сов. см. преклоняться.

1) вставать на колени; ползать на коленях; тобуккар тур = встать на колени; оҕо тобуктуур ребёнок ползает на коленях; 2) перен. преклоняться перед кем-чем-л.

несов. кому-чему 1. (чтить как божество) сүгүрүй, үҥк; поклоняться силам природы айылҕа күүстэригэр үҥк; 2. (преклоняться) сүгүрүй; я поклоняюсь его таланту мин кини талааныгар сүгүрүйэбин.

туохт., эргэр. Нөрүй, нөрүс гын; тоҥхолдьуй. ☉ Наклоняться, быстро нагибаться, кланяться
Аҕабыыт үөрэппитин өйдөөн бокулуоннаабыта. С. Курилов (тылб.)
Аан ыксатыгар тохтоон, төбөтүн эрэ нөрүс гыннаран бокулуоннаата. И. Тургенев (тылб.)
△ Сүгүрүй, ытыктаа. ☉ Преклоняться, почитать
Үөрэттэр, өйдөөх кыыс, үс саха бокулуоннуоҕа. А. Софронов

1) преклонять колена; становиться на колени; кланяться; сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэбит фольк. мы (букв. имеющие коленные суставы) падаем на колени; үҥэн-сүгүрүйэн көрдөһөбүн уст. низко кланяюсь, покорнейше прошу; 2) перен. преклоняться перед кем-чем-л.; эн талааҥҥар сүгүрүйэбит мы преклоняемся перед твоим талантом.

туохт.
1. Кими тугу эмэ умнубакка ахта-саныы сырыт, ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Чтить память кого-чего-л., преклоняться перед памятью когочего-л.
Кыыс оҕо сааһыттан уларыйбакка хаалбыта — арай ити, долгуннура үүммүт суһуоҕа буоллаҕа. Ону таптаабат, кэриэстээбэт, биэбэйдээбэт буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Үөскээбит өтөххүн кэриэстиэҥ — Кэнчээри ыччаккын кэскиллиэҥ. Айталын
2. Өйдөбүнньүк, кэриэс быһыытынан күндүтүк тутан, харыстаан илдьэ сырыт (кими, тугу эмэни). ☉ Свято хранить что-л., сильно дорожить кем-чем-л. (обычно в память о близких)
Сардырҕаан эрэйдээҕи …… кэриэстээн ити уолу бэркэ диэн аһынабын. Эрилик Эристиин
Ийэм «Ыстапаанньыйа тикпит ыаҕайата» диэн кэриэстээн, тыҥырахтаахха тыыттарбат сүөгэй ыаҕайалаах этэ. М. Тимофеев
Аҕам саамай кэриэстиир уон икки үрүҥ көмүс ньуоската …… мэлийдилэр. Н. Габышев

туохт.
1. Кими эмэ улаханнык убаастаа, киниэхэ сүгүрүй. ☉ Уважать, чтить кого-л.; преклоняться перед кем-л.
Сүрэхтээбит аҕам кэриэтэ ытыктыыр, сүгүрүйэр, холобур туттар киһим уола. Н. Лугинов
Василий Протодьяконов-Дьэргэли диэн киһи барыта ытыктыыр кырдьаҕаһа. П. Филиппов
Ыччаты, үүнэр көлүөнэни уруккуну билэр, өйдүүр, сыаналыыр, өбүгэлэрин ытыктыыр, үрдэтэ тутар буоларга иитии холобура диэн итинник буолар. «Чолбон»
2. Тугу эмэ улаханнык сыаналаан, киниэхэ сүгүрүй, өрө тут, харыстаа (хол., сири-уоту). ☉ Чтить что-л. священное, заветное (напр., местность)
Биһиги, Бүлүү кырдьаҕас эбээннэрэ, бу тааһы улаханнык ытыктыыбыт. И. Гоголев
Сахалар бэйэлэрин төрөөбүт тыаларын ытыктаан «баай хара тыа», «аар тайҕа» диэн ааттыыллар. И. Данилов
Хайа да түөлбэҕэ дьон ытыктыыр, харыстыыр сирдэрэ баар буолаллар. Хомус Уйбаан
△ Ханнык эмэ кыылга, көтөргө сүгүрүй (саха итэҕэлин, үгэһин кытта ситимнээх). ☉ Почитать какое-л. животное, птицу, поклоняться ему (связано с якутскими верованиями, обычаями)
Онтон ыла Үйээнди биирдэ да эһэни бултаспатаҕа үһү, ытыктаан, суолун да быһа кэспэт буолбут. Болот Боотур
Балартан кинилэр тайаҕы ордук ытыктыыллара, итэҕэллэригэр киллэрэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Зоопаркаҕа хотойдору ытыктаан, тумна соҕус туттан, ботугураһан кэпсэтэн аастыбыт. «ХС»

туохт.
