прижигать мбксой (больное место).

возвр. от түөннээ = прижигать мбксой больное место (себе).

туохт. Түөннэ уур, түөнүнэн эмтээ. ☉ В практике народной медицины: прижигать моксой больное место
Кэнники уола түөннээбитин билбит. Саха сэһ. II
Онтутунан иҥиирдэрэ хоҥнубут, эттэрэ быстыбыт дьону түөннээн эмтиир. С. Маисов
ср. др.-тюрк. түгнэ ‘прижигать’

аат.
1. Туораахтаах үүнээйи хараара өлөр ыарыыта. ☉ Заболевание зерновых растений, головня
Хоруончука спораларын өлөрөр туһугар, туорааҕы ыһыах иннинэ формалин убаҕас суурадаһынынан эбэтэр атын да дьааттаах препараттарынан эмтииллэр. КВА Б
2. Сылгы этэ (тириитин аннынан), уҥуоҕа даҕаны, сүнньүн, сиһин тоноҕоһун батыһа бэргэтийэн, хараара өлөн ыалдьара. ☉ Болезненный нарост на теле лошади, меланома.
3. эргэр., түөлбэ. Чэрэниилэ. ☉ Чернила
Хоруончука иһитэ. ЯРС
ср. кирг. хаары ‘прижигать тавро; жечь’

туохт.
1. Киһи этэ аһыйар, ыарыыланар гына сытыытык тымныынан биитэр итиинэн салаа, билин. ☉ Вызывать ощущение жжения, обжигать, жечь (о чём-л. горячем или холодном)
Сарсыардааҥҥы дьыбар кулгааҕын хаарыйда, сымнаҕас түү былаатынан саба тардынна. А. Сыромятникова
Түүҥҥү тымныы салгынтан чараас таҥаһым эппин тыбыс-тымныынан хаарыйар. В. Иванов
Күлүмнүүр күн уота Көхсүгэр тыкпыта Уорҕатын таһыйар, Уотунан хаарыйар. «ХС»
2. Хаһыҥнаа, тоҥор. ☉ Подморозить, прихватить
Хаар хаһыҥ маҥнай нарыннамчы хатыҥ мастары хаарыйда. И. Сысолятин
Оҕурсуну үүннэрэргэ кылаабынайа тымныы хаарыйбат сирин булуу буолар. ФНС ХО
3. көсп., кэпс. Кими эмэ сирэй-харах ас, хомуруй, кириитикэлээ. ☉ Подвергать кого-что-л. критике, указывать на недостатки
Кириитикэбэр аан бастаан дириэктэри хаарыйыам, онтон сопхуоһу даҕайыам. Н. Габышев
Кырдьаҕас үлэһит эдэри үөрэтэ таарыйа, биир обургу мунньахха хаарыйан турардаах. И. Павлов
Форумҥа тыа оскуолатыгар үөрэтии хаачыстыбата намыһаҕын хаарыйбыттар. «Кыым»
4. көсп. Ыар өйдөбүлү хаалларан, ыарыылаахтык биллэн аас, таарый (тугу эмэ этэргэ). ☉ Больно задевать когочто-л., ранить (о чём-л.)
Сэрии кэннинээҕи кырыымчык, тиийиммэт-түгэммэт олох ыар тыына барытыгар биллэрэ, хаарыйан ааһара. В. Гаврильева
Маша ити эппит аҕыйах тыла Николай сүрэҕин ыарыылаахтык хаарыйда. А. Сыромятникова
Дьулус иннигэр олох хаҕыс салгына хаарыйа охсубут, уйулҕатын хаһыҥҥа хаарыйтарбыт кыысдьахтар олорорун саҥардыы өйдөөн көрдө. С. Юмшанов
◊ Хаарыйар от — ытырыык от диэн курдук (көр ытырыык)
Бохсурҕана, хаарыйар от, зверобой суурадаһыннарынан сайҕаатахха, баттах сыата эмиэ аҕыйыыр. ФВН ТС
Сааһыары сайын кыылга сүмэһиннээх аһылыгы оҕуруот аһынан, хаппыыста сэбирдэҕинэн, хаарыйар отунан уо. д. а. үүнээйинэн толоруллар. САССР КИиФ
Саһылы иҥэмтэлээхтик аһатыыга сүбүөкүлэ, кучу, хаарыйар от, мас сэбирдэҕэ, онтон да атыттар туһалыыллар. БЗИ СА
ср. др.-тюрк. хавыр, хаҕур, хоҕур ‘жарить, калить’, кирг. каары ‘прижигать калёным железом’

аат. Маһы уот сиэн хараардыбыта, умайбыт, умайа турар мас хараарбыта. ☉ Чёрный налёт от неполного сгорания топлива, сажа
Хоруо буолбут хардаҕас Умуллаары тыһырҕаата. Күннүк Уурастыырап
Маайа уот анньар маһын ылан, уотун хоруо буолан эрэр мастарын эргитэ-урбата анньан биэрэр. Эрилик Эристиин
Хара хоруо буолбут чохторун үлтү сынньан, булкуйан көрө сатаатым да туһа тахсыбата. И. Никифоров
△ Туох эмэ уокка сиэниллэн хараарбыта, туох эмэ уот төлөнүттэн олорон хаалбыт, биһиллэ сылдьар хара. ☉ Чёрный налёт, образовавшийся на дне или на стенках чего-л. (напр., кухонной посуды) от огня, копоть
Ийэлэрэ оллооҥҥо турар хоруо буолбут хара чаанньыгы уот үөһүгэр сыҕарыта тарта. Болот Боотур
♦ Хара хоруонан көр — туох да ордубакка бүтүннүү умай, күл-көмөр буол. ☉ Сгореть дотла, превратиться в пепел
Өстөөх фашист үөрдэрэ Хаарыаннаах үтүө куораттарбытын Хара хоруонан көрдөрөөрү …… Ытык сэрии биллэрдилэр. Саха нар. ыр. III
Куорат чиэппэрдиитин хара хоруонан көрдөрбүт сүрдээх уоттар да силбиэтэнэн тураллара. П. Филиппов. Хоруо курдук эт (са- ҥар) — кими эмэ кытта мөккүһэн, харса суох саҥаран тыла суох ыыт, кыай-хот. ☉ Легко расправляться со своим противником в споре, загнать в угол кого-л. (букв. говорит, словно в уголь (древесный) превращает)
Уоһуттан уоһаҕа куурбакка сылдьан кырдьаҕас дьону хоруо курдук этэр буолбут. М. Доҕордуурап
Арай Айдаар баар дии, туохтан да иҥнэрэ-толлоро диэн суох, барытын хоруо курдук этэн кэбиһэр. Н. Лугинов
ср. кирг. хаары ‘прижигать калёным железом; жечь’