туохт. эб.
1. Этиллэр санаа буолуон сөптөөҕүн ыйытыы форматынан сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэ буолбут туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает предположение в форме вопроса о возможности того, о чем говорится (употр. со сказуемым, выраженным главным образом глагольной ф.)
Баҕар, эмээхсин сымыйалаабыта буолаарай? Н. Якутскай
Баҕар, биһиги дойдуттан биир эмэ билэр киһим киирэ сылдьара буолаарай? Г. Колесов
Баҕар, төрөөбүт Сахам сиригэр сулууспалыыр миэстэ баара буолаарай? «ХС»
△ Билэ сатыыр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок любопытства, выпытывания чего-л. у собеседника
Хайа геологразведчик буоларга баҕарарыҥ буолаарай? Т. Сметанин
Хайа, эн бэйэкэлээх, тугу эмэни билэриҥ буолаарай? П. Ойуунускай
Эдэр кыыс Татыйаас уураспыт-сылласпыт Эриэккэс түүннэрин өйдүүрүҥ буолаарай? П. Тулааһынап
△ Көрдөһүү дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок просьбы о чем-л.
Онтон-мантан инньэ эн илдьиэҥ буолаарай? Эрилик Эристиин
Хайа, күүстэкөмөтө салҕаан, кыратык эбии иэс биэрэ түһүөҥ эбитэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
Миигин кытта барсыаҥ буолаарай? Н. Якутскай
△ Эрэнэ санааһын дэгэттэнэр (диэн ситим т. кытта тут-лар). ☉ Имеет оттенок надежды на что-л. (употр. часто с союзом диэн)
Кини бүгүн, баҕар, биир эмэ үөр кыыл мас саҕатыгар быгыалаабыта буолаарай диэн, үрэх уҥуоргу тыаларын кэрийэргэ санаммыта. Болот Боотур
Ханна мас баара буолаарай диэн, дьиэ кэтэҕэриин өттүн диэки баран харбыаласпытым. Н. Неустроев
Эбэм киэнин ньиччэҕэйин Ийэ сир иҥэрэн, Энчирэппитэ буолаарай диэн, Илин Сибиир уутун бүтүннүү Илдьэ киирдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сэрэхэдийии, сэрэнии, дьаахханыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок опасения, осторожности
Маны [эһэни] Чүөчээски тохтоон өр көрдө: «Кубулуна сытара буолаарай», — дии санаата. Суорун Омоллоон
«Аны туох эмэ алдьархай иһэрэ буолаарай», — диир Таал-Таал эмээхсин. Саха фольк. Бэйи эрэ, бастаан Яковка баран кэлиим, хайа, аны алҕас кэпсээн сылдьара буолаарай. М. Доҕордуурап
△ Сэрэтэн өйдөтөн этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок предупреждения, вразумления
Сордоҥу ууга бырахпыт кэриэтэ буолаарай! Н. Якутскай
Николай Гаврильевич, таҥара туһугар көрдөһөбүн, оргууй саҥар, ким эмэ истэрэ буолаарай? П. Филиппов
Сайыҥҥылыыр күннэрбит Сандаарыйа умайбыт, Санньыйан олороруҥ Сатаммата буолаарай!? Күндэ
△ Таайан көрүү дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок догадки
Оччоҕо бара сылдьыбыта буолаарай?Н. Якутскай. Уу, тээтэ, тохтоо! Хайа били абаҕам аах атыылаппыт түүлээхтэрин этэллэрэ буолаарай? П. Ойуунускай
Хайа, уу кэлбитин билэн, тугу эрэ өрүһүйэ барбыттара буолаарай? Н. Заболоцкай
△ Утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок возражения
Хайа, итигэстээбитэ буолаарай? Кини уоруйаҕа суох этэ ээ. Эрилик Эристиин
Бэйи эрэ, урут букатын сылдьыбатах эрээри оонньуу оҥостон этэрэ буолаарай? «ХС»
Ийэтин хараҕын ортотугар сэймэктии турар диэн, хайа сүрэ да бэрт буолаарай? С. Ефремов
△ Араас сыһыаны, иэйиини көрдөрөр дэгэттэниэн сөп. ☉ Может приобретать различные модально-эмоциональные оттенки
Хайа аны уолгут оҕуһу кыайан сиэппэтэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
2. Кытаанахтык үөрэтэн-такайан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает строгий наказ, наставление говорящего. Мин барарын бардым, ол гынан баран, кэриэспин этэбин эйиэхэ: балтыбын, Айталы Куону, хараххынан кынчарыйар буолаайаҕын, тылгынан мөҥөр буолаайаҕын, айаҕар аһаппат, санныгар таҥыннарбат буолаайаҕын.Ньургун Боотур. Ити кэннэ, Ньургун Боотур обургу, ойоҕуҥ Кылааннаах Кыыс Ньургун туох диир сүбэтиттэн дьөрү диэн тахсар буолаайаҕын! Саха фольк. Өстөөхтүүн көрсүһүүгэ, эрэттэр, Ленаҕытын умнар буолаайаҕыт! Т. Сметанин
△ Иэйэн-куойан көрдөһүү дэгэттэнэр (Ҥый сыһыарыыланар, нор. поэз. тут-лар). ☉ Имеет оттенок эмоциональной просьбы (прибавляется аффикс -ый, употребляемый в фольк. поэзии)
Сырбайар-сырыыргыыр. Харгыстыыр-хааччахтыыр, Бүөмнүүрбүөмчүлүүр буолаайаҕытый! Өксөкүлээх Өлөксөй
Айах туппут астарын Аһыыр буолаайаҥый, Алаһа бараан дьиэлэрин Аанын аһаайаҥый. П. Ойуунускай
Ийэҕин ытатар, соҥотор буолаайаҥый. А. Софронов

I
1. аат.
1.
эп I диэнтэн хай. аата. Соттойоон [киһи аата] соҕотох андыта Сүүс анды эбиитэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
«[Арыы] бэйэтэ да туустаах дии, тугун эбиитэй», — диэн эмээхсинэ сэмэлиир. КФА СБ
Туох буолбутун түөрэ кэпсээтим. Эбии, көҕүрэтии суох. «ХС»
2. Туох эмэ элбиирин, үксүүрүн, толору буоларын курдук эбиллэр, эбэн бэриллэр туох эмэ (хол., дааннайдар). ☉ То, чем что-л. дополнено, дополнение
Испэктээк сайдыытыгар элбэх туһалаах эбиилэр киллэриллибиттэрэ. АҮ
Дьүүллээһин кэмигэр бырайыакка түөрт сүүс тыһыынча кэриҥэ эбии, көннөрүү, этии киирбитэ. ФММ ДьКС
Бу дьоһун суолталаах докумуону байытан биэрэр сыаналаах этиилэр, эбиилэр, көннөрүүлэр киллэрилиннилэр. ССКП ХХVI
3. мат. Икки эбэтэр хас да чыыһыланы холбоон, ол чыыһылалар суумаларын таһаарар ахсаан дьайыыта. ☉ Одно из четырёх арифметических действий, сложение
Уон ахсааҥҥа диэри эбиини, көҕүрэтиини суоттуур, суотугар букатын алҕаһаабат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҕүрэтиини эбиинэн солбуйан баран, ылыллыбыт сууманы ааҕан таһаарыҥ. ВНЯ М-4
2. даҕ. суолт. Кимиэхэ, туохха эмэ эбиллибит, эбиллэн ахсааны элбэтэр (ким, туох эмэ). ☉ Являющийся дополнением к чему-л., дополнительный, добавочный (напр., вопрос)
Киһитэ оҕоҕо бэйэтин кумааһынньыгын биэрбит уонна ол кумааһынньык иһигэр эбии харчы укпут. Суорун Омоллоон
Эбии боппуруоһу төһө биэрбит үһү? Н. Лугинов
Бу сайын окко эбии киһи ыытыах буолбута. Р. Кулаковскай
[Быраас] кимнээххэ эрэ эбии укуоллары анаталаата. «ХС»
3. сыһ. суолт.
1. Уруккутунааҕар өссө күүскэ, өссө сытайан, бууһа. ☉ Больше, сильнее, крепче, пуще прежнего (напр., плакать)
Дьэрэлииһэп көҥүл эргинэр, эбии байан иһэр. Болот Боотур
Турбуттара, тымныы эбии хам ылла. Н. Заболоцкай
Табах буруота эбии хойунна. А. Фёдоров
Кыыс эрэйдээх биир тылы саҥарбакка эрэ, эбии ытаан баарта. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Өссө эбэн, элбиирин, эбиллэрин курдук (гын, буол). ☉ Дополнительно, в добавление к кому-чему-л.
Бурдуктан эбии ыла түспэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар таһыттан дьон, оҕолор эбии киирэн кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Роман:] Арба даҕаны, Кумахтаахха икки үлэһити эбии ыытар үһүбүт. С. Ефремов
◊ Онно эбии көр онно
Халлаан хараҥа, онно эбии былыттаах. Н. Габышев
[Петя:] Онно эбии мин бэйэм да баҕа санаам — тыаҕа тахсыы. С. Ефремов. Эбии аһатыы т.-х. — буорга эбии уоҕурдууну киллэрэн иҥэрии. ☉ Внесение в почву минеральных удобрений, подкормка
Ааспыт сайын звено минеральнай уоҕурдуунан эбии аһатыыны хааччыйбыта. П. Егоров
Сөп сииктээх оройуоннарга сааскы сэлиэһинэйи эбии аһатыы улахан суолталаах. ХКА
Баклажан арассаадатын көрүү-харайыы сүрүн үлэтэ — кэмигэр уу кутуу, эбии аһатыы, биир кэм тэмпэрэтиирэни тутуһуу. ЕАМ ББКП. Эбии аһылык т.-х. — сүөһүгэ сүрүн аһылыгар эбии бэриллэр аһылык (хол., сиилэс, былах). ☉ Добавочный корм для животных, подкорм
Сайын сатаан тэриллэн оттообокко гынан бараммыт, кыһын оройугар эбии аһылык бэлэмин айдаана буолабыт. С. Никифоров
Сылгы ынах сүөһү курдук араас көрүҥнээх эбии аһылыгы даҕаны эрэйбэт. В. Протодьяконов
[Үөрэнээччилэр] эбии аһылык бэлэмигэр субуотунньуктары тэрийэллэр. «ББ». Эбии бэлиэтэ мат. — ахсааҥҥа эбиини эбэтэр ууруктаах кэриҥи бэлиэтиир кириэс курдук быһыылаах бэлиэ (+). ☉ Знак плюс (+), обозначающий сложение или положительную величину в математике. Кустук маладьыас, мин киниэхэ эбии бэлиэлээх туйгун сыананы сурунаалга туруорабын. ЛНН АДь
Эбии уонна көҕүрэтии математическай бэлиэлэрэ Европаҕа Илиҥҥи араб дойдуларыттан киирбитэ. ЭБЭДьА
Эбии төлөбүр көр төлөбүр. Быйыл эбии төлөбүргэ холкуоһуттан ынахтаах торбоһо сыл тахсар отторун ылбыта. Далан
Оҕолор аан маҥнай хамнастарын таһынан харчынан эбии төлөбүр аахсыбыттара. ПИО ТС
II
аат дьөһ. Туох эмэ эбиллэр, холбонор предметин бэлиэтииргэ туттуллар (сыһ. түһүгү кытта тутлар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, к которому что-л. прибавляется, добавляется, присоединяется (вдобавок к чему-л.)
Бу хормуоскаҕа эбии искириипкэ тыаһа эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Сэмэн ампаарыгар эбии хотон бөҕө салҕаммыт. Эрилик Эристиин
Тойоммут буолуохсут ити мин биир бургунаспын баайыгар эбии баай гынаары кыыла тура сылдьар. «ХС»