1. Кими эмэ уруйдаан, быраһаайдаһан, эбэтэр махтанан, тобуккун бокутан тоҥхой, бокулуоннаа. ☉ Кланяться, делать поклон кому-л. в знак приветствия, прощания или почтения, благодарности
Сэрии тойоно, күн судаарын уруйдаан үстэ сүгүрүйэн баран, кыһыл көмүс бакаалын өрө ууммута үһү. П. Ойуунускай. Тогойкин Ивановтаах Фокин диэки сүгүрүйдэ: «Хайыһар бэлэм, табаарыс капитаннар!» Амма Аччыгыйа. [Маттаҥаа] санаарҕаабыттыы тыһыргыыр көмүлүөк оһоххо сүгүрүйдэ: «Аал уот иччитэ, быраһаай!» И. Гоголев
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык сыһыаннас, кими эмэ олус убаастаа, үчүгэйдик санаа. ☉ Почитать когочто-л., преклоняться перед кем-чем-л., уважительно относиться к кому-чему-л.
Кэрэ кыыс, толуу дьахтар, Эһиэхэ сүгүрүйэбин, Эһиги суоххут буоллар Поэт буолуо суох этим мин. И. Гоголев
Ийэ... Ити тылга бэринэ, сүгүрүйэ, Ыллаан, күнү көрбүппүт. И. Федосеев
Баабыр, өбүгэлэр үгэстэригэр сүгүрүйэр иэһин боруостаабыт киһи быһыытынан, омуһах диэки аргыый, ол эрээри чиҥ-чиҥник хардыылаабытынан барда. Н. Заболоцкай
△ Ханнык эмэ таҥараны эбэтэр туох эмэ үрдүкү күүһү итэҕэй, таҥара курдук ытыктаа. ☉ Почитать что-л. как божество, веровать
Киһи айылҕа сокуоннарын билбэтиттэн сылтаан, туох эрэ үрдүгү булан, онуоха сүгүрүйэ сатыыра. Н. Лугинов
Кырдьаҕастар бары даҕаны сиргэ-уокка наһаа сүгүрүйэллэрэ итиэннэ биһигини сүгүрүйэр буоларбытыгар уһуйаллара. И. Сосин
Саха өбүгэлэрэ чопчу ханнык маска сүгүрүйбүттэрэ буолуой диэн боппуруос үөскүүр. «Чолбон»
3. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ оҥороругар көрдөс-ааттас. ☉ Просить, упрашивать кого-л. о чём-л.
Бары үөрүүнэн хотойу Баһылыгынан талбыттар, «Сөрүүн сири бул!» — диэн Сүгүрүйэ турбуттар. С. Васильев
«Чэ, кэлэн, хоноһолор, аһааҥ», — диэн Дыгын бэйэтинэн сүгүрүйбүт. Эрилик Эристиин
Улуус тойотторо туох дииллэр, сүгүрүйэн көрүөм. Сарсыҥҥы мунньахха тахсан, Куһаҕан Ньукулай уолун самнараллара сөп этэ. М. Доҕордуурап
♦ Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин көр сүһүөх
Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа турабыт. Ньургун Боотур
Көрдөһөн сүһүөхтээх бэйэлэрэ сүгүрүйэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Үтүө булкунан үтэлээбиккэр хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн тураммын ахтаах арыынан аһатан эрэбин! И. Семёнов
<Үс бараа хара> күлүгэр сүгүрүй — <үс бараа хара> күлүгэр үҥк диэн курдук (көр күлүк). Күн өркөн ууһун Күүстээх оҕотугар, Үс бараа хара күлүккэр Үстэ сүгүрүйдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
Илиибин түөспэр туттан Эн күлүккэр сүгүрүйэбин. И. Гоголев
Үрүҥ аанньалларым, сиэстэрэ кыргыттар, Эһиги үс күлүккүтүгэр сүгүрүйүөм, Эмп сыттаах дьикти дууһаҕытыгар. Н. Босиков
ср. тув. сөгүрүүр ‘поклониться, поклоняться (почитать)’, уйг. жүкүнмэк ‘становиться на колени, преклонить колени’

аат.
1. Туох эмэ улаҕата, күн эбэтэр сырдык тыкпат өттө. ☉ Теневая сторона, тень
Көхсүм кыараан ыксааммын биир охтубут тиит сыгынаҕын күлүгэр тиийэн сыттым да, утуйан хааллым. Н. Неустроев
Оҕо ол от күлүгэр тиийэн олоро түһүөн баҕара истэ. Суорун Омоллоон
Маша, бэс чагда быыһыгар тахсан, күлүккэ күөх от үрдүгэр Пушкин «Дубровскайын» ааҕа олорбута. М. Доҕордуурап
2. Туохха эмэ сырдык тыктаҕына, нөҥүө өттүгэр бэйэтин быһыыта түһэн харааран көстөрө. ☉ Отражение в чем-л., на чем-л.
Күөлгэ киирэн, күлүкпүн көрүнэн баран, бэйэбиттэн бэйэм сонньуйдум. Т. Сметанин
Улуу хайа Улан Ходо Күлүгэ ууга түһэн, мэктиэтигэр өҕүллэҥнии-өҕүллэҥнии, өрүтэ эккирии сытта. Эрилик Эристиин
Бу чүөмпэлэргэ кытарымтыйа тунаарар лабаалардаах хахыйах мастар күлүктэрэ көстөн турара. Күндэ
3. Чуолкайа суох барыаран көстөр киһи барыла. ☉ Неясное в темноте очертание фигуры человека, животного, предмета, силуэт
Өстөөх диэкиттэн үс хара күлүк хаҥас өттүбүттэн хаама-үөмэ былаастаан биһиги дьоммут диэки ааһан эрэр. Т. Сметанин
Дьиэ таһыгар сыарҕа тыаһа оргууй соҕус күүһүргээн иһилиннэ уонна уҥа түннүктэринэн күлүк элэҥнээн ааста. Эрилик Эристиин
Кыым хотоолго тыаһа суох дьылыйа сыттаҕына, эмискэ иннигэр адьас чугас икки хара күлүк бэрис гынар. С. Никифоров
4. Ким эрэ мөссүөнүн, дьүһүнүн ойуута, көстүүтэ. ☉ Образ, изображение кого-л.
