шутл.-ирон. сильно привязаться к кому-л.; очень любить кого-л.

туохт. Хайа эмэ кыыска, дьахтарга күүскэ ылларан, бэйэҥ эдьиийиҥ курдук сыһыаннас. ☉ Сильно привязаться как брат к чужой девушке, женщине, проникнуться к ней братской любовью
Мин Ааныканы үчүгэйдик саныыр, олуһун ытыгылыыр гына эдьиийиргээтим. М. Тимофеев-Терёшкин

туохт., кэпс., элэк. Күтүөккэр эбэтэр күтүөтүнэн ааҕар киһигэр сиэри таһынан ыллар, куккунсүргүн туттар. ☉ Сильно привязаться, с чрезмерной симпатией относиться к своему зятю или к человеку, которого считаешь таковым
Дьуур, түүҥҥү уоруйах курдук, кыыскын уоран ылбытынан, күтүөтүргээн көтүрү сытыйан олороҕун дуу? Суорун Омоллоон
Гошалаах Володя — наһаа амарах убайдар. Балтыларын наһаа күндүтүк саныыллар. Айдаары олус күтүөтүргээбиттэрэ. Н. Лугинов

туохт.
1. Оҕоҕо олус күүскэ ыллар; бэйэҥ оҕоҥ курдук таптаа (атын оҕону). ☉ Сильно привязаться к ребёнку; проникнуться родительской любовью (к чужому ребёнку)
Туохтан ордук ылларбыппын билбэппин, Мотуону мин үгүс сылларга үчүгэйдик саныыр, эйэҕэстик көрөр гына оҕорҕоотум. Амма Аччыгыйа
Оксана, төһө да биэс уончатыгар чугаһаатар, кыыһын оҕорҕоон, ийэ буолбут анала көптө. ТЕН ИДь
Син оҕом диэн оҕорҕоон улаатыннаран баран, кэннилэриттэн көрөн хаалбытым куһаҕан баҕайы этэ. «Чолбон»
△ Оҕоҕун чугаһат, сыһыар (кыылы этэргэ). ☉ Признавать, подпускать к себе детёныша (о животных)
Табаһыттар оҕотугар чугаһаабат ийэни икки кэлин атаҕыттан дулҕаҕа баайан кэбиһэллэр эбит, оччоҕо оҕото иккитэ-үстэ эмтэҕинэ сыыйа ийэлии иэйиитэ уһуктан, оҕотун дьэ сыһыарар, оҕоргуур эбит. Н. Лугинов
Тыһыга тууһу сиэтэн амтаһытабыт уонна оҕотун көхсүн тууһунан сотон баран биэрэбит, оччоҕо таба оҕоргуур. А. Данилов
Тугутун аанньа оҕорҕообот, аҕыйах үүттээх, мөлтөх оккураҥ тугуту төрөтөр ийэ табалар туһата суохтарынан ааҕыллаллар. ПСБ ТИиПҮ
2. кэпс. Олус сөбүлээ, атыттартан ордор (хол., сири-дойдуну). ☉ Особо привязаться, испытывать особую любовь (напр., к родным местам)
[Арҕаа Хаҥалас] бу дьон-сэргэ оҕорҕоон олохсуйбут бэлиэ сирэ эбит. Багдарыын Сүлбэ
Саха дьоно сиртэн-дойдуттан эрэ ордук оҕорҕоон алааска олохсуйаллар. «ХС»

туохт.
