көрөр харахпыттан ааһыым клятва чтоб мне ослепнуть (букв. пусть я лишусь своих зрячих глаз) # ааһар былыт албына пройдоха, плут, мошенник; ааһа түс = превосходить кого-л. в чём-л.
II уст. голодать, терпеть голод; айан киһитэ ааспыт путник проголодался; аастахха аба да амтаннаах , утаттахха уу да минньигэс посл. для голодного и трава вкусна, для жаждущего и вода сладка.

туохт.
1. Харыһыйан, ыарырҕатан, харыстаан кэмчилээн, ороскуокка киирэртэн туттун. ☉ Воздерживаться от расходов, скупиться, жалеть тратить что-л. Ороскуотун кэрэйбэтэххитинэ, эһиги даҕаны күөллэрдэ көһөрүҥ ээ. Болот Боотур
Манньатын-сулуутун, кэһиитин-тутуутун, атын да ороскуотун кэрэйиэ суохтааххын. Күннүк Уурастыырап
Хоргуйан олорон сыана кэрэйиэҥ дуо, өлөртөн быыһаммыккар үөрүөҥ. Болот Боотур
△ Буорту буолбатын диэн харыстаа. ☉ Беречь, оберегать что-л. от порчи
[Харытыан] үрүҥ сарыы этэрбэһэ сытыйарын кэрэйбэккэ, бадьаалаан тиийэн, умса сытар тыытын тиэрэ аста, ууга киллэрдэ. Л. Попов
2. Тугу эмэ ыарырҕаан оҥорума, тугу эрэ гынартан туттун. ☉ Затрудняться делать что-л., считая это слишком обременительным, сложным
Эмээхсин …… кини туһа диэн утуйбакка да үлэлиирин кэрэйбэт этэ. А. Федоров. Ыксаабыккар, сылайбыккар тэптэрэн, окуопа хастаргын кэрэйдэххинэ, бэрт сотору өстөөх буулдьатын аһылыга буолаҕын. ЫКТ
3. Тугу эмэни сүөлүргээн эбэтэр табыгаһа суоҕунан, толооһунан ааҕан, оҥорума, оҥорортон туттун. ☉ Не делать, не предпринимать, не решаться делать что-л., считая это неприличным, предосудительным, неудобным
Кини кэпсээнин истибит киһи бултуон да кэрэйиэх курдук. Амма Аччыгыйа
Биһиги саҥа үүммүт ньургуһуннары туура тардыахпытын кэрэйдибит. И. Сосин
Мин кинилэр [оҕонньордоох эмээхсин] ити чуумпу, нарын кэпсэтиилэрин быһыахпын кэрэйдим. Р. Кулаковскай
ср. п.-монг. кирэ ‘скупиться, скряжничать’, тув. кээргээр ‘жалеть, беречь’

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

1. аат.