Уҥа муннукка остуол, үөһээ муннукка таҥара күлүктэрэ бааллар. Күндэ
Хаҥас өттүгэр көмүрүө куоластаах хуор дьоно таҥара күлүгүн көтөҕөн тураллар. П. Филиппов
Бааллар манна сэрии фронугар геройдуу охтубут буойуннар ытык күлүктэрэ, бааллар билигин сиэннэрин биэбэйдиир үлэ, охсуһуу бэтэрээннэрин кэрэ хаартыскалара. «ХС»
♦ Күлүгүн быһа хаампат — иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I)
[Сатараал:] Аны күлүккүн быһа хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини. М. Доҕордуурап
[Уулаах] көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат. «ХС». Күлүгүн куустарар — дэҥ үктэтэр, албынныыр. ☉ Оставлять на бобах, одурачивать (букв. заставляет обнять свою тень). Күлүгүн харбатар — араас албаһы туттан куотунар; таба ылларбат, туттарбат. ☉ Уклоняться от чего-л., прибегая к хитростям, уловкам; уворачиваться, увиливать
Күлүгүн харбатарын дьэ сатыыр киһи. — Табаһыт эбээннэр, …… хайдах да кэтэһэн, албыннаан саа сыалыгар чугаһаппатахтара, бөрө наар күлүгүн харбата сылдьыбыта. Н. Заболоцкай. Күлүгэр өксөйбүт күтүр — наһаа ымсыы, иҥсэлээх киһи. ☉ Очень жадный, алчный человек. Күлүгэр өксөйбүт күтүрү кытта тыл аахсыма. Күлүгэ суох киһи кэпс. — хаһан кэлбитэ-барбыта биллибэт түөкүн, албын киһи. ☉ Мошенник, плут. Күлүгэ хараарбыт түөлбэ. — 1) өлөрө чугаһаабыт. ☉ Ему осталось недолго жить, на нем печать смерти. Ол эрэйдээх күлүгэ хараарбыт; 2) киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит. ☉ Содеянное (напр., убийство, тяжкое преступление) оставило на нем свой мрачный след (букв. его тень почернела)
«Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа, Таҥараҕа да айыы буолуо», — диэн Саныырбын кытта, Илиим тардан кэбистэ. А. Софронов. Күлүгэ эрэ сылдьар — ыалдьан дуу, санаарҕаан дуу көҥдөй бэйэтэ эрэ сылдьар. ☉ Бродить тенью (из-за болезни или горя)
Оскуолабын бүтэрэр банкекка күлүгүм эрэ сылдьан баран, сарсыарданан дьиэбэр кэлиибэр Бүөккэ миэхэ утары тиийэн кэлбитэ. Н. Босиков. Күлүк <курдук> киһи — дьаарай түөкүн, албын-көдьүн киһи. ☉ Отъявленный плут, пройдоха, шельма. Күлүккэр имнэн — дьон билбэтинэн сэмээр үөрэ санаар. ☉ Тихо радоваться, не выказывая своей радости (букв. подмигивать своей тени)
Күтүөт уонна кылын хара санаалара туолара чугаһаан, күлүктэригэр имнэнэллэр. Ф. Софронов
Чэ-чэ, ээх. Хата, бэйэбин кулаак оҥорботулар диэн күлүккэр имнэммэккин эбээт. Күндэ
Ким тугу да диэбэккэ, истибэтэх кулгаах буоллулар, оҕонньордоох эмээхсин күлүктэригэр имнэнэн кэбистилэр. «ХС». Күлүккэр тут — тугу эмэ кимтэн эмэ кистээ, саһыар. ☉ Прятать, скрывать что-л. (букв. держать в тени своей). Күлүк түспэтэх — ыраас, туох да эҥкилэ суох (үксүгэр киһи туһунан). ☉ Чистый, незапятнанный, кристальный (обычно о человеке)
Аныаха, диэри күлүк түспэтэх, сибэккилии нарын олохтоох киһи, кини, хантан итинник тулуурданна? Н. Лугинов. Күлүк (күлүктэ) түһэр — кими эмэ туох эрэ куһаҕаҥҥа уорбалаа. ☉ Бросить тень на кого-л., дать повод подозревать кого-л. в чем-л. неблаговидном. Толкуйдаан көрдөҕүнэ, Огдооччуйа эмээхсин үтүө аатыгар күлүгү кинилэр баччааҥҥа диэри түһэрдилэр эбээт. И. Гоголев
Аҥаардастыы, үрдүттэн күтүрээн, күлүк түһэрэр табыллыбат. М. Попов
Арыгыны тиэйэн аҕалбыт дьоҥҥо күлүк түспүтэ, улахан суолталаах уоруу таҕыста диэн милииссийэҕэ тыллабыр киирбитэ. «ХС». <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк — таҥара курдук улаханнык ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Благоговеть, преклоняться перед кем-л., как перед богом (букв. кланяться его тени)
Күннэритүүннэри күлүмнүү Күтүр манньабын хаһан эрэ Күлүкпэр үҥэн, күлбэр ууран, Махтал этэн мах гыннарар, Мах гынар маҥалайбын толорор? Ньургун Боотур. Ньургун Боотур диэн Илэ Бэйэбинэн кэлэммин, Үс бараа хара күлүккэр Үҥэнсүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин. П. Ойуунускай
◊ Күлүк көрүнүү — оҕо оонньуута — икки оонньооччу утарыта турар: биирдэрэ күлүк көрүнээччи буолан араастаан хамнанар, атына күлүк буолан, кинини үтүктэн иһиэхтээх. Сыыһа үтүктүбүт «күлүк» оонньууттан туоруур. ☉ Детская игра: два игрока стоят друг против друга, один из них изображает тень другого
«Тень» должна безошибочно повторять движения первого игрока. При малейшей неточности «тень» уступает место очередному участнику игры. [Күлүк көрүнүүгэ] икки киһи оонньуур. ВПК СОо
ср. тюрк. күлэгэ, көлэгэ ‘тень’

аат.
1. Итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. ☉ По религиозным представлениям: верховное существо, создавшее мир и управляющее им, бог. Таҥараттан көрдөс
□ Таҥара сэрэҕи таптыыр (өс хоһ.)
Аан дойдуну айан баран, таҥара киһиттэн ыйыппыт: «Кыһыны уһун гынабын дуу, сайыны уһун гынабын дуу? — диэн. Саха фольк. Былатыан Сэлэпсиэп дойдутугар тахсыбыт. Ону быыпсай кулуба көрсө түһэн: «Таҥараны билиммэт, тойону ытыктаабат, олус ордуос оҕо үөскээбит үһүгүн!» — диэн хомуруйа саҥарбыт. Амма Аччыгыйа
Таҥара кинилэри [аанньаллары] олус таптыыр буолан, үрдэ суох үөрүүнү, муҥура суох дьолу бэлэхтээбит. Н. Лугинов
2. Хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут таҥара мэтириэтэ, таҥара мөссүөнэ. ☉ Икона
Иҥнибэккэ-толлубакка көтөн түспүт [таҥара дьиэтигэр] кэлэригэр көмүс таҥараҕа кириэстэммитинэн барбыт. Саха фольк. Утары муннукка оҕо көтөҕүүлээх дьахтар таҥара олорор. Амма Аччыгыйа
Лампаада тулата бүтүннүү истиэнэ тухары араас таҥаралар …… сырдык-хараҥа дьүһүннэнэн олоорторо. Суорун Омоллоон
Климовскай таҥараҕа кириэстэнээт, тойонугар тоҥхоҥноото. П. Филиппов
3. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, бырааһынньык (хол., Ороһуоспа, Киристиэп уо. д. а.). ☉ День, отмечаемый церковью как религиозный праздник
Таҥараҕа сиир бурдукпут мэлигир. А. Софронов
Таҥараларга сиэхпит диэн, бурдугу, саахары ийэтэ ханна эрэ кистиирэ. Н. Якутскай
Мэхээлэйэп таҥара тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. «ХС»
4. эргэр. Араҥаччылыыр иччи. ☉ Духпокровитель, тотем
Ыты культовай көмүү диир С.А. Федосеева. Ити тугуй? Ити аата ыты, таҥарабыт дии санаан кэриэстээн, чиэстээн-бочуоттаан көмүү. Багдарыын Сүлбэ
5. эргэр. Халлаан. ☉ Небо
Таҥара сарыытын саҕана тайах кыыллыы барбыт. Саха фольк. Таҥара сарыыта Талах ойуурдарга Тардыы көмүс табыталлаах Талыы ырыаһыттара …… чарчыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былаҕай сыстыа диэннэр, Былыттаах таҥараҕа быктарбакка …… Аҕалаах ийэтэ Атаахтатан үөскэппиттэр. П. Ойуунускай
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
♦ Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа көр аҥаар
Аҥаара күрдьэх маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ кыраммыт, Аҥаара таҥара маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ арбаммыт. С. Зверев
Сорохпут таҥара маһа, сорохпут күрдьэх маһа буоларбыт табыллыбата буолуо. Р. Кулаковскай
[Трофимова — Серафим Тимофеевичка:] Эн таҥара маһа буолан хаалаары гынаҕын дуо? М. Попов. Киэҥ таҥарата кыараата эргэр. — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II 1). Киэҥ таҥарам кыараан олоробун. Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ — тыыннааҕым тухары (күнү, халлааны көрөр, билэр эрдэхпинэ). ☉ Пока я жив (букв. пока буду знать небо и солнце). Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ бэриниэм суоҕа. Таҥара аһан биэрдэр — таҥара, үөһээҥҥи үрдүкү айыы, көмөлөстөр. ☉ Если бог поможет
Баҕар, ол курдук таҥара аһан биэрдэҕинэ, биһиги Сэмэнчикпит үөрэхтээх киһи буолуо. Н. Түгүнүүрэп. Таҥара аһыммыт калька. — араас кутталлаах сырыылары, түбэлтэлэри этэҥҥэ туораабыт. ☉ Бог миловал
Сэрииттэн хаста да улаханнык бааһыран кэлбитэ. Хайаан тыыннаах орпута буолла, чахчы таҥара аһыммыт киһитэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара аһын курдук тут — тугу эмэ олус харыстаа, наһаа сэрэнэн, кэччэйэн тутун. ☉ Обращаться с чем-л. очень бережно, употреблять очень экономно (букв. обращаться как с просфорой)
Хаһаас этэ бүтэрэ чугаһаата. Ол да буоллар киэһэ аайы таҥара аһын курдук тутан биирдии кырбаһынан миин буһарар. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабатах калька. — быһыы-таһаа, күүс-уох, дьоҕур-талаан айылҕаттан дэлэччи бэриллибит (киһитэ). ☉ Бог не обидел