1. Ханна эмэ ордук табыллан, сөбүлээн олор, олохсуй. ☉ Облюбовать что-л., привязаться к чему-л. (напр., к месту для жительства)
Дьон арыычча түбүлээн олохсуйбут сирэ Абый күөлэ эбит. Д. Кривошапкин
Кинилэр аан маҥнай Бүлүү кураанах таас кытылыгар, эһэ-бөрө түбүлээбит тайҕатын быыһыгар, сөмөлүөтүнэн кэлэн түспүттэрэ. «ХС»
△ Элбэхтэ түһэн хон. ☉ Выбирать что-л. в качестве места временной остановки
Жирковтар — ыалдьыт, хоноһо үгүстүк түбүлүүр ыала. «ХС»
2. сөбүлээб. Ханна эмэ кэлэн бул, буулаа. ☉ Привязываться, приставать к кому-л., досаждая чем-л., создавая неудобства, притесняя
«Өрө көрөн сордоох уол түбүлээтэ», — диэн Хобочук иҥиэттибитэ. П. Аввакумов
Тиэтэйиэххэ, эмиэ ыҥырыллыбатах ыалдьыттар түбүлүөхтэрин сөп. Софр. Данилов
[Артём:] Бу ньиэмэс ыттара түбүлээбиттэриттэн ыла этим сааһын устун тымныы чиэрбэ кииртин курдук буоллум. В. Протодьяконов
3. көсп. Тиийэн кэл, буол (хол., түүн). ☉ Неминуемо наступать, устанавливаться (напр., о ночи)
Түүнү-күнү быстарбакка, Түбүк-табык түбүлээтэ, Дүрбүөндарбаан буолла, Дүбдүр-дабдыр турда. П. Ойуунускай
Сир түллэн, түҥнэри эргийэн, Түлүк түүн түбүлээн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Аны убаһалары араарыы уонна кинилэри көрүү-харайыы бодьууһа түбүлээтэ. В. Протодьяконов
ср. монг. төвөглөг ‘создавать хлопоты, беспокоить кого-л., причинять неприятности’

туохт.
1. Туохха эмэ биһилин, марайдан. ☉ Испачкаться, измазаться чем-л.
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүтү кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккирийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Кулунчук сымнаҕас уоһугар Умньанар алтан от уоһаҕа. В. Миронов
Ат туйахтарыгар силбиккэ үүммүт сибэкки сиик таммахтара умньаннылар. В. Титов
2. көсп. Туохха эмэ элбэхтик үөрэнэн, сыстан, ыкса дьарыктанан бар, дьарык оҥоһун. ☉ Привязаться, пристраститься к чему-л.
Айдаар, дьиҥэ …… булка соччо умньамматах киһи этэ. Софр. Данилов
Оттон Тордуох [киһи аата] уола Килимиэн эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт Эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Улахан күрэхтэһиилэргэ буспутхаппыт, оройуон чөмпүйүөннэрин иннилэригэр, спорт диэҥҥэ умньамматах, Уу Тойоно Дьуона иһэр. «ХС»
«Онон уончалаахпыттан тиэхиньикэҕэ умньанан барбытым», — үөрэ-көтө кэпсиир Виктор Серафимович. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөн, эрилин. ☉ Впутаться, ввязаться во что-л. Мээнэ сылдьаргын тохтот
Онно-манна умньанар киһи буоллуҥ! В. Титов
«Бу курдук куһаҕаҥҥа, сидьиҥҥэ умньана сылдьыах кэриэтэ ыраас сылдьан өлбүт ордук», — диэн быһаарынар Маайа. Н. Якутскай
Бу аска [испииргэ] букатын умньаныма. Үчүгэйи аҕалбытын көрө иликпин. Р. Баҕатаайыскай
4. көсп., сэнээн. Туох эмэ кимиэхэ эмэ баар буол, сыһын (үксүгэр буолб. ф-маҕа тут-лар). ☉ Быть в наличии, иметься (напр., об уме, таланте — употр. в отриц. ф.)
Бытыгын быһа үктүөр диэри өй умньамматах күтүрэ дуу? Софр. Данилов
[Мотя — Точиловскайга:] Киниэхэ ханнык да талаан умньамматах киһитэ этэ. Н. Якутскай
♦ Окко-маска умньаммат мэник көр от-мас
Дмитрий Петрович аптарытыата улахана бэрт буолан, бэл, оккомаска умньаммат мэник оҕолор бэрээдэктэнэллэрэ. Е. Неймохов

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров

туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ ыга чугаһаа, өйөн. ☉ Прижаться плотно, прислониться к кому-чему-л.
Сардаанка аҕатыгар сыста түспүтэ, оттон Ленкалаах Ньургун миэхэ хатаммыттара. Далан
[Надя] дьарамай санныларын кумуччу туттан, илиитин мускуна-мускуна сылаас батарыайаҕа сыһынна. Н. Лугинов
Сиргэ сыстан сытан, боруоран көстөр халлаан сырдыгар кыһайан тулабын көрөбүн. Т. Сметанин
2. Кимиэхэ-туохха эмэ эпсэри буола иилиһин, биһилин. ☉ Прилипнуть, пристать к кому-чему-л.
Атаҕынан тэбинэн хоҥноору чыраахтаһар да, аҥаар атаҕа хам сыстан хаалар. Саха фольк. Кини быраҕаттыыр суурадаһына сымала курдук истиэнэҕэ сыстар. Н. Якутскай
Плёнка итии өтүүккэ сыстыбатын наадатыгар кини үрдүнэн өрбөх таҥаһы эбэтэр хаһыаты ууран өтүүктэнэр. ФНС ОС
3. Биэрэккэ тигис, тохтоо. ☉ Причалить, пристать к берегу
Таһаҕастаах баарсаны соспут борохуоттар бириистэҥҥэ сысталлар. П. Аввакумов
Оҥочо түгэҕэр эргэ эрдии аҥаарын булан ыллым уонна дьэ үгүс эрэйинэн, бэрт арыычча, кытыыга сыһынным. М. Лермонтов (тылб.)
△ Тохтоон, сынньанан, аһаан аас (үксүн кус, балык туһунан). ☉ Временно остановиться на отдых, кормёжку (чаще об утках, рыбе). Бу хомоҕо кус бэркэ сыстар сирэ
□ Биһиэхэ манна ити балыктар эмиэ атырдьах ыйын ортотугар сысталлар. Багдарыын Сүлбэ
Киллэм биир кыракый арыытыгар (кус сыстар уута онно биир эрэ!) хаһыа да буолан киирэн, бэркэ сылдьан тахсыбыппыт. СГС ӨСҮДь
4. Кимиэхэ эмэ холбос, кими эмэ батыс. ☉ Присоединиться к кому-л.
Хата бу, абаҕабар сыстаммын, баайга түбэстэҕим диэн үөрүөххүн сатаан үөрбэккин. А. Софронов
Биир уолум, Былатыан, куоракка күрээн киирэн, бэлиитиктэргэ сыстан, билигин үөрэхтээх киһи буолан, бу былааска биир улахан тойонноро буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Мин сайын устата Мичиҥниир Микииппэргэ сыстан, хотуурбун бэйэм оҥостор буола үөрэммитим. П. Аввакумов
5. Биир киһиттэн атын киһиэхэ көс, бэрилин, атын киһини сутуй (сыстыганнаах ыарыы туһунан). ☉ Заразиться (какой-л. болезнью — о человеке); прилипнуть, пристать к кому-л. (о болезни). Оҕоҕо куор сыстыбыт. Сөтөл ыарыы сыстыбыт
□ Арыгыһыт киһи оҕото хайаан да арыгыһыт буолар дьылҕаламмат, атыннык эттэххэ, итириктээһин оҕоҕо ыарыы курдук сыстыбат. ЛЛА АКДС
Саҥа ыалдьыбыт дьон кимтэн сыстыбыт биричиинэлэрэ үгүс түбэлтэҕэ биллибэккэ хаалааччы. «Кыым»
6. көсп. Тугу эмэ оҥорорго улам үөрэнэн, сатабылланан ис. ☉ Приобретать сноровку, умение в каком-л. деле
Охсубуттарын үһүс күнүгэр Сеня хотуурга, дьэ, арыый сыһынна. Н. Босиков
Оннооҕор кэнникинэн үлэтигэр Игнатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
Ити эрээри кини сүрдээх түргэнник сыстан, үөрэтэр албастарын эҥкилэ суох оҥорор буолбута. НЕ ТАО
7. көсп. Улам бодоруһан, кимиэхэтуохха эмэ чугаһаан, үөрэнэн бар. ☉ Привязаться к кому-л., полюбить кого-л.
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Ким-хайа иннинэ Тэллээбит [ыт оҕото] иччитигэр Толлоойукка сыстан барбыта. И. Федосеев
Улахан киһиэхэ [Дьорҕоокко] улам сыстан, иччитийэн барда. Н. Заболоцкай
8. Суох буолууну, туох эмэ суоҕун этэргэ туттуллар (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обозначает отсутствие чего-л. (употр. в отрицат
ф.). Кини түү сыстыбатах ньомоҕор сирэйигэр барыта бардам, барыта томороон, атын сиртэн аҕалан сыһыарыта быраҕаттаабыт курдук. Амма Аччыгыйа
Былыт сыстыбатах кылба маҕан халлаан көстөр. Н. Якутскай
Кыптыый сыстыбатах, Кыргыыны көрбөтөх Кылааннаах баттаҕын имэрийдэ. Күн Дьирибинэ
♦ Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ көр сыа-арыы
Наһаар, иирэ талах курдук имиллэҥнээбит, хачаайы, сыаарыы сыстыбатах киһитэ этэ. Н. Босиков
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыаарыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Суворов. М. Попов

I
ыл I диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьэкиим:] Сарсын уолбун оҕустаан суханы ыллара ыытыам. А. Софронов
Оҕобор куораттан саҥа таҥас ыллардым. Дьүөгэ Ааныстыырап
Уолбун үлэҕэ ылларан улаханнык абыраан турардаах. Н. Чуор
«Төбөм ыарыыта сүрдээх, тугу эрэ ылларан эмтэммит киһи», — дии тоһуйда Киргиэлэй диэн бөкчөгөр оҕонньор. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ кыһалҕатыгар киир, эрэйгэ түбэс, табыллыма. ☉ Оказаться в затруднительном положении, иметь проблему
[Бырдаахап:] Тээтэ, тугун эйиигиттэн кистиэмий, мин кыһалҕаҕа ылларан олоробун. Н. Неустроев
[Кууһума:] Барахсан, эрэйгэ ылларан сылдьаахтыыр. А. Софронов
Дьэ, биһиги кыһалҕа бөҕөҕө ылларан олорор ыал буоллубут. Амма Аччыгыйа
Бырыһыаҥҥа киирэн, кыһалҕаҕа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
△ Ааспат-арахпат санааҕа-онооҕо түс, муучу буол. ☉ Испытывать душевные муки, нравственные страдания, мучиться
Оҕонньор бэрт ыар, кыайан быһаарыллыбат санааҕа ылларбыта өтө көстөр. Н. Якутскай
Дьиҥинэн, ити Сергей ыар баттыкка ылларан иһэр быһыыта этэ. В. Яковлев
Ньукуукка туһугар сүрэҕэ ыалдьан, улаханнык санаа эрэйигэр ылларан төннүбүтэ. Н. Босиков
2. Кимиэхэ эмэ күүскэ убан, умсугуй, кими эмэ сүрэххинэн сөбүлээ, таптаа. ☉ Испытывать к кому-л. особые чувства, любить кого-л., привязаться к кому-л.
Оҕо буолан биир улууска Үөрэнэн улааппыппыт, Онон арахсан баран, мин ордук Эйиэхэ ылларбытым. Дьуон Дьаҥылы
Кыталык бэйэҕин Көрөөт, ыллардым, таптаатым. И. Эртюков
Оннук ыллардым, убанным, Сөбүлээтим мин кинини. Д. Васильев
3. Туохха эмэ күүскэ абылат, сатаан арахсар кыаҕа суох курдук буол. ☉ Быть пленённым, сильно увлечённым чем-л.
Ол тыл ыҥырар күүһүгэр Микиитэ ыллардар ылларан истэ. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умна ыллардым. П. Тобуруокап
Эдэр архитектордар кэлин үлэлэригэр сүрдээҕин ылларан, өйдүүн-дьүһүннүүн уларыйдылар. Н. Лугинов
△ Туох эмэ куһаҕан дьаллыкка хаптар. ☉ Пристраститься к чему-л., попасть в зависимость от чего-л., заиметь порок, привычку
Ааныс кэргэнэ аһыы утахха ылларан олоҕо огдоруйара буолла. П. Филиппов
Охоноон хаартыга ылларан тугун барытын да туран биэриэх курдук дьүһүлэнэр. «ХС»
4. кэпс. Ыран хаал, дьүдьэй (хол., ыарыыттан). ☉ Худеть, тощать, сохнуть (напр., от болезни)
Уолчаан күнтүүн аайы иинэн-хатан, ыллардар ылларан, уҥуохтаах тирии буолла. Эрилик Эристиин
Оҕонньор бу сааскытынааҕар ордук ылларбыт көрүҥнээх. Н. Заболоцкай
Кэнникинэн эбии ылларан иһэргэ дылы. А. Сыромятникова
♦ Кыаҕын ылларбыт көр кыах
Кыаҕын дьэ чахчы ылларда, кырдьык баһыйтарда. Амма Аччыгыйа
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Силлибэт сириттэн ылларда көр силин. Кистэлэҥинэн да кэпсэтии буоллар, суруктаһан-бичиктэһэн, силлибэт сириттэн ылларан турабын. Болот Боотур
Ычатын ылларар (ыһыктар, былдьатар) көр ыча. Элэстэнэн ааһан иһэр Васёгу көрөөт, ханнык да ычатын ылларан өлбөөркөй харахтаммыт киһи мичик гына түһэр этэ. Амма Аччыгыйа. Тос мааскаҕын Бэрдэрэрим буолуо, Бэйикэй, — диэбит Ычатын ылларбыт Ынах эрэйдээх. Чаҕылҕан
◊ Ыарыыга ыллар — үтүөрэн биэрбэккэ бэргээн ис, улаатан ис (ыарыы туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Сор бөҕөнү состум, ыарахан ыарыыга ыллардым. С. Зверев
Наһаар сэллик ыарыыга ылларан суорҕаҥҥа-тэллээххэ сыппыта быданнаата. Ф. Софронов
Хотунум уһун эрэйдээх босхоҥ ыарыыга ылларан биир сор, — Сөдүөччүйэ эмиэ умса туттан барда. М. Доҕордуурап. Ыллар саһаан — толору биир саһаан (икки миэтэрэттэн тахса) уһуннаах эбэтэр үрдүктээх. ☉ С высотой или длиной, равной одной сажени (более двух метров)
Биир эр бэрдэ күҥҥэ сэттэ уон сыарҕа маһы кэрпитин илэ көрбүтүм, ол ону мээрэйдээн аахпыттара — ыллар биэс саһаан буолта. Н. Габышев
Көрө түспүппүт: иннибитигэр ыллар саһааннаах биир эдэр киһи тыыллан турар эбит. «ХС». Ыллар хардыы — 1) муҥутуур киэҥ атыллааһын, хаамыы. ☉ Наибольшая длина шага
Былыр Исунке диэн бэргэн үс сүүс отут биэс ыллар хардыыттан оҕунан сыалын бары оноҕосторунан таппытын туһунан мэҥэ таас суруга кэпсиир. И. Федосеев
Туос уурааччы хаамыылаабыта — биэс ыллар хардыы буолбут. А. Сыромятникова
Сэмэнчик тайаҕа уонча ыллар хардыыга киирэрэ буоллар ытан көрүө этэ. «ХС»; 2) көсп. Туох эмэ олоххо киириитин, туолуутун түргэн тэтимэ. ☉ Скорость осуществления чего-л., выполнения какого-л. дела
Биһиги харахпыт ортотугар олох ыллар хардыыта аһыллар. В. Протодьяконов
Ийэ дойдубут сырдык эркээйилэрдээх аартыгынан ыллар хардыыларынан сайдан, барҕаран иһэр эбит. «ХС»
Өссө киэҥ ыллар хардыылар, өссө далааһыннаах сүдү былааннар, өссө түргэн, өссө кыайыылаах, таһаарыылаах үлэ кэмэ тирээн-тиксэн кэлбит эбит. «Кыым»
Ыллар харыс көр харыс. Соноҕос сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы хардарар. Амма Аччыгыйа
Кээмэйэ ыллар харыстан ордук усталаах, муҥур сүөм кэриҥэ туоралаах, ылгын чыҥыйа туоратыныы халыҥнаах. Хомус Уйбаан