почувствовать прилив энергии, жажду действия; быть готовым к действию.

итий гын = внезапно почувствовать прилив крови к лицу; итий-итий гын = чувствовать частые приливы крови к лицу.

1) навострить уши, быть очень внимательным, превращаться в слух и зрение; 2) перен. проявлять особую собранность, готовность к действиям; чувствовать прилив энергии при преодолении трудностей.

туохт. Хааныҥ эмискэ ыгыллан сылаастык биллэн кэл. ☉ Внезапно ощутить прилив крови (к лицу и т. п.)
Мэктиэтигэр кулгааҕа итий гынарга дылы гынна. Н. Неустроев
Хачыгыр төһө да быһыта сынньыллыбыт төбөтө итий гыммытын иннигэр, утуктуура баһыйан, тоҥоруттан ыт курдук түүрүллэн, дьигиһийэ-дьигиһийэ утуйан барбыта. Эрилик Эристиин
Маша сүрэҕэ итий гынна, Бокуойа суох таҥнан хачыгырайда. М. Доҕордуурап

док (1. Суудуналары ууттан таһаарарга, көрөргө-харайарга, өрөмүөнүүргэ, сорох ардыгар онорорго даҕаны аналлаах тутуу. Суудунаны туруорар хаамыраларын көрүнүнэн кураанах уонна уста сылдьар Д-тар баар буолаллар. Кураанах Д. хаамырата бетонтан оноһуллар» уута сүлүүһүнэн (шлюз) сүөкэнэр. Уста сылдьар Д« понтуоҥҥа оҥоһуллар, суудуна киирбитин кэннэ уутз эмиэ сүөкэнэр; 2. Үллэр (прилив), уостар (отлив) уулаах муора кытыытыгар оноһуллар, аһыллар-сабыллар ааннаах уу оҥоһуу (искусственный) бассыайына; 3. Tahagac таЬар самолет тары өрөмүөннүүргэ аналлаах кэлим тутуу.)

туохт.
1. Туохтан эрэ үөрэн-көтөн көтөҕүлүн, сэргэҕэлээ. ☉ Оживиться, вдохновиться, почувствовать себя на подъёме
Мин биир уостаах саабар ботуруон уктан баран, урутаан өрөйөн-чөрөйөн истим. «ХС»
2. Тугу эмэ оҥорорго бэлэм буол, ыарахаттары туоруурга күүһүрбүт-уоҕурбут курдук буол. ☉ Проявлять собранность, готовность к преодолению предстоящих трудностей; чувствовать прилив энергии при преодолении трудностей
Саныыбыт ыар ыарыыны үүрэн, Өрөйөн-чөрөйөн турууну. Л. Попов
Бу эһиги, саха ыччата, үөрэниҥ, сайдыҥ. Саҥа, сайдар олох кэллэ. Өрөйөн-чөрөйөн биэриҥ. В. Гаврильева

1. үлүн диэнтэн хай. аата. Агда үллүүтүгэр тыҥа улаатан салгын иһирдьэ киирэр. СИиТ
   Киһи төбөтүнэн таҥнары туран икки атаҕынан тэбиэлэниитэ атах тымырдарын варикознай үллүүтүн, геморройу, бүөргэ таас үөскээһинин сэрэтэр суолталаах. АН БЭХСКТ
2. Сууккаҕа хаста да хатыланан буолар муора уутун таһыма үрдээһинэ. ☉ Прилив, подъём уровня воды
   Уу үллүүтэ уонна уостуута, курулуур-харылыыр штормнар, муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр. САИ ФГ. Муора уутун үллүүтэ өрүс устун ыраахха диэри тахсар. КВА МГ

проявлять смелость, решительность; өргөйөн тур = приступать к решительным действиям (с новым приливом сил, в приподнятом настроении, напр. после подавленного состояния).

туохт.
1. Чэпчээ, сылайбыккын, улугурбуккун аһарын, ыалдьан баран аматый. ☉ Взбодриться, ожить, встряхнуться (после сна, отдыха); почувствовать улучшение в состоянии (о больном)
Дьөгүөрдээн хомолтотун аһарынна, отуута умайбатаҕын курдук, сэргэхсийэн барда. Амма Аччыгыйа
Сирэйгин сууннаххына сэргэхсийиэҕиҥ… Эрэллээх ньыма! Н. Габышев
Эн билигин туруоҥ, суунуоҥ, сэргэхсийэ түһүөҥ, Айтаҕа барытын этиэҥ, тугу саныыргын. В. Гаврильева
2. Чуҥкуран, чуумпуран туран баран тиллэн, уһуктан кэл (хол., тыа). ☉ Приходить в движение, оживляться
Хараҥа буоларын кытта, тыа ордук сэргэхсийэргэ дылы гынна. Амма Аччыгыйа
Ыраах хотугу уһун сир куоратын олоҕо хайдах эрэ сэргэхсийэргэ дылы гыммыта. П. Филиппов
Уссурийскай тайҕа сууккаҕа иккитэ сэргэхсийэр: сарсыарда — күн тахсыыта уонна киэһэ — күн киириитэ. В. Арсеньев (тылб.)
3. Өйүҥ-санааҥ көтөҕүллэн, күүһүрэн, эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом, почувствовать прилив сил, подъём настроения
[Балыксыт:] Бар дьон сэргэхсийбитэ, үөрбүтэ бэрт буолла. Бу олох уларыйан, Дьүөгэ Дьөгүөр курдук дьон бэркэ абыраннылар. П. Ойуунускай
Маайа бэйэтэ төрөөбүт, үөскээбит уонна сэттэ сылы быһа ахтан суураллыбыт дойдутугар кэлэн сэргэхсийдэ. Эрилик Эристиин
Оҕом саҥа үлэлээн эрэр. Онон санаам көтөҕүллэн, улаханнык сэргэхсийэн сылдьабын. М. Попов

1. аат.
2. Оргуйар уу курдук ытыллан өрө үллэн тахсыы, улахан дьалхаан, бурулҕан (үксүгэр уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурление (воды); водоворот (на поверхности воды)
   Долгун дэбилгэнэ. 1941 сыл сааһыгар үлэхамнас, Суола үрэҕин дэбилгэнин курдук, өрө күүрбүт. С. Федотов
   Дьон, киһи силиитигэр киирэр тымныы ууну харса суох кэһэ сылдьан, хараабыл түгэҕиттэн өрө бирилиир дэбилгэни тохтото сатыыллар. А. Данилов
3. көсп. Сэргэхсийии, күүһүрүү, тэтимирии. ☉ Прилив, подъем сил и энергии, оживление
   [Өлүөнэ Муустаах муораҕа] Ол дойдуттан Туҥуй ыһыаҕын Тунаҕыттан тутуһан, Дэлэй ыһыаҕын Дэбилгэниттэн тииһинэн Илдьэ киирдим көрдүк. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хаһан да сүтэримэ Санааҥ бардам дэбилгэнин. С. Данилов
   Оҕонньор туран тыыллаҥнаат, эмиэ муоратын диэки хаамта, аатырар Сочи күнүскү дэбилгэнэ уоскуйан эрэрэ. «ХС»
4. даҕ. суолт.
5. Дохсун сүүрүктээх, үлүскэннээх, ытылҕаннаах (уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурливый, с сильным течением (о реке, ручье)
   Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
   Муора дэбилгэн баалын Баһыйар дуолан күүспүт, Өлгөм быйаҥы кэскиллии Сири-дойдуну симээтэ. А. Бэрияк
   Лена дэбилгэн уута итиччэ [былырыыҥҥы курдук] бырда быстыбытын кырдьаҕастар да өйдөөбөтөхтөрө буолуо. «ХС»
6. көсп. Үгүс барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, тэтимнээх. ☉ Оживленный, ускоренный, с высоким темпом
   Үгүс дэбилгэн куораттар Сир үрдүгэр үүннүлэр, Уонунан хаадыат хааннаахтар, Космоска көттүлэр. С. Данилов
   Ол кэнниттэн саҥа сайдыы, саҥа олох дэбилгэн долгунун кытааппыт, баараҕадыйбыт этинэн-хаанынан көрсүбүт кырдьаҕас көлүөнэ киһи олоҕо. В. Яковлев