Көстөр дьүһүнүнэн, күүһүнэнуоҕунан даҕаны таҥара атаҕастаабатах киһитэ этэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабыт калька. — дьонтон туох эрэ итэҕэстээх, айылҕаттан итэҕэстээх. ☉ Бог обидел. Ити Дьөгүөр оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. Таҥара атаҕастаабыт киһитэ. Таҥара атаҕын кууһа сытар — наһаа таҥараһыт. ☉ Верующий фанатично
Таҥара атаҕын кууһа сытар оҕонньор. НАГ ЯРФС II. Таҥара баарына — чахчы кырдьыгы этэбин, адьас сымыйалаабаппын (мин кырдьыкпын таҥара бэйэтинэн көрөн турар дии саныыра былыргы саха). ☉ Ей-богу, богом клянусь (букв. пока есть бог)
Таҥара баарына, кырдьык. Амма Аччыгыйа
«Таҥара баарына, сымыйалаабаппын», — диир онуоха киһилэрэ. Н. Якутскай
[Сандаарка:] Таҥара баарына, чахчы. С. Ефремов. Таҥара <бэйэтэ> билэр — ким да билбэт (тугу барытын таҥара эрэ билэр дии саныыра былыргы саха). ☉ Бог знает, одному богу известно
Ханна сылдьарын таҥара билэр. Барбыта ыраатта, хаһан кэлэрин таҥара билэр. Бу үрдүгэр төһө таһыыры көрбүттэрин таҥара бэйэтэ билэр. Күндэ
Эрдьигэттэрбит ханна сылдьалларын таҥара бэйэтэ билэн турдаҕа буолуо. Ч. Айтматов (тылб.)
Таҥара биэрбэтин — таҥара быыһаатын диэн курдук. Суолун-ииһин сабынан — Оҕолоохтору «аһынан». «Таҥара биэрбэтин оннугу. Итэҕэйимэҥ, оннугу-манныгы!» — дэтэлиир. «ХС». Таҥара биэриэ калька. — барыта баар буолуо. ☉ Бог даст
[Аҕабыыт:] Дьэ, кырдьаҕас, бурдук үчүгэй! Таҥара биэрбит ээ. Н. Неустроев. Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ… Амма Аччыгыйа
«Ээх даа, бу дьону таҥара дьэ биэрдэ», — диэт, Авксентий эргиллэ түстэ. М. Доҕордуурап. Таҥара буол — абыраа; алдьархайтан көмүскээ. ☉ Защищать, оберегать кого-л.; заступаться за кого-л., ограждать от посягательств (букв. будь богом)
[Варвара:] Онон, дьэ, абырааҥ. Киһи буолуҥ, таҥара буолуҥ! С. Ефремов. Таҥара быыһаатын калька. — оннук эрэ буолбатын (туох эрэ буоларыттан куттанар, сөбүлээбэт буоллахтарына этэллэр). ☉ Упаси бог, боже упаси
Таҥара быыһаатын маннык олохтон. Н. Неустроев. — Оттон эн даҕаны өрөбөлүүссүйэ киһитэ буол ээ. — Таҥара быыһаатын… Амма Аччыгыйа
[Ньыыхан:] Кэбис, эн миэхэ холкуос үлэтин санатыма, оннук сортон таҥара быыһаатын. «ХС». Таҥара бэлэҕэ — ким эмэ олоҕор улахан сабыдыаллаах туох эрэ үчүгэй сабыытыйа буолуута. ☉ соотв. подарок судьбы. Оҕолонуу диэн таҥара бэлэҕэ буоллаҕа дии
□ Үтүө киһи доҕордонуу — таҥара бэлэҕэ. Вольтер (тылб.). Таҥара гынан үҥк — наһаа ытыктаа, сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Боготворить кого-л., молиться на кого-л., как на бога
Ол ортотугар, бии эдэр эрдэҕинэ дьон таҥара гынан үҥпүт, илин-кэлин сүүрбүт оҕонньордоро суос-соҕотоҕун, кэрэх төрдүгэһин курдук хохоллон олороро. Суорун Омоллоон
[Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа. Таҥараҕа дууһатын биэрдэ көр дууһа. Эһэтэ бөөлүүн таҥараҕа дууһатын биэрээхтээбит. Таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) — мөлтөх, кыаҕа суох эрээри букатын кыайбат киһигэр утарылас, харса суоххун көрдөрбүтэ буола сатаа. ☉ Храбриться перед значительно превосходящим по силе противником (о бессильной угрозе)
Кэбис-кэбис, дьүөгээм, таҥараҕа мастаммыкка дылы, дьылҕабытыгар баайсан да хайыахпытый? Оҥоһуубут оннук буоллаҕа эбээт. Н. Лугинов
Баай-мааны дьону утары барар сэттээх-сэмэлээх буолуо, кэбиһиҥ, таҥараҕа мастанымаҥ. Көрсүөтүк сылдьыҥ. «ХС». Таҥараҕа махтал — олус үчүгэй. ☉ Очень хорошо, слава богу. Маннык олорорбут — таҥараҕа махтал
□ Сүөдэр баара — таҥараҕа махтал. В. Гаврильева. Таҥараҕа тиксэр курдук (кэриэтэ) — 1) хаһан эмэ, дэҥ кэриэтэ, сыл баһыгар-атаҕар. ☉ Изредка, от случая к случаю (бывать у кого-л., вспоминать о ком-л.)
