уст. престол.

сов. и несов. 1. что (получить в наследство; унаследовать) нэһилиэстибэтэ ыл; утумнаа; наследовать лучшие традиции үчүгэй үгэстэри утумнаа; 2. кому (иметь право на престол) нэһилиэнньик буол.

аат., эргэр. Ыраахтааҕы араас сиэри-туому толорор миэстэтэ, олорор трона. ☉ Престол
Ол сыл [1917], ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн уһуллан соһуппутун кэнниттэн, утуусубуу араас былаастар уларыйталаан истилэр. Амма Аччыгыйа
«Кулун тутар икки күнүгэр ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн уурайарга илии баттаабыт»,— диир барон Тизенгаузен иһиллэр-иһиллибэт бүтэҥи куолаһынан. Н. Якутскай
Өссө 1178 сыллаахха Георгий III ыраахтааҕы суос-соҕотох Тамара кыыстааҕын Грузия бүрүстүөлүгэр олордубута. «ХС»

сов. от кого-чего аккаастан, бырах, арах; отречься от своего прежнего мнения урукку саиааҕыи бырах; отречься от старого друга былыргы атаскыттан арах; отречься от престола бүрүстүөлтэн аккаастан.

аат.
1. Дьон тохтоон түһүүлэммит, быстах олохсуйбут сирэ. ☉ Место обитания, становище, стойбище
Отуу кэтэҕэр, хойуу талах хоту хонноҕор, элбэх дьон түһүлгэлэрэ кэрэлэнэн сытар. Р. Кулаковскай
Ол хочоҕо баһаам элбэх түһүлгэлэр бааллара. Эвен фольк. Аллараа Кураанах — өҥ буордаах, бараммат-хороммот барҕа баайдаах, дьоллоох түһүлгэ. «ХС»
2. Сиэри-туому толорон түөлбэлээн мустар, чэчир, салама киэргэтиилээх ыһыах ыһар сир. ☉ Место проведения якутского национального праздника ыһыах, украшенное зеленью и другими атрибутами, где проводится церемония кумысопития
Онтон ыла сайын кэлиитигэр кымыс көйөрөн, ас бэлэмнээн, түһүлгэ тэрийэн, үйэттэн үйэҕэ үгэһи тутуһан, сиэр силигин толорон, ыһыах ыһыллар буолбут эбит. Саха нар. ыр. II. Биир сайын Эллэй Боотур чэчир анньан, сиэлинэн, ситиинэн симээн, сэргэ туруортаан, түһүлгэ диэни оҥорон, онно сылгы, ынах кымыһын мунньан, Үөһээ бары айыыларын, сөһүргэстээн олорон уруй охсон, алгыыр
Саха фольк. Көр бөҕө көҕүлүттэн тутуллан, Оонньуу бөҕө оройуттан харбанан Түһүлгэ төрүттэннэ. С. Зверев
3. Дьон мустан тугу эмэ ыытар, күрэхтэһэр сирдэрэ. ☉ Место для проведения каких-л. мероприятий, спортивных соревнований
Успуорт дыбарыаһыгар көҥүл тустууга күрэхтэһии түһүлгэтэ. Н. Лугинов
Ат сүүрдүүтүн кэнниттэн оһуохай түһүлгэтэ саҕаламмыта. Ойуку
Үүнүү-күүрүү быйаҥын барҕардар, Үөрүү-көтүү халлаанын сырдатар Ас-чаллараҥ түһүлгэтин Аан бастаан тардабыт. С. Васильев
Ыраата сылдьаммын ахтабын — Ыһыахха түһүлгэ далбарын, Күөн көрсөн, бөҕөс дьон тустуутун, Күйгүөрэр оһуохай оонньуутун. И. Федосеев
◊ Дьол (дьол-соргу) түһүлгэтэ – дьон түмсэр, үөрэр-көтөр, дьоллонор сирэ. ☉ Место, где люди радуются, веселятся, находят своё счастье
Дьол-соргу түһүлгэтин Чэйиҥ эрэ, тэнитиҥ! Баал Хабырыыс
Киэҥ Туймаада ийэ хотун Дьол түһүлгэтэ буоллун, Уот кураан, хамсык түспэтин, Дьоллоннун кыыһыҥуолуҥ. И. Эртюков
ср. тув. дүжүлге ‘престол’, туркм. дүшелге ‘стоянка, место стоянки’