2. Айан, айаннааһын, барыы-кэлии. ☉ Поездка, путь, дорога
   Сырыы үчүгэй. Киһи бөҕөнү көрдүм, бэйэбин да көрдөрбөхтөөтүм. Н. Лугинов
   Эһэтэ кырдьан сырыыны кыайан сылдьыбат буолан, кыыска «Сүрэх таас» аттынааҕы учаастагын арааран биэрбитэ. Н. Якутскай
   Оройуонтан боломуочунай сырыыта эмиэ үксээтэ. У. Нуолур
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
3. Ханнык эмэ туһаайыынан сылдьыы, барыы-кэлии. ☉ Курсирование по определённому маршруту, рейс
   Онон биир сырыыга уон үс кыыһы аҕалар. Эрилик Эристиин
   Дьокуускайтан, Иркутскайтан иккилииттэн итэҕэһэ суох сырыы кэлэр эбит. В. Протодьяконов
   Түөрт сүүс сүүрбэ тыһыынча туона килэмиэтирдээх сырыыны оҥороммун үс сыллааҕы былааммын сүүс аҕыс уон икки бырыһыан толордум. «Кыым»
   △ Көтөрсүүрэр кэлэр-барар, сылдьар кэмэлдьитэ, үгэһэ. ☉ Направление движения, миграции (дичи, зверей)
   Мантан инньэ күндьыл туругун араадьыйанан этэллэрин кэтээбит киһи, көтөр сырыытын эндэппэккэ билиэ эбит. Далан
   Булт сырыытын таба хаамтахха, булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Булт майгытын, сырыытын үчүгэйдик билэр булчут эрэ ыты сонорго сатаан ыытар. Ханнык баҕарар булка киһи бастыҥ доҕоро — ыт. ВМП УСС
4. көсп. Туох эмэ хамсаныытын, сыҕарыйыытын тэтимэ. ☉ Скорость, темп движения, перемещения
   Айанньыт сыарҕатын сырыыта түргэтиир. С. Данилов
   Балай эмэ буолан баран үһүс ыстаансыйа кэлбитигэр паровоз, хаһыытаан баран, арыый сырыытын мөлтөттөр-мөлтөтөн, кэлэн туран кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Үөрүйэх илиилэр имигэс-имигэстик хамсаналлар. Быһах да сырыыта бэрт. Тириитин ойоҕоһуттан араарарыгар, быһахтана барбакка, сутуругунан суптурута түһүөлээн кэбистэ. В. Миронов
5. даҕ. суолт., көсп. Содур, сэлээрчэх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Распутный, развратный (обычно о женщине)
   Хайа, ноко, сэрэн эрэ, таһыттан көрөн мин билэр идэлээхпин: кыыһыҥ сырыы кыыс, мүччү тутуоххун баҕарбат буоллаххына, мин этэрбин толкуйдаарыый. Далан
   Аньыы-саат уһуга диэн ааттаан, Аргыар аад айаҕар аан бастаан Сырыы дьон — сэлээччэх бэртэрин Симэллэр дииллэрин истэрим. Р. Гамзатов (тылб.)
   [Морозка] амарах майгыннаах сырыы уонна оҕоломмот дьахтары ойох ылбыта. А. Фадеев (тылб.)
6. сыһ. суолт. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хаһан оҥоһуллубутун, буолбутун көрдөрөр. ☉ В форме дательного падежа указывает время, момент совершения действия
   [Баһылай:] Аныгы сырыыгар иһиттээх кэлээр. А. Сыромятникова. Кустук [ыт аата] бу сырыыга куобах уҥуоҕа, мэйиитэ минньигэһин дьиҥнээхтик билбитэ. И. Федосеев
   Бастакы сырыыбар манна биир да дьиэ суох этэ. И. Данилов
   ♦ Ыт сырыытын сырыт — туһата суох халтайга баран кэл. ☉ Ходить, ездить куда-л. напрасно, предпринимать бесполезную поездку куда-л. «Дьэ ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт доҕор», — Соппуруон бу буолбутуттан төһө да кыбыстар курдугун иһин, дьиэтигэр хайыы-үйэ тиийбит саҕа үөрдэ. У. Нуолур
   ср. ДТС йорых ‘поведение, образ жизни, поступь, походка; поступок’

I
1. аат.
1. Сирэй ньуура, сирэй көстүүтэ. ☉ Лицо
Дыгын тойон дьахтара эппит: «Оҕонньоор! - диэбит,- бу дьүһүннэрэ биһиги дьүһүммүтүттэн чыҥха атын дьоннор эбээт!» Саха фольк. Ол мин дьүһүнүм харата, тоҥкуруунум, сатаан үҥкүүлээбэтим кини буруйа буолаахтыа дуо. Көмүс тэриэлкэттэн үҥкүрүйдэҕим ээ. Амма Аччыгыйа
«Ээ, [кэргэн тахсара] сөп буоллаҕа дии, кини кырдьаҕаһа туох буолуой, дьүһүнэ куһаҕана туох буолуой, сэниэ оҕонньорго баран бэйэтэ хотун буолуо буоллаҕа»,- диэн Хобороос хайҕаан барда. Эрилик Эристиин
2. Уопсай тас көрүҥ, бодо. ☉ Внешний вид, наружность кого-л., облик
Эр дьүһүнүгэр баар (өс ном.). Дьүһүнүн көрөн киһини сэнээмэ (өс ном.). Барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс сылайбыттар. Үлэ таҥастаах дьон, ол үөһэ сыыс-буор буолан, дьүһүннэрэ эбии бүрэтийбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ира ньирэйи үүрсэн иһэн кыыһырбыт хаас дьүһүнүн үтүктэн көрдөрөр. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ. ☉ Внешние очертания, вид чего-л., облик; панорама
Улуу Москва куорат …… Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүйүөхпүн өйүм хоппото. Саха фольк. Сэргэлээҕим күһүнэ Сиэдэрэйин эбитин, Айылҕатын дьүһүнэ, Аата, баайын-кэрэтин! Күннүк Уурастыырап
Куораппыт дьүһүнэ ити баар, хаһан уларыйыах бэйэтэй? Н. Заболоцкай
△ Моһуон, маарынныыр туох эмэ. ☉ Форма, фасон, вид. Бу олордоҕуна: арай биирдэ өрүс үөһээҥи өттүттэн биир аччыгый дьиэ дьүһүнүгэр дылы сэп уунан устан иһэр. Бу кэлэн, кырыыга тиксибит. Саха фольк.
4. Туох эмэ барыла. ☉ Очертания, контур (контуры), абрис чего-л.
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө-көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларыҥ төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри. Суорун Омоллоон
Саныыр идэҥ суруллар дьүһүнэ күлүмнүү-күлүмнүү, сүтэ-сүтэ хат төрүүр эбит. Суорун Омоллоон
Архитектор саҥа тутуу дьүһүнүн тутуллуон иннинэ эрэ буолбакка, оннооҕор эскиһин уруһуйа оҥоһуллуон иннинэ өйүгэр көрөр. ДИМ
2. дьөһ. суолт. Тугу эрэ оҥорор быһыы; оҥорорго сорунуу (тардыылаах формаҕа эрэ тут-лар, сэниир, атарахсытар дэгэттээх). ☉ Употребляется в притяжательной форме в роли послеслога или модального слова, имеет уничижительный оттенок
Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттарын киэһэ булбуппут. Амма Аччыгыйа
Всеволод Николаевич, бу ханналаатыгыт? - Күһүҥҥү тыаны көрө баран иһэр дьүһүммүт. Софр. Данилов
[Бууска] илин щитигэр 25 буулдьа суолун ааҕан тураллар. Щит кыҥыыр тыраҕаһынан түһэрэн, артиллериһы өлөрөн кэбиһээри ньиэмэс снайпердара бултаспыт дьүһүннэрэ. А. Данилов
[Тыыбын] ууга ыытымаары аһыйан аччарыһа турар дьүһүнүм. Н. Заболоцкай
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) - уруккугуттан букатын туспа көрүҥнэн (үксүн кими эмэ албыннаан кыайаары). ☉ Менять обличье, стараться казаться другим (обычно чтобы обманом достичь своей цели)
[Иирбит Ньукуус - бандьыыттарга:] Өлөрөөрү гынар дьоҥҥутун тыыннаахтыы уматан иһиҥ - оччоҕо уот-сиэмэ элбиэҕэ, орто дойду олоҕо тупсуоҕа, икки атахтаах өйдөнүөҕэ. Дьүһүн уларыйар уот сиэмэ буолар кэмим кэллэ. Умата тардыҥ!!! П. Ойуунускай
Суох, билигин өстөөх кирийбит, дьүһүн кубулунар, ньылбыйа сылдьар кэмэ. Г. Нынныров
Саха олоҥхотугар удаҕаттар даҕаны, бухатыырдар даҕаны дьүһүн уларыйар кубулҕаттаах буолаллар, оттон абааһы-адьарай бухатыырдара өлөн баран иккиһин төрүүр кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
Дьон санаатын бэйэтигэр тардаары аристократия, кини аны тус бэйэтин тускутугар буржуазияны утары буруйдуур ааҕы оҥорбута буолан дьүһүн кубулунарга тиийбитэ. К. Маркс (тылб.). Дьүһүнүнэн көрөр кэпс. - дьоҥҥо сөбүлүүрүнэн эбэтэр бэйэтигэр туһалааҕынан эрэ көрөн сыһыаннаһар (үксүн салайар үлэһит туһунан). ☉ Относиться к людям в зависимости от того, какое впечатление они производят или какое положение они занимают (обычно о руководителях - соотв. встречать по одежке)
[Кэтириис:] Биһиги бэрэссэдээтэлбит киһини дьүһүнүнэн көрөр ээ. Биһигинньик дьон эһигини кытта тэҥнэһиэхпит дуо? С. Ефремов. Дьүһүнүттэн көр - быһыыттанмайгыттан, туругуттан көрөн дьаһан, сыһыаннас. ☉ Предпринимать что-л. в отношении кого-чего-л. в зависимости от состояния, в котором находится это лицо или предмет, действовать или делать что-л. смотря по обстоятельствам
Оттон [хайыахпытый, кунаммытын уонна оҕобутун үлэлэтэ] ылан көрүөҥ буоллаҕа. Дьүһүннэриттэн көрөн харыстаан үлэлэтэ сылдьыаҥ. Амма Аччыгыйа
Онно бу курдук суруллубут: «Ыл ийэҕиттэн эҕэрдэтэ! Дьүһүнүттэн көрөн бэйэҥ билэргинэн сырыт». Суорун Омоллоон. Дьүһүнэ холунна - 1) сөбүлээбэккэ улаханнык кыыһырда, кыйаханна. ☉ Измениться в лице, иметь сердитый, раздраженный вид (от досады, обиды и т. д.)
Дьэргэ [киһи аата] сэбиэттэн санаата алдьанан, дьүһүнэ холлон киирдэ [мөҕүллэн, күтүрэнэн]. Болот Боотур; 2) уопсай туруга мөлтөөн, сэбэрэтэ уларыйбыт (ыалдьан, куттанан о. д. а.). ☉ Выглядеть неважно (из-за болезни, страха и т. п.)
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ [ууга түһэн тымныйбытыттан, иччиттэн куттаммытыттан]. Амма Аччыгыйа
◊ Бу (ити) дьүһүннээх - тугунан эрэ киһи орто, сөптөөх кэриҥ диэн саныырыгар быдан тиийбэт. ☉ Модальное сочетание, выражающее пренебрежение, жалость (малюсенький, плохонький, неважненький)
Ити дьүһүннээҕи кыайбакка аччарыһа тураҕыт дуо? Таһыттан киирбит киһи санаата: «Ааттатай, оҕолор! Өспүт да дьоннор эбиттэр! Бу дьүһүннээх синньигэс быаны быһа тарпат диэн сүрдээх мөлтөх дьоннор!» - дии санаата. Ньургун Боотур
«Ы, сааланыан баҕарар эбит дии, бу дьүһүннээх бэйэтэ!» - Микиитэ быраатын сүүһүттэн сыллаан ылар. Амма Аччыгыйа
Сааппаккын даҕаны... Былаас былдьастаҕа аатыран, ити дьүһүннээх киһини кырбыы тураҕын. Эрилик Эристиин
Мин бүгүн [тайаҕы олус ыраахтан ытан] улаханнык сыыстым ээ. Ити аата иҥсэбин кыамматым дуу, тугуй? Киси да бөҕөбүн! Ити дьүһүммүнэн булчут диэн ааттаахпын. Р. Кулаковскай. Дьүһүн быс - туох эмэ тас көрүҥүн атын туохха эмэ холоон, маарыннатан ойуулаан эт. ☉ Описать наружность, внешний вид, облик кого-чего-л., образно сравнивая его с другим предметом или лицом. Оһох Хомус [диэн сир аатын], арааһа оһоххо маарыннатан, дьүһүн быһан ааттааһын буолбатах быһыылаах. Багдарыын Сүлбэ. Дьүһүн хоһуй - тугу эмэ тас быһыытынан көрөн ойуулаан эт. ☉ Живописать внешний вид какого-л. предмета
Ханай диэн [көтөр] дьүһүн хоһуйан ааттааһын диир Э.К. Пекарскай. Оттон умсааҕы - умус-аах диэнтэн диир. Багдарыын Сүлбэ. Үтүө дьүһүммүн көрөөр - куһаҕан буоларбын көрөн абыранаар (үксүн кимиэхэ эмэ куттаан, чахчы киниттэн сылтаан куһаҕан буоларын - өлөрүн өйдөтөн этии). ☉ Полюбуешься моим несчастьем (обычно с угрозой, имея в виду свое несчастье, возможно даже смерть, причиной чему станет тот, к кому обращаются)
[Даайыс:] Хата бүгүн ийэбэр [ыарахан буолбуппун] этиэм, үтүө дьүһүммүн көрдүн... А. Софронов
[Оноҕочоон Чоохоон] уолаттарга, кыргыттарга баран [биирдэ сытыарыҥ диэн] ааттаспытын эмиэ үүрэн ыыталлар. Онуоха: «Чэ, бука барыгыт тылбын истибэтигит, үтүө дьүһүммүн көрөөрүҥ!» - диэн баран тахсан барар. Суорун Омоллоон
п.-монг. дьисун
II
аат. Туох эмэ өҥө, кырааската. ☉ Цвет, окраска; масть (животного)
Сааһын тухары дьүһүнэ кубулуйбат баар үһү (тааб.: хаардаах төҥүргэстэр). [Чыычаахтар] үгүстэрин дьүһүнэ биир бороҥ эрээри, тус-туспа саҥалаахтар, майгыннаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин, ол удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
Бу ынаҕым аата «Саһылыкаан», кини ньирэй эрдэҕиттэн албын, дьүһүнэ да саһыллыҥы. М. Доҕордуурап

1. туохт.
2. Атаҕы токурутан туохха эмэ (хол., олоппоско, сиргэ) уллуккунан, самыыгынан тирэн. ☉ Сесть, сидеть
   Мотуруона охтубут тиит үрдүгэр саҥата суох сыҥаах баттанан олорор. Амма Аччыгыйа
   [Ньукуус:] Дьэ, дьахтар, олоруоҥ дуо, ити оҕус сыарҕатыгар таһаҕаһы тиэй. Күндэ
   △ Көтөн кэлэн түс. ☉ Приземлиться. Сахсырҕа олордо
3. Ханна эмэ дьиэ-уот тэринэн олохсуй. ☉ Жить, проживать; оседать где-л. Бэйэлэрэ буоллаҕына, күүстэрэ эстэринэн ыар үлэҕэ эриллэ-эриллэ, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбуттар. Софр. Данилов
   Бэрт былыр саха аймах нуучча миэрэтигэр кытта илигинэ, биир ыал олорбута эбитэ үһү. Н. Якутскай
   Кырдьар сааспар баҕас тиийдэрбин. Аны биир аҕыс-тоҕус сыл олордорбун, сэгэрим эргэ баран, олоҕун оҥосторун көрдөрбүн, дьоллоох эбиппин дэниэм этэ. Күндэ
4. Ханнык эмэ сиргэ, дойдуга кэлимник тарҕанан олохсуй. ☉ Населять какую-л. местность. Нанайдар Хабаровскай кыраайга олороллор
   □ Орто Азияҕа сүнньүнэн түүр норуоттара: казахтар, кыргызтар, узбектар, туркменнар, каракалпактар олороллор. САИ ССРС ФГ
5. Буруйу оҥорон, тутуллан, сууттанан хаайыыга киир. ☉ Сидеть в тюрьме
   Хаайыыга олорон хааллахпына мин оҕолорбун ким иитиэй? Амма Аччыгыйа
   Турахин тойон өссө сайдан, кыһыллар Александровскай Централга хаайыллан олорбут дьону таһаартаан кэбиспиттэрин кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
   Икки сыл икки ый устата түрмэҕэ соҕотох киһи хаамыратыгар олорбута. И. Федосеев
6. харыс т. Оҕолон, төрөө (дьахтар туһунан этэргэ). ☉ Рожать (о женщине)
   Онус ыйыгар тиийэн, олорор кэмэ кэлэн, Эдэр дьахтар барахсан, Этэ ыалдьан, эймэнийэн барда. П. Ойуунускай
   Кэргэнэ ыарахан буолан, кини бырааттарын кытта барбатаҕа. Олороро чугаһаабыт дьахтары ханна быраҕыай? А. Фёдоров
   — Данил Данилович, эн эмиэ үлэлээбиккин дуу? — Ээ, мин хотунум олороругар тиийэн сылдьар. М. Горькай (тылб.)
7. көмө туохт.
8. -ан, -а сыһыат туохтуур форматыгар турар сүрүн туохтууру кытта, көмө туохтуур суолтатыгар салҕанан барар дьайыыны көрдөрөр. ☉ С деепричастием на -ан, -а основного глагола выступает в роли вспомогательного глагола и обозначает продолжающееся действие. Кэпсии олор. Ааҕа олор
   □ Кэбигирэй Миитэрэй хаар баарына өрүсүһэн отун тобоҕун чөкчөтөн тиэйэн аҕалан баран, дьиэтигэр киирэн чэйдии олорор. Амма Аччыгыйа
   Онтон туран итиитигэр тутан олорор ылтаһын куруускатын тыастаахтык тыы иһигэр бырахта. Эрилик Эристиин
   Кини тутан олорбут харандааһын остуолга тыастаахтык бырахта, мэктиэтигэр сирэйин этэ, энньэйбит сэҥийэтэ ибирдээн ыларга дылы гыннылар. И. Никифоров
9. -аары сыһыат туохтуур форматыгар турар сүрүн туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар дьайыыны оҥорор санааны эбэтэр оҥорорго бэлэми көрдөрөр. ☉ С деепричастием на -аары основного глагола выступает в роли вспомогательного глагола и обозначает намерение действовать, готовность к действию. Бараары олор. Көрөөрү олорор
   ♦ Аҕа баһын тосту олор көр аҕа
   Аҥаарыйа кырдьан, Аҕа баһын тосту олорон Аан ийэ дайдыттан Арахсар күҥҥүтүгэр Алгыс курдугунан арахсаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Көҥдөй көхсө эрэ олорор көр көҕүс II. Эбэм күөл уҥуоргу диэки тугу эрэ кичэйэн одуулаһардыы унаарыччы көрөн олорор. Бэйэтэ эмиэ ханна эрэ ыраах-ыраах, ити саныы олорор санаатын кытары барсан баран, көҥдөй көхсө эрэ олорор курдук. Н. Лугинов. Олорон биэр — туох эмэ куһаҕаны, куһаҕан содуллаах буолуоҕу утары тугу да гыммакка, дьаһал ылбакка хаал. ☉ Сидеть без действия, ничего не предпринимать, хотя обстоятельства требуют активности, противодействия кому-чему-л. ради собственного или общего блага, быть застигнутым врасплох
   [Иван Иванович:] Тоҕо мин олорон биэриэмий? Күүс кыайарынан силистэн-мутуктан тардыһыахха наада. С. Ефремов
   Земпредел чааһынан Сэмээр сүбэлэһиэхпит. Олорон биэриэхпит суоҕа, Уҥуохпут дьэ сонуоҕа, Баҕар, онно харыахтара, Бассабыыктар бэтиллэн охтуохтара. С. Васильев. Олорор мутуккун кэрдимэ — олоҕуҥ илгэтин, тутар тутааҕын алдьатыма. ☉ соотв. не руби сук, на котором сидишь, не разрушай основу своей жизни
   Дьиҥнээх булчут булдун кырыһыттан быһа хаһан да өлөрбөт, олорор мутугун кэрдиммэт, инникитин толкуйдаан бултуур. Далан
   Ол эрээри бардамнаамаҥ, Оҕотуйан наһаалаамаҥ: Үүнэр буоргутуҥ үөҕүмэҥ, Олорор мутуккутун кэрдимэҥ! С. Данилов. Түүн утуйума, күнүс олорума (түүн утуйбат, күнүс олорбот буол) — туох эмэ туһугар олус кыһалын, күнү-дьылы аахсыбакка сүүр-көт, сүгүн олорор кыахтан таҕыс, санааҕа-онооҕо түс. ☉ Потерять покой, лишиться сна (из-за каких-л. проблем)
   Тыл тылбытыгар киирсиспэккэ эрэбит, бар дьоммутун аймаатахпытына, алдьархайтан атын туох да тахсыа дии санаабаппын. Мин бу санааттан-онооттон түүн утуйбат буоллум, күнүс олорбот буоллум. П. Ойуунускай. Уулаах олорон умсуй (уу иһэ-иһэ хайҕаа) — аһара хайҕаа, сөҕөн-махтайан хайҕаа. ☉ Чрезмерно, усиленно хвалить
   Кэргэттэр кэмэ суох кэпсииллэр, Хамначчыттар харса суох хайгыыллар, Уолаттар уулаах олорон умсуйаллар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Биирдэ олорон тур — биир аһааһыҥҥа элбэҕи сиэ. ☉ Съесть в один присест очень много еды
   Бу маннык собону түөрт уону биирдэ олорон туруохтарын сөп. И. Гоголев. Дьукаах олор — ыал дьиэтигэр дьиэлээхтэри кытта бииргэ олор (атын ыал, дьон туһунан этэргэ, сүнньүнэн урукку бириэмэҕэ). ☉ В старину: жить, сожительствовать с хозяевами дома (семьёй), обычно в зимнее время, в целях экономии ресурсов и сил для отопления дома (о семье)
   Дьиэҕэ киирбиппит икки ыал дьукаахтаһан олороллор эбит. С. Ефремов
   Ити икки ыал биирдэ дьукаах олоро сылдьыбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Көскө (сыылкаҕа) олор — суут уурааҕынан төрүт олох сиргиттэн көһөрүллэн атын ыраах сиргэ олор. ☉ Быть, находиться в ссылке, быть сосланным
   Кини [Мицкевич] бэйэтин хорсун быһаарыныытын туһунан оччотооҕуга Шушенскайга көскө олорор Владимир Ильич Лениҥҥэ биллэрбитэ. И. Федосеев. Олорон хаал — 1) тугу да сатаан оҥорбокко хаал. ☉ Просидеть без дела, не успеть ничего сделать; 2) сыһын (кир, кырааска туһунан). ☉ Впитаться, оставив след (напр., о грязи, краске). Бэчээт курдук олорон хаал. Ойуу курдук олорон хаал. Олорор оҕо — туораттан көмөтө, өйөбүлэ суох олорор буолбут оҕо (алта ыйдаах оҕо). ☉ Ребёнок, который сидит самостоятельно (около шести месяцев от роду). Олорор оҕо сыанатын туох да билбэт үһү (тааб.: дьааһык)
   др.-тюрк., тюрк. олур