Аймахтарыгар биирдэ эмэ, таҥараҕа тиксэр курдук сылдьан, ону-маны кэпсэтэн ааһааччы. НАГ ЯРФС II
Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. М. Доҕордуурап; 2) хаалбыт аһыҥ саппааһын наһаа харыстаан, кэмчилээн (тут, тутун). ☉ Очень бережно, экономно, изредка (употреблять оставшийся запас пищи, продуктов). Эппит бүтэрэ чугаһаата, таҥараҕа тиксэр курдук тутуннахпытына табыллыыһы. Таҥараҕа ыллаан кэбистэ эргэр. — халлааҥҥа туойан кэбистэ диэн курдук (көр халлаан). Таҥара имнэннэҕэ — таҥара баар буолан дьаһайдаҕа, оҥордоҕо. ☉ Бог повелел (букв. бог подмигнул, наверное)
— Дьэ, Тээллэриис, миэхэ кэлбитиҥ үчүгэй. Этэргэ дылы, таҥара имнэннэҕэ. И. Гоголев. Таҥара көмөлө- һөө ини (көмөлөһүө) — куһаҕан, алдьархай буолбат ини (буолуо суоҕа). ☉ Ничего плохого не случится (букв. бог поможет)
— Оо, дьэ, хайдах эрэ олоробут? Соҕуруу халлаан оройуттан биһиги кыбыылаах оппутугар сүүнэ да холорук ытыллан түстэ, — диэн эмээхсин санаарҕаабыт куолаһынан саҥарда. — Таҥара көмөлөһөө ини, — диэн оҕонньор кириэстэнэн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Баһылай:] Ол эрээри, хор, бу дьахтар мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, барыта сатаныа, таҥара көмөлөһүө эбит ээ. А. Софронов. Таҥара көмөтүнэн — туох эмэ (хол., олорор олоҕуҥ) этэҥҥэ, санаа хоту үчүгэй буоллаҕына, этэллэр. ☉ соотв. слава богу (букв. с божьей помощью)
Миэхэ, сытар киһиэхэ, сонун суох. Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ олоробут. Бэс Дьарааһын
Таҥара көмөтүнэн бары чэгиэммит. И. Данилов. Оҕо өлүүтэ, таҥара көмөтүнэн суох. «Саха с.». Таҥара курдук көрөр — кими эмэ дириҥник ытыктыыр, киниэхэ сүгүрүйэр. ☉ Глубоко уважать кого-л., преклоняться перед кем-л., боготворить (букв. как на бога смотреть)
Саҥа оскуоланы туттарбыт. Онон олохтоохтор Николай Васильевиһы таҥара курдук көрөллөр эбит. Н. Босиков. Таҥара курдук тутар — кими эмэ олус ытыктаан, убаастаан көрөр-харайар, кини туһугар наһаа кыһаллар. ☉ С величайшим уважением, почтением ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран, Антон Ильич эмиэ өр баҕайы Сэбиэккэ бэрэссэдээтэллээбитэ. «Биһиги бастакы бэрэссэдээтэлбит!» — диэн дьабыыллар билигин даҕаны кинини таҥара курдук туталлар. «ХС». Таҥаралаах сүөһү — өлөртөн, уорартан көмүскэллээх сүөһү. ☉ Скотина, которой не суждено в данное время умереть или быть украденной и съеденной, потому что её бог бережёт. Таҥара накааһа көр накаас. Ардаҕы, хаары билиммэккэ мас кэрдэрбит. Онно баара — таҥара накааһа диэн
□ Наар дьону батыһаҕын: турдахтарына тураҕын, утуйдахтарына утуйаҕын, үлэлээтэхтэринэ үлэлиигин
Дьэ, таҥара накааһа диэтэҕиҥ. Далан. Таҥараны умнубут баҕайы — таҥара сиэрин-туомун, бэрээдэгин тутуспат киһи. ☉ Человек, не соблюдающий, нарушающий божьи законы
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ-чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын …… аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов. Таҥара оҕото кэпс. — көнө майгылаах, судургу; киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот (үксүгэр эдэр киһи туһунан). ☉ Простодушный, наивный; безобидный, безвредный (обычно о молодом человеке — букв. божье дитя)
Дьон көрөрүгэр боростуой, эйэҕэс, быһата, таҥара оҕото, оттон дьиҥэр — сур бөрө. БТТ. Таҥара оҥостор — кими эмэ таҥара курдук саныыр, умсугуйан туран таптыыр, сүгүрүйэр. ☉ Обожествлять, слепо любить кого-л., преклоняться перед кем-л.
Кинигэлэри ырытыынан ситимнээн «таптал» уонна «дьол» тустарынан кэпсэтэр буолан барбыппыт. Кини Татьянаны таҥара оҥостор, оттон мин Онегин даҕаны оччо улахан буруйа суох диибин. Р. Баҕатаайыскай
[Татьяна Ивановна:] Эйигин таҥара оҥостон кэбиспитим. С. Ефремов. Таҥара өстөөххө да биэрбэтин — киһи өстөөҕөр да тиксэригэр баҕарбатын курдук ыарахан, ынырык суол диэн этии. ☉ И врагу своему такого не пожелать, не дай бог такое даже врагу (букв. пусть бог и врагу не даст)
[Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов. Таҥара санаа биэрдэҕинэ — бэйэтэ кыайан өйдөөбөт киһиэхэ эмискэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ. ☉ Вдруг что-то хорошее придёт на ум (букв. если бог пошлёт мысль)
Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо, кэллэр үчүгэй этэ. А. Софронов. Таҥара таалата кэпс. — кыһалҕата, эрэйэ суох, киһи дуоһуйар көҥүл олоҕо. ☉ Благодатная, наполненная блаженством, свободная жизнь
Туох да кыһалҕата, эрэйэ суох, бэйэ талбытынан дьаһанар, көҥүлүнэн туттар олус үчүгэй олоҕун туһунан «күн көрө», «таҥара таалата» диэн норуокка былыр этиллэн хаалбыт. ПАО ЫА. Таҥара талбыта — туох да кыһалҕата суох өрөгөй үрдүгэр (сырыт). ☉ Быть на верху блаженства
— Ол киһи төһө бэркэ сылдьарый? — Таҥара талбыта. М. Доҕордуурап. Таҥара тугу биэрбитинэн калька. — сибилигин туох баарынан (күндүлээ, аһаа, олор). ☉ Чем бог послал (напр., угощать). Таҥара тугу биэрбитинэн олороохтуубут. Таҥара туһугар калька. — көрдөһөн-ааттаһан этии: бука баһаалыста (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Ради бога
Таҥара туһугар эн итини дьоҥҥо кэпсээмэ, күлүү гына сылдьыахтара. НАГ ЯРФС II. Таҥара умнуутугар хаалбыт — болҕомтоҕо ылыллыбатах; быраҕыллыбыт. ☉ Оставленный без внимания, заброшенный, забытый богом
Биһиги күннэрбитинээҕи лиирикэҕэ хаһааҥҥыта эрэ таҥара умнуутугар хаалбыт, ыраахтааҕы былааһынан хам тэпсиллибит норуот фольклоруттан киһи дьиктиргиэн курдук олоҕу таптааһын толору арылхай кыырпахтара, киһи ситиитин-хотуутун …… этэр дьэҥкэ матыыптара тыргылла түһэллэр. «ХС». Таҥара уон оччону биэриэ — баары харыстаама, кэччэнимэ, ким эмэ туһанарыгар биэр, үчүгэйи оҥоруу уон оччонон төлөнүөҕэ диэн этии. ☉ Бог воздаст сторицей (букв. бог даст в десять раз больше)
Таҥара эйиэхэ уон оччону биэриэ, онон, хата, малыыбанна ыллат. Суорун Омоллоон. Таҥара ханна гынарынан калька. — түбэһиэх, ханна бааргынан (хол., олор, хонон тур). ☉ Куда бог пошлёт
Таҥара ханна гынарынан сылдьабыт. НАГ ЯРФС II. Таҥара харайбыт калька., харыс. т. — өлбүт, тыына быстыбыт. ☉ Бог прибрал
Били өр баҕайы суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт Өндөрөй оҕонньору бөөлүүн таҥара харайаахтаабыт. НАГ ЯРФС II. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — сиэри-бэрээдэги, сууту-сокуону билэр дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи. ☉ Порядочный, признающий общественные нравы и законы человек (букв. человек, имеющий бога, которому молится, и судилище, в котором судится)
Үҥэр таҥара оҥоһун — таҥара гынан үҥк диэн курдук. Оҕолоох хаалбыт огдообо даҕаны сүүрбэччэ сыллааҕыта сүппүт киһиэхэ бу курдук эрэллээхтик сылдьара, бу курдук кинини үҥэр таҥара оҥостон олороро ахсааннаах буолуо. Софр. Данилов. Үҥэр таҥарата — сүгүрүйэр, наһаа ытыктыыр, убаастыыр киһитэ. ☉ Человек, перед которым кто-л. преклоняется, которого боготворит (букв. он его бог, которому молится)
Бу …… быыкайкаан хоһоонум, баҕар, мин үрдүк үҥэр таҥарам — улуу Пушкин поэзиятын сылаас тыыныгар бигэммитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
Кини миэхэ көрөр күнүм, үҥэр таҥарам буолбута. «ХС»
◊ Айыым таҥарам! көр айыы I
