крайне невежественный, тёмный; примитивный || крайне невежественно; примитивно; ньүдьү-балай быһыы невежественный поступок; ньүдьү-балай дьон тёмные люди; политикаҕа ньүдьү-балай буолуу политическая слепота; ньүдьү-балай тыллаһыы невежественные рассуждения.

ньүдьү-балай — 1) түҥкэтэх, хараҥа, сайдыыта суох. ☉ Невежественный, тёмный, примитивный
Аһыыртаҥнар диэни билбэтэх, кэччэгэй, ньүдьү-балай баай олорбут диэбитэ. Н. Неустроев
Поэма трагическай ис хоһоонуттан сыаналаатахха, кини аҕата баайга-дуолга олус ымсыы, баттыгастаах ньүдьү-балай киһи буолара курдат көстөр. Эрчимэн
Аас-туор ньүдьүбалай олохтон өлүү-сүтүү, өмүрэх, мэнэрик элбэх. «ХС»; 2) кэрээнэ суох, толоос; баттыгастаах. ☉ Нахальный, бесцеремонный; деспотичный
Кинини тулалаан турар хараҥа олох, оччотооҕу …… майгы-сигили суруллубатах ньүдьү-балай сокуоннара кыыс оҕо хорсун санаатыттан быдан күүстээх, сүр баттааһыннаах этилэр. Эрчимэн
«Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Бастакы таптал …… ньүдьүбалай куруубай сыһыаны адьас энчи көрбөтүн, кыайан тулуйбатын бэлиэтиэхтээхпит. ПБН КСКТ
ср. бур. нюдэ балай ‘втёмную’

даҕ.
1. Ырааһы өйдөөбөт, киртэн-хохтон этин тартарбат, хараҥа, чанчарык. ☉ Неряшливый, неопрятный, безразличный к соблюдению чистоты
Кэр дьбэр олох. Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
2. Сайдыыта суох, түҥкэтэх, хараҥа (олох, киһи). ☉ Темный, невежественный, примитивный
Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
«Кэччэгэй баай» диэн айымньытыгар Кулаковскай …… кэр-дьэбэр олохтоох хаалан иһэр баайдары күлүүгэ таһааран күүскэ кириитикэлээбитэ. ССЛИО
3. Тугу да аахса, ырыҥалыы барбат, ньүдьү-балай. ☉ Беззастенчивый, безрассудный, сумасбродный
Ордук кэр-дьэбэр киһиэхэ баран эрэйдэниэн, оҕотун туора көрдөрүөн баҕарбат. Болот Боотур
Кэрдьэбэр майгытынан кэпсээҥҥэ киирбит суостаах-суодаллаах кулуба кэнэҕэски көлүөнэҕэ аатын ыытаары балаҕан аннынааҕы кытаҕы үүт күөл оҥоро сатаан бар дьон көлөһүнүн ууга куттарбыт. И. Сосин
△ Киһи иилэн ылбат акаары (кэпсэтии, тыл-өс). ☉ Очень глупый, невежественный (о словах, разговоре)
Бу кэр-дьэбэр кэпсэтиини тулуйан истибэккэбин, «тахсан баран хааллахпына буруйа-сэмэтэ төһө-хачча буолуой» диэн саныы олорбутум. Софр. Данилов
4. Күчүмэҕэйдэртэн толлон турбат, харса суох. ☉ Не останавливающийся перед трудностями, смело идущий напролом
Бу дойдуга күүстээх үлэни кыайар, кэрдьэбэр киһи эрэ киһи буолар кэскиллээҕин үчүгэйдик өйдөөбүтүм. «ХС»
♦ Кэр-дьэбэр (кэп-дьэбэр) буолбут — кирдээх, чанчарык, дьабара буолбут. ☉ Быть неприглядным, грязным, неряшливым
— Тукаам! Бу тугуй?.. — диэн кэр-дьэбэр буолбут киһи быһыытынан ыйытар. Эрилик Эристиин
Талааннаах эдэр спортсмен бэйэмсэх, улахамсык, кэр-дьэбэр буола улаатыытын кытта тренер эйэлэһиэ суохтаах. Е. Неймохов. Кэр-дьэбэригэр түспүт — кэрээнэ суох буолбут, олус маратыйбыт. ☉ Стать беззастенчивым, бесцеремонным
«Олус кэр-дьэбэргэр түспэккэ туран, кэпсэт», — Тулааһынап илиитин сиэбигэр уктар. Далан
Киһи кэхтэр, кэрдьэбэригэр түһэр, кэрээниттэн тахсар. С. Тарасов
Бары кэр-дьэбэригэр түспүт дьон. Л. Попов