приближаться, подходить; куоракка чугаһаатыбыт мы приближались к городу; остуолга чугаһаа = подойти к столу.

туохт. Күн ортотугар чугаһаа. ☉ Приближаться к полудню
Күнүскүтүйэн, тыал арыый сэллии быһыытыйда. Софр. Данилов

затмевать друг друга, приближаться друг к другу (о небесных телах); оннооҕор ый-күн алтыһар посл. луна и солнце—и те сходятся.

1) подходить, приближаться вплотную; напирать (грудью); ынан кэл = подойти к кому-л. вплотную; 2) лезть с угрозой; охсоору ынар он лезет, норовя ударить..

туохт., кэпс. Өлөр кэмиҥ чугаһаан, сотору өл (ыалдьар эбэтэр кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Приближаться, близиться (о смерти больного или старого человека)
Мөрүөн Бүөтүр: «Баҕайы, соторулаары гыммыт киһиэхэ дылы, хараҕым уута көҥүлүнэн субуруйан хааллаҕай?» — диэн кэҥии сатаан, аньыырҕаатаҕа буолла. Э. Соколов
Оҕонньор соторулаары сытарын истиһэн, …… биир дойдулаахтара сылдьан ааһаллар. В. Гольдеров. [Кэтириинэ:] Тоойуом, Бүөтүр, мин, арааһа, соторулуур киһи буоллум быһыылаах… Күүһүм өһүллэн, мөлтөөн иһэбин… «ХС»

туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ чугаһаа, аттыгар тиий. ☉ Приближаться к кому-чему-л.
Ыллыыр санаам ыксалаата, Көрүлүүр күнүм көһүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сээркээн Сэһэн, тойон эһэм! Ыраах даа буолларгын ыксалаан, Суох даа буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Өстөөх төлөнүн өһөрөргө …… Ытык дьон ыксалаабыт, Чэбдик дьон ылсыспыт. С. Зверев

1) приходить; приезжать; прибывать; являться; куоракка кэллибит мы прибыли в город; үлэҕэ кэлбэтэ он не явился на работу; 2) подходить, приближаться к кому-чему-л.; достигать кого-чего-л.; остуолга кэл = подойти к столу; өрүскэ кэллилэр они подошли к реке, они достигли реки; 3) наступать, приходить, наставать; сайын кэллэ наступило лето; барар кэллэ пора идти, настало время идти; 4) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. а) образует аналитическую ф. начинательного вида: кыыһыран кэл = прийти в гнев; начать сердиться; б) означает приближение действия: көтөн кэл = прилететь; сүүрэн кэл = прибежать; баран кэл = сходить, съездить куда-л.; эргийэн кэл = вернуться откуда-л. # уум кэллэ мне хочется спать.

I
туохт.
1. Туох эмэ кытыытынан, кэриитинэн кыйа бар. ☉ Идти краем, по краю чего-л.
Алары кытыылаан быһалыы Аа-дьуотук сиэттиһэн испиппит. П. Тулааһынап
Адаарыччы үүммүт сэппэрээги кытыылаан кыйдылар. «ХС»
[Булуҥ оройуонун кыраныыссата] илин өттүттэн Бороҕон кумаҕын кытыылаан, Быковскай боротуоха хаҥас биэрэгэр тиксэр. «ХС»
2. Үөстэн кытыы диэки таҕыс, биэрэккэ чугаһаа (хол., кус, балык туһунан). ☉ Подплывать к берегу, плыть вдоль берега (напр., о рыбе, утке)
Буурҕа кэнниттэн дьэ балык бэркэ кытыылаабыт. И. Никифоров
Онно-манна кытыылаабыт куһу ытыалыыбыт. «ХС»
Кубалар күөлү кытыылаан кини диэки иһэллэрэ. «ХС»
3. Кытыы өттүттэн саҕалаан тоҥон мууһуран бар, модьоҕолон (өрүс, күөл туһунан). ☉ Иметь забереги, начинать замерзать с берегов (о реке, озере). Сотору муус кытыылаары турар, хас биирдии киһи учуокка сылдьар. Доҕордоһуу т.
4. Туохха эмэ кытыы оҥор, хаймыылаа. ☉ Окаймлять, окантовывать что-л. Былааччыйаны куруһубанан кытыылаа.
II
туохт. Төрүүр кэмиҥ чугаһаа, хамнат (сылгы-сүөһү туһунан). ☉ Приближаться к сроку родов (о кобыле)
Тохсунньу тоҕус эргэтигэр Кытыт сылгы кытыылыыр. М. Тимофеев

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ ыкса тиийэн кэл; чугаһаан бар (хол., бириэмэни этэргэ). ☉ Приближаться, подходить к кому-чему-л.; близиться (напр., о времени)
Ыстапаан кыыкырдатан-кыыкырдатан куоракка чугаһаата. А. Софронов
Эксээмэннэр чугаһаабыттара күн турдах аайы улам күүскэ биллэн истэ. Н. Лугинов
Мотуор чугаһаабытыгар оҕонньор өйдөөн көрбүтэ: икки эр киһи олорон иһэр эбит. Л. Попов
2. кэпс. Кимниин эмэ истиҥник, ыкса доҕордоһоору билис-көрүс. ☉ Познакомиться с кем-л. поближе, подружиться
Тоҕо биир да кыыска чугаһаабаккын? Мин билсиһиннэрэбин дуо? Н. Лугинов
[Катя:] Маня, биһиги… Биһиги эйиэхэ чугаһыахпытын баҕарбыппыт да, эн хайдах эрэ биһигиттэн тэйиччи туруох курдук туттубутуҥ. С. Ефремов
Бэйэтиттэн үрдүк буолан, киниэхэ туһаны оҥорор кыахтаах дьону эрэ кытта билсэ сатыыр, кинилэргэ чугаһыыр. Л. Толстой (тылб.)
3. көсп. Суох буолаары, өлөөрү гын. ☉ Быть при смерти
[Уйбаан:] Быһыыта чугаһаабыт. А. Софронов
Өлөксөй уол үгүстүк ыарытар. Кини кыайан ытаабат, чыпчылыйбат буолуталыыр. «Бу түүн барыыһык… оҕоҥ чугаһаабыт», — дэһэн ботугураһаллар. Амма Аччыгыйа. Ити барыта аанньаҕа буолбат. Чугаһаатым эрэ, хайа үөдэн эрэ… С. Федотов

I
туохт.
1. Чугасаһан, хаххалаһан ыл (халлаан эттиктэрин туһунан). ☉ Сходиться, приближаться друг к другу (о небесных телах)
Оннооҕор ый-күн алтыһар (өс ном.). Халлаан үрдүк мындаатыгар Ыйдаах Чолбон алтыһаллар. Кустук
Ый үргэли үрдүнэн алтыстаҕына, кинилэр [оҕонньоттор] билгэлээһиннэринэн, кураан сайын үүнүөхтээх; оттон аннынан алтыстаҕына, өҥ сайын кэлэрэ күүтүллэр. «Кыым»
Халлааҥҥа Сулустар алтыһаллар, Сиргэ Сүрэхтэр таптаһаллар. В. Миронов
2. Быстах кэмҥэ көрсүһэн бодоруһан ыл; көрсүһэн хардары-таары аалсан, сабыдыаллаһан атылыы, маарыннаһар буол. ☉ Иметь кратковременное общение с кемчем-л., сходиться, притираться и взаимно влиять друг на друга
Казах уонна саха үгүс суруйааччыларын олохторун уонна айар үлэлэрин суоллара алтыһаллар. Умнуллубат к. Саллар сааһын тухары Муустаах байҕал, Элиэнэ курдук эбэлэр модун бэйэлэрин кытары алтыһар тыйыс олох кими баҕарар дьэбирситэр. Н. Лугинов
Кини [Ларионов] эдэр сааһа үгүс романтикалаах, героикалаах отутус сыллары кытта алтыспыта. ССС
II
алта диэнтэн кэрискэ ахс. аат. ☉ Шестой
Унарова алтыс уруокка киирэр звонок буолбутун кэннэ кылааска баран иһэн көрүдүөргэ Хастаеваны көрсө түстэ. Софр. Данилов
Кылаабынай агроном бу сопхуоска үлэлээбитэ алтыс сыла, онон, бэйэтэ саҥарбатар да, сахалыы кэпсэтиини истэр. П. Егоров
Саша быйыл алтыс кылааһы бүтэрбит, чороччу улаатан эрэр, хоодуот уолчаан. М. Доҕордуурап