Оо, Айыым таҥарам! Бу аҕыс тараҕай Дьааҥыбыт эмиэ хайа көмүс тутаахпыт туллан түһэрин биттэнэн, турута сытыйда буолла?! П. Ойуунускай. [Ааныка:] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. Оо, айыым таҥарам!… Туох үлүгэрэй!… Туохха-туохха тиэрдэҕин?… С. Ефремов
Айыы Тойон таҥара көр айыы I. Ордук Дьаакып оҕонньор Олус наһаа кыһаллан, Ааттарынан биирдии ааҕан, Аймахтарын Дуусаларын Айыы тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Таҥара аһа — 1) көр ас III. Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан таҥара аһын сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа; 2) ыал таҥара бырааһынньыгар аһыыр аһа (былыр сахалар христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр бырааһынньык күнү бэлиэтииргэ анаан ас хаһааналлара). ☉ Еда, специально запасённая семьёй для христианского религиозного праздника
Уот үөһүгэр икки алтан солуурга таҥара аһа — сыалаах эт уонна куйаха — буһан ыргыйар. Болот Боотур. Таҥараҕа тигис итэҕ. — таҥара дьиэтигэр кэлэн таҥараҕа үҥк, айыыгын эт, ыраастанан, таҥара аһыттан аһаан бар. ☉ Приходя в церковь, молиться богу, исповедоваться, причащаться. Былыр эбэм эмээхсин таҥараҕа тиксээри сылга биирдэ Баайаҕа таҥаратын дьиэтигэр баран кэлэрэ үһү
□ Таҥараҕа тиксээри хас да хонукка ыалга олорон харалынна. Амма Аччыгыйа
Ламмаҕа киирэн, таҥараҕа тиксэн иһэбин. М. Доҕордуурап
Таҥара долбуура (холоруга) көр долбуур. Таҥара долбуурун анныгар улахан остуолга тэлгэммит хаартаҕа хас да киһи төҥкөйбүт. Софр. Данилов. Таҥара долбуурун аннынан түөрт муннуктаах, чочуонай атахтаах остуол турар. «Саха с.». Таҥара дьиэтэ — итэҕэйээччилэр таҥараҕа үҥэр, тиксэр, оҕолорун сүрэхтэтэр, бэргэһэлэнэр уо. д. а. таҥара сиэрин толорор дьиэлэрэ. ☉ Здание для богослужения, церковь, храм божий
Киһилэрин таҥара дьиэтин аҕыраадатыгар көмөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара дьиэтигэр аккыырайы ыллатан тураннар, икки киэһэ таҥараҕа үҥпүттэр. Эрилик Эристиин
Куорат таҥараларын дьиэлэрин солотуулаах кириэстэрэ кыһыл көмүс өҥүнэн оонньоон, үгүс ахсааннаах мас дьиэлэр дуобат курдук кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов. Таҥара итэҕэлэ итэҕ. — бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар үрдүк айыы (таҥара), чахчы баар диэн өйдөбүлгэ олоҕурбут итэҕэл. ☉ Религия, основанная на вере в существование бога (в виде богочеловека), который создал мир и управляет им
[В.И. Ленин] таҥара итэҕэлэ туругурдан үөскэппит сыгынньах, кыыллыы индивидуализмҥа биһиги өрөөбөт өстөөх дьоннорбут диэн ыйбыта. П. Ойуунускай
Таҥара кийиитэ көр кийиит. Тэлгэһэ иһэ алтан отунан аспыт, таҥара кийиитинэн кэйбит, дьэрэкээн ойуунан тэлгэммит этэ. Күннүк Уурастыырап
Нарын да, намчы да көрүҥнээх Таҥара кийиитэ сибэкким, Эн көмүс оҕуруо силбиктээх Сыһыыттан манна кэлбиккин. М. Ефимов
Таҥара күлүгэ — таҥара 2 диэн курдук. Кубарыйыар диэри эргэрбит сукуна хортууһун уста охсоот, таҥара күлүгэр кириэс охсуммахтыыр. Н. Якутскай
Уон биэстээҕэр таҥара күлүгүн өҥнөөх кыраасканан оҥорбутун …… кэриим аҕабыыта көрөн хайҕаабыта. «ХС»
Таҥара табата көр таба I. Таҥара табата муостарын аалбата: Сарыала суох кыһын сатыылыыр хаарыгар Сандаара умайар Ильич лаампата! Р. Баҕатаайыскай
Таҥара табатын курдук лаглайбыт. С. Васильев. Таҥара үөрэҕэ — таҥара уонна киниэхэ булгуччу итэҕэйиллиэхтээх сүрүн балаһыанньалар тустарынан үөрэх. ☉ Богословие
Кыһыллаайга учуутала уонна таҥара үөрэҕин үөрэтэр аҕабыыт даҕаны сыһыаннара тосту уларыйан хаалбыта. Л. Попов
[Николай:] Онон бу киһи хайаан даҕаны таҥара үөрэҕиттэн туораан, «антихрист» санааламмыт. Онон кытаанахтык дьүүллээҥ. С. Ефремов
тюрк.-монг. тэҥри, тэнри, тэнгэр, дээр