1. Кими эмэ олорчу көтөх эбэтэр туохха эмэ мииннэр. ☉ Сажать, посадить кого-л. на что-л. Оҕону тобуккар олорт. Массыынаҕа олорт
   □ Ыалдьыбыт киһилэрин …… намыһах олох-маска олордон, икки өттүттэн өйөөн турдулар. Эрилик Эристиин
2. Ханнык эмэ үүнээйини үүннэрэргэ анаан анал оҥоһуулаах буорга туорааҕын, сиэмэтин түһэрэн көмп. ☉ Сажать, садить (напр., овощи). Маһы олорт. Хортуоппуйу олорт
   □ Маһа-ото даҕаны киһи талан аҕалан наардаан олорпутун курдук сир. Н. Заболоцкай
3. Кими эмэни биир дьиэҕэ, биир хоско бииргэ олорт. ☉ Предоставлять жильё, селить, вселять, поселять кого-л. где-л. Аидалаах Абыйтан үөрэххэ туттарса кэлбит кыыһы олордоллор.
   □ [Суруксут:] Хайдах эмэ гынан аҕыйах хонукка олордон көрдөҕүҥ дии, албыннастахха сымнаҕас киһи быһыылаах. А. Софронов
4. Тугу эмэ ханна эмэ олорчу туруор. ☉ Ставить что-л. где-л., размещать что-л. в стоячем положении. Биэдэрэҕин манна олорт
   □ Талкы оҕонньор көһүйэтин чоххо олордон тиэтэтэр быһыыланна. Күндэ
   Эмээхситтэр …… сынньана таарыйа, ыаҕастарын олордон тохтоон, Өрүүҥкэни бааһына уҥуоргутуттан көрө-көрө ааһаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Көтөр аппарааты (хол., бөртөлүөтү, сөмөлүөтү) сиргэ түһэр. ☉ Посадить летательный аппарат (самолёт, вертолёт)
   Лүөччүк атын кыаҕа суох буолан, хаар тумарыгын дьөлө көтөн, сөмөлүөтүн күөл мууһугар олорпута. Суорун Омоллоон
   ♦ Биирдэ олордон ыл — туох баарын барытын олорчу, тугу да ордорбокко ыл (уоран, албыннаан, хаартыга сүүйэн о. д. а.). ☉ Взять, забрать всё без остатка (путём кражи, обмана или в качестве выигрыша в карты)
   Бодойбо куоратыгар олохтоох Чемляков баай хонтуоратыттан туох баар харчытын биирдэ олордон ылбыттар. Хонтуора манабыллааҕа, ааннар тастарыттан хатааһыннаахтара үһү. Н. Якутскай. Итии хобордоох үрдүгэр (хобордооххо) олордор көр итии. Отуойкаҕа (холуоһаҕа) олорт — албыннаа, тугу эмэ эрэннэрэн баран кураанаҕы куустар. ☉ Обмануть, посадить в калошу кого-л.; сесть в калошу
   Мин Никифоров, Захаров, Павлов, Скрыбыкин, Васильев атыыһыттары кытта холуоһаҕа олордуохтара диэн бэркэ сэрэнэн кэпсэтэбин. Болот Боотур
   Ол эрээри урукку сылларга отуойкаҕа олорпут уопуттара, быйылгы дьыл үлэтэ иитэ-саҕата биллибэтэ арыы курдук ньалҕаархай этиилэргэ киһи олус эрэниэ суоҕун туоһулууллар. «Кыым»
   Онтон ордугун сылы быһа киллэттэриэх буолан эрэннэрэ сылдьан баран, саҥа дьыл кэнниттэн сыл бүттэ, ахсаан сабыллар диэн ааттаан, Бессонов албыннаан кэбиһэн холуоһаҕа олорто. «Кыым». Олорбуппут сыччах — дьоллоох олохпут бүттэҕэ. ☉ Пришёл конец нашей благополучной жизни
   Этэҥҥэ олорбуппут сыччах! И. Данилов
   Хайдах гыныахпытый, олорбуппут сыччах буоллаҕа дии. Саха ост. I. Тылын төбөтүгэр олордон ылла — көрдө көрөөт мөҕөн-этэн бар, кутаалаах уотунан кут. ☉ Сильно бранить, ругать, обругать кого-л.
   Уһун тыллаах Аанчык кинини [Ньукуукканы] тылын төбөтүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков. Хагдаҥ от- тоох сиргэ олордубат — олус тыллаах, умайар уот тыллаах, хагдаҥ оттоох сиргэ олорбут киһини уматар тыллаах (дьахтар туһунан). ☉ Острая на язык, языкастая, бранливая, сварливая (обычно о женщине)
   Хата хагдаҥ оттоох сиргэ Хаһан эмэ олордоойоҕут? Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ааныс тыла сытыытын санаан: «Хата, хагдаҥ оттоох сиргэ олордоойоҕут», — диэн Өксөкүлээх тылын өйдүү түстэ. А. Сыромятникова
   ◊ Бүрүстүөлгэ олорт — кими эмэ (үксүн өлбүт ыраахтааҕы уолун) ыраахтааҕынан тал, анаа. ☉ Посадить на престол
   Легионердар император бүрүстүөлүн талбыттарынан дьаһайаллара, императордары киэр илгитэлииллэрэ уонна ордук элбэх хамнаһы биэриэх буолбут киһини бүрүстүөлгэ олордоллоро. КФП БАаДИ. Муос олорт — норуот эмчитин (отоһут) биир эмтиир ньымата: ынах муоһун туһанан хааннаа. ☉ Знахарский способ лечения: кровопускание с помощью рога коровы
   [Маайа:] Эчи, суох, инньэ Кураҕаайы сайылык ыамыттан буллум. Онно дьахталларга муос олордо сылдьар эбит. Эрилик Эристиин. Төлкөнү (түөрэҕи) олорт — инникини, кэлэри билгэлээ, түстээ. ☉ Ворожить будущее, бросая жребий
   Түөрэххитин түһэрдим, Төлкөҕүтүн олортум… Үс саха буолан Үөскээн үөдүйүҥ, Түөрт саха буолан Төрөөн тэнийиҥ. П. Ойуунускай