туохт., кэпс. Сылабаарда ыл, сылабаардаах буол. ☉ Прихватить с собой самовар, приобрести самовар. Бу сырыыга сылабаардаммат инибит

1. сарбай 1 диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Харахпар туох эрэ эп-элэҥнэс, Киһи илиитэ, тарбахтар сарбаҥныыллар. В. Гаврильева
   Хопто уола били Сатаайка Арамаан уола Сахааччаны кытары илии тутуһаары сарбаҥнаата. Эрилик Эристиин
2. көсп., кэпс. Иҥсэҕэр туора үптэн-астан, баайтан тардыалас, былдьас. ☉ Стараться прихватить себе от чужого добра, зариться на чужое
   Атын дьон үбүнаһын былдьаары гыналлар диэн оробуочайдары холуннара-холуннара, «уобалас сэбиэтэ» хата бэйэтэ казначейство үбүгэр бүтүннүүтүгэр сарбаҥныыр. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Этиҥ-сииниҥ (хайа эмэ өттүн) эчэйэр гына улаханнык тоҥор. ☉ Повредить (часть тела) на морозе, обморозить
Ыл, доҕор, маны кэт, атаххын үлүтэн кэбиһээйэҕин. Амма Аччыгыйа
Һоо, муннун төбөтүн үлүтэн кэбиспит дии. Софр. Данилов
[Түөрэҥэй Дьөгүөр] эдэригэр онон-манан тэлэһийбит, хоту сылдьан атаҕын тарбахтарын мүлтүччү үлүтэн кэбиспит, онон сэриигэ кыттыбатах. П. Аввакумов
2. Тоҥорон кэҕиннэр, салгыы үүммэт гын (тымныы салгын — үүнээйини). ☉ Погубить, уничтожить холодом, прихватить морозом (о растении)
Хаһыҥ түһэн үлүтэн кэбистэҕинэ, …… бар дьон санаата түһэр: хаарыан көлөһүннэрэ халтайга хаалар. Күннүк Уурастыырап
Ситэ буспатах, кылыстаммыт эрэ бурдугу хаһыҥ дөбөҥнүк сиир, үлүтэр. С. Маисов

туохт.
1. Саанан бултаа. ☉ Охотиться с ружьём. Куска-куобахха саалан. Улахан булка саалан
□ Ээ, тыаҕа саалана сылдьабын, хара тыа байанайа тугу эмэ дьоллоорой диэммин. Н. Неустроев
«Бу уол сааланыан баҕарар ээ», — диир ийэлэрэ Микиитэҕэ. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ наадаҕа саата ыл, илдьэ бар. ☉ Взять с собой, прихватить с собой ружьё с какой-л. целью
Биһиги балыктыы бардыбыт, баҕар, чубукуга түбэһиэхпит диэн сааланныбыт. Т. Сметанин
2. Саата булун. ☉ Обзавестись ружьём, приобрести ружьё
Чокуурунан эстэр сааланным. Ф. Софронов
3. Кимиэхэ эмэ саанан суоһаа; кимнээххэ эмэ саа тутан утарылас, сэриилэс. ☉ Вооружаться; воевать против кого-л.. Киһиэхэ саалан. Саҥа былааһы утары саалан
□ [Егор Егорович:] Мэхээс буруйа сүрдээх улахан, сааланан, ытыһан, үрүҥ былааһыгар утары сылдьыбыт киһи быыһаммат. С. Ефремов
Киренскэйгэ тиийэн истибитим, хамыыһыйаҕа сааланан киирбит икки ини-бии саллааттар ханнык эрэ полковник уолаттара эбиттэр. КГР СЛ-8
4. көсп. Тугу эмэ утары тур, кырыктаахтык утары охсус. ☉ Ополчаться против кого-чего-л.. Бу икки дьон [Эллэй, В. Чиряев] …… иккиэн саха олоҥхотугар сааланан эрэллэр. П. Ойуунускай
Инилэрим эрэйдээхтэр этэҥҥэ эргиллэр күннэрэ кэллэҕинэ, убайгыт Доропуун манна былааска быһахтаммыта, үтүөҕэ үҥүүлэммитэ, саргылаахха сааламмыта диэннэр сир-буор сирэйдиэхтэрэ. Айталын

туохт.
1. Киһи этэ аһыйар, ыарыыланар гына сытыытык тымныынан биитэр итиинэн салаа, билин. ☉ Вызывать ощущение жжения, обжигать, жечь (о чём-л. горячем или холодном)
Сарсыардааҥҥы дьыбар кулгааҕын хаарыйда, сымнаҕас түү былаатынан саба тардынна. А. Сыромятникова
Түүҥҥү тымныы салгынтан чараас таҥаһым эппин тыбыс-тымныынан хаарыйар. В. Иванов
Күлүмнүүр күн уота Көхсүгэр тыкпыта Уорҕатын таһыйар, Уотунан хаарыйар. «ХС»
2. Хаһыҥнаа, тоҥор. ☉ Подморозить, прихватить
Хаар хаһыҥ маҥнай нарыннамчы хатыҥ мастары хаарыйда. И. Сысолятин
Оҕурсуну үүннэрэргэ кылаабынайа тымныы хаарыйбат сирин булуу буолар. ФНС ХО
3. көсп., кэпс. Кими эмэ сирэй-харах ас, хомуруй, кириитикэлээ. ☉ Подвергать кого-что-л. критике, указывать на недостатки
Кириитикэбэр аан бастаан дириэктэри хаарыйыам, онтон сопхуоһу даҕайыам. Н. Габышев
Кырдьаҕас үлэһит эдэри үөрэтэ таарыйа, биир обургу мунньахха хаарыйан турардаах. И. Павлов
Форумҥа тыа оскуолатыгар үөрэтии хаачыстыбата намыһаҕын хаарыйбыттар. «Кыым»
4. көсп. Ыар өйдөбүлү хаалларан, ыарыылаахтык биллэн аас, таарый (тугу эмэ этэргэ). ☉ Больно задевать когочто-л., ранить (о чём-л.)
Сэрии кэннинээҕи кырыымчык, тиийиммэт-түгэммэт олох ыар тыына барытыгар биллэрэ, хаарыйан ааһара. В. Гаврильева
Маша ити эппит аҕыйах тыла Николай сүрэҕин ыарыылаахтык хаарыйда. А. Сыромятникова
Дьулус иннигэр олох хаҕыс салгына хаарыйа охсубут, уйулҕатын хаһыҥҥа хаарыйтарбыт кыысдьахтар олорорун саҥардыы өйдөөн көрдө. С. Юмшанов
◊ Хаарыйар от — ытырыык от диэн курдук (көр ытырыык)
Бохсурҕана, хаарыйар от, зверобой суурадаһыннарынан сайҕаатахха, баттах сыата эмиэ аҕыйыыр. ФВН ТС
Сааһыары сайын кыылга сүмэһиннээх аһылыгы оҕуруот аһынан, хаппыыста сэбирдэҕинэн, хаарыйар отунан уо. д. а. үүнээйинэн толоруллар. САССР КИиФ
Саһылы иҥэмтэлээхтик аһатыыга сүбүөкүлэ, кучу, хаарыйар от, мас сэбирдэҕэ, онтон да атыттар туһалыыллар. БЗИ СА
ср. др.-тюрк. хавыр, хаҕур, хоҕур ‘жарить, калить’, кирг. каары ‘прижигать калёным железом’

сыһ.
1. Төлө ыыппат гына; ыпсары, хам (кими, тугу эмэ ыл, тут). ☉ Крепко, плотно, тисками (хватать, держать кого-что-л.)
Кырааннар булуоктары ытарчалыы кытаахтаан таһаараллар. А. Фёдоров
Аккаастанаары илиитинэн садьыаланан көрбүтэ да, анараа эристиин ытарчалыы харбаабыт. Е. Неймохов
Ытарчалыы хам тутуута төһө кытаанаҕын күлүүһү тардаргар билэҕин. ПАЕ ЭАБ
2. көсп. Олус күүскэ, ааһан-араҕан биэрбэттии (куус — хол., санааны, иэйиини этэргэ). ☉ Как в тисках (держать — напр., о мыслях, чувствах)
Ааһар күннэр улам баттаан, кутусүрү көтүтэр санаа-оноо ытарчалыы ыбылы кууһан истэ. Н. Борисов
Куттаныы, уолуйуу, кэлэнии, кэмсинии — барыта кинини түүрэ кууста, ытарчалыы ытырда. СҮК
♦ Ытарчалыы ыл (ыллар) — 1) ханна да ыыппат, төлөрүппэт гына кими, тугу эмэ кыһарый, күөмчүлээ. ☉ Зажать в тиски кого-что-л., лишая свободы действий
Биир күн эккирэтиһии үлүскэнигэр, тула өттүлэриттэн ытарчалыы ылларбыттарын биирдэ өйдөөбүттэрэ. Н. Лугинов
Улам-улам ытарчалыы ылан, ыган, тастан кэлэр көмөнү быһан бэриннэрии этэ. А. Данилов
Сотору Колчак былааһа Саха сирин ытарчалыы ылбыта. Н. Габышев; 2) кими, тугу эмэ ыпсары, хам ыл (хол., айылҕа күүһүн, ыарыыны этэргэ). ☉ Сковать, прихватить кого-что-л. (напр., о холоде, боли)
Саха сирэ таһырдьа тахсыбыт киһини ытарчалыы ыбылы ылар аам-даам тымныытын ким билбэтэ баарай! Н. Якутскай
Нартаахап өндөйөн үнүөхтээн эрдэҕинэ, абытай ыарыы ытарчалыы ыга ылла. Софр. Данилов
Индигиир эбэ хотун икки кытылларынан кыдьымах муустарынан ытарчалыы ыга ыллара, кылыгырыы, будулуйа уһунна. Ф. Филиппов

I
туохт.
1. Туох эмэ көтөн, кыырайан иһэри илиигэр түһэрэн ыл. ☉ Поймать, схватить что-л. на лету
Микиитэ хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
«Икки чыккымайы кытта биир көҕөн иҥнибит», — Таалай хортууһун өрө быраҕан баран хабар. С. Маисов
2. Мэҥиэни ыйыстан күөгүгэ иҥин (балык туһунан). ☉ Хватая насадку, попадаться на удочку, клевать (о рыбах)
Ээй, ол чиэрбэни мунду эрэ хабар, өрүс балыга ас диэбэт, тиэстэни ордорор. И. Федосеев
Буордаах ууга күөгүнү быраҕар туһата суох, балык мэҥиэни көрөн хаппат, оттон бу сырдык өттүгэр курдаