приложение

грам. приложение.

туохт. Эбии тутуурдаах (салаалаах), чорбохтоох буол, эбииликтэн. ☉ Иметь дополнение, приложение, довесок к чему-л. (напр., ношу, придаток)
Бардам сүүрүктээх эйгэлэргин — Бытантайгын, Адыаччыйаҕын, Дулҕалааххын сэнньэлгэлэнэн Тупсаҕын, эн, Дьааҥы эбэм. П. Ламутскай (тылб.)

и. д. от уур = 1) кладка, укладывание; возложение; погрузка; кирпииччэ ууруута кладка кирпича; венок ууруута возложение венка; 2) хранение, сбережение, вклад; ууруу харчы сбережение; сберкассаҕа харчы ууруута вклад денег в сберкассу; 3) приложение (печати, руки); 4) прикладывание чего-л. (с какой-л. целью); түөн ууруута прижигание больного места трутом; 5) постановление, решение; приговор; мунньах ууруута решение собрания; суут ууруута приговор суда.

аат., кэпс. Туох эмэ (хол., кэпсээн) толору, ситэри буоларын курдук эбии-сабыы, сиһилээһин. ☉ Дополнение, приложение к чему-л. (напр., к рассказу), делающее его более полным, подробным
«Дьэ кини ити кэпсээнин сиэлэ-кутуруга бэрт уһун буолуохтаах», — диэн Ааныс Бүөтүр Сэмэнэбис диэки өрө көрөн мылаарыйбыта. П. Аввакумов
Ол-бу сиэлэ-кутуруга суох сахалыы быһа «Миитэрэй» диэ, биитэр «Миитэрэй оҕонньор» диэ. «ХС»
Тугу барытын сиһилии, сиэлинкутуругун ситэрэн, кими баҕарар аатын, аҕатын аатын, араспаанньатын толору ааттаан дуоспуруннаахтык кэпсэтээччи. «ХС»

аат.
1. тыл үөр. Этиигэ предмет аатыгар сэргэ атын ааты биэрэн быһаарар этии чилиэнэ. ☉ Приложение (второстепенный член предл., к-рый служит для пояснения и уточнения других членов предл., выраженных сущ.)
Даҕаамыр икки өттүнэн сопутуойунан араарыллар. ЧМА СТСАКҮө
Даҕаамыр соҕотоҕун этии кэрчигэ буолар. АНВ СТУ
Сэһэҥҥэ бэрт элбэх даҕаамыр уонна кыбытык тыл туттуллубут. «ХС»
2. Таарыйа тугу эмэ тоҕооһугар этии, кимиэхэ-туохха эмэ сыһыаннаан этии. ☉ Уместное высказывание, отступление, реплика в адрес кого-чего-л., замечание
Даҕаамырга аҕыннахха, Налбыһахпыт куоракка ханнык ааттаах уулуссаҕа Харбыыл дьиэни туттунан Олорбутун суруйумуум. Күннүк Уурастыырап
Дириэктэр ол хаһан эрэ оҥорбут өҥөтүн тыл даҕаамырыгар санатан аһарар үгэстээх. В. Титов

1. сыһыар диэнтэн хай. аата. Звеноҕа сири бастайааннайдык сыһыарыы хайа да күн үчүгэй. «Кыым»
2. Туохха эмэ эбии оҥоһуллубут, эбиилик буолан бэчээттэммит (үксүн суруллубут, бэчээттэммит үлэҕэ). ☉ Приложение
   Сыһыарыыга эбэтэр аатыласка геологическай хаарта ис хоһоонун көрүҥ. САИ ССРС ФГ. Е.И. Убрятова «Сахалыы-нууччалыы тылдьыкка» сыһыарыы быһыытынан суруйбут уочаркатыгар сомоҕо домохтору эмиэ ахтан ааһар. СЛСПҮ
3. тыл үөр. Тыл олоҕор холбонор, киниэхэ эбии суолтаны биэрэр эбэтэр атын тылларга сыһыанын бэлиэтиир тыл өлүүскэтэ. ☉ Аффикс. Үөскэмэй сыһыарыы. Өлүктүйбүт сыһыарыы. Тылы үөскэтэр сыһыарыы
   □ Тоҕо -лар диэн сыһыарыы -лор, -лөр, -лэр буола уларыйбытын быһаарыҥ. ПНЕ СТ
4. бот. Үүнээйи биир суордун үнүгэһин ылан атын суордугар илдьэн хайа быспыкка уган, сыһыары баайан, үүнээйи саҥа суордун үөскэтэн үүннэрии. ☉ Прививка
   И.В. Мичурин отонноох үүнээйилэр саҥа суортарын таһаарар үлэтигэр сыһыарыыны киэҥник туттара. АНК ТСТЗС
   Ордук үгүстүк хараҕынан (үнүгэһинэн) сыһыарыыны тутталлар. КВА Б
   ◊ Сыһыарыы түһүк тыл үөр. — хайааһын ананар предметин, буолар миэстэтин, хайысхатын көрдөрөр, кимиэхэ? туохха? диэн ыйытыыга хоруйдуур түһүк. ☉ Дательный падеж
   Сыһыарыы түһүк дьаһайар туһаайыыга турар туохтуурга салайтаран хайааһыны дьиҥ толорооччуну бэлиэтиир. ВИП СТПС
   Сыһыарыы түһүккэ турар аат тыллар ханна? диэн ыйытыыга эмиэ хоруйдууллар. ЕНВ СТ

1. нареч. вопр. хайдах; как ваше здоровье? эн доруобуйаҥ хайдаҕый?; 2. нареч. относ, хайдах, курдук; я не знаю, как это делается ити хайдах оҥоһулларын билбэппин; я поступил, как вы мне сказали мин эн эппитиҥ курдук гынным; 3. частица (для выражения какого-л. чувства) хайа, хайдах, хайдах курдук; как, ты опять здесь! хайа, эн эмиэ манна эбиккин дуу!; как! он уехал! хайдах! кини барбыт даа!; как я ему сочувствую! хайдах курдук мин кинини аһынабыный!; 4. частица разг. (при гл. сов. вида — для выражения внезапности) =а түс, =а биэр, =нан бар; она как закричит кини хаһыытыы түһэр; как польёт дождь самыыр курулаппытынан барар; 5. союз сравн. курдук; белый как снег хаар курдук маҥан; 6. союз присоед. (в со-чет. с приложением) быһыытынан; советую вам как друг эйиэхэ доҕор быһыытынан субэлии-бин; 7. союз (присоединяет вводные слова и предложения) курдук; как говорят этэллэрин курдук; 8. союз (для выражения временных отношений) эрэ, ыла; как вспомнишь, приятно становится санаатаргын эрэ чэпчии түһэҕин; прошёл год, как мы виделись биһиги көрсүбүп-пүтүттэн ыла сыл ааста; # как-никак төһөтүн да иһин; как будто курдук; как бы не так! разг. буолумуна!, хайыай!; как бы то ни было хайдах да буолтун иһин; как же так? хайдах оннугуй?; как можно больше хайа сатанарынан элбэхтик.