предсказание; предчувствие; үчүгэй ыра хорошее предсказание; доброе предчувствие; ыра ырааппат погов. что загадано — сбудется.

и. д. от түүй = 1) предчувствие (чего-л. недоброго); дурное предчувствие; 2) перен. разг. ирон. сомнение, недоверие.

и. д. от таай 1) отгадывание, отгадка; таабырын таайыыта= отгадывание загадки; 2) предчувствие; таайан кэпсиир= он рассказывает о том, что ему кажется.

примета, предзнаменование; предчувствие; куһаҕан биккэ дылы как дурная примета (о внезапном появлении чего-л. очень страшного, неприятного); бит гын не говори, а то сглазишь (букв. считай хорошей приметой).

аат. Туох эмэ буолуохтааҕы түүлүнэн эбэтэр атын туох эмэ бэлиэнэн сэрэйии, билгэлээһин. ☉ Предчувствие, основанное на приметах, знаках. Бит-билгэ оччото суох
□ Кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ таабырыннаһыыны, остуоруйалаһыыны, былыргы дьон бити-билгэни итэҕэйиилэригэр, барыныбары айыыргыыр кэнэн үгэстэригэр иитиллэн үөскээбитин …… ахтар. КНЗ КАӨ

беспокоиться, ощущать беспокойство (в предчувствии чьего-л. приезда — обычно о стариках и детях).

аат. Инники туох эмэ буолуохтааҕын таайтарар, биллэрэр, кэрэһэлиир бэлиэ, чинчи, сибики. ☉ Предчувствие, предзнаменование, примета
[Дьэбдьиэ] дьиэ иһигэр ол-бу бити итэҕэйэр курдуга. Н. Габышев
Урут, хаһан да дьиэ таһыгар чугаһаабат хабдьы көтөрдөр тэлгэһэ иһигэр, күрүө үрдүгэр түһэр буолбуттара. Мыычаан оҕонньорго бу эмиэ биир бит этэ. Кини тойоннуурунан, быйыл мас көтөрө сутуур, соппоҥ дьыла турара. Н. Якутскай
Балаайа куһаҕан битэ — хаҥас иҥэ быһыта тыыппыта, кырдьык, мэнээккэ буолбатаҕа: сотору «Хантаайап массыыната куорат суолун ортолоон иһэн, суол ханаабатыгар түһэн турар, аттыгар киһи баара биллибэт» — диэн сурах иһиллибитэ. Далан
ср. тюрк. бүт, пүт ‘верить’
◊ Куһаҕан биккэ дылы кэпс. — туох эмэ куһаҕан буолуохтааҕын биттэммиккэ дылы. ☉ Как дурная примета
Аата куһаҕан биккэ дылы. Болот Боотур
Ол иһин, куһаҕан биккэ дылы, бөлүүн балыктыы сылдьан кинини ахтыбыта ээ санаатыгар. Софр. Данилов
«Бэйи, ити куһаҕан биккэ дылы, тоҕо ыралыыр күтүрүй?» — Сөдүөччүйэ чаанньыгын үөһэ тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Ким эмэ туохха эмэ, тугу эмэ оҥорорго баҕарыыта, баҕа санаата. ☉ Желание чего-л. добиться, что-л. осуществить, устремлённость к чему-л., мечта
Кинилэргэ ити сырыы [кыраныысса таһыгар күүлэйдээһин] атын планетаҕа баран кэлии курдук хаһан да туолбат ыра этэ. Н. Лугинов
Бүгүҥҥүттэн сиппитинэн барар Циолковскай кынаттаах ырата, Саҕаланна үрүҥ күн анныгар История космическай эрата. Эллэй
Санаа ырата буолбут Сааскылаах дьэ чугаһаата. С. Федотов
Ол эрээри кыра да ыраны ситиһэр туһугар киһи үрүҥ сүнньэ быстыар диэри үлэлиэхтээх. П. Аввакумов
2. эргэр. Ким эмэ кэлэр кэскилэ эбэтэр кини инники олоҕор буолуохтааҕа. ☉ Предсказание или предчувствие чего-л.
Олоххутун ойуулуур Олоҥхоһут тыппыгар, Ыраҕытын тускулуур Ырыаларгыт тылыгар Алмаас тааскыт күлүмүн, Айылҕаҕыт кэрэтин, Аймах дьоҥҥут дууһатын Аҕалбыккыт диэбиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Ити гынан баран былыргы да саха төрөөбүт буоругар дьол тааһа баарын, ыра-таҥха да курдук буоллар, син билэр эбит. Суорун Омоллоон
«Дьэ, киһи бэрдэ үс кырыылаах!» — Дииллэрин истэрим кырабар. Олоххо сылаалаах-ырыылаах Оҥкул суох курдуга ырабар. Р. Баҕатаайыскай
◊ Ыра санаа — баҕа санаа (хоту) диэн курдук (көр баҕа II)
Эдэр эрдэҕинээҕи курдук ыра санаа кынаттанан кыырайа көтөр аны суох. Софр. Данилов
Лаана Серёжаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан. өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов
Коля итинник ыра санаа кынатыгар уйдаран, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Кэпсээннэр
ср. др.-тюрк. ырх, алт. ырым ‘предсказание, пророчество’

1) быть в подавленном состоянии при приближении дождя, ненастья (о человеке); 2) мокнуть под дождём, быть мокрым (о птицах); ардахтаабыт тураах курдук как мокрая ворона; 3) издавать особые звуки, менять поведение в предчувствии дождя (о птицах и животных); тураах ардахтыыр к дождю ворона каркает особо; баҕа ардахтаан тыаҕа тахсыбыт лягушки, предчувствуя дождь, вышли на берег; 4) тускнеть (о блестящей поверхности нек-рых предметов перед дождём); хотуур ардахтаабыт коса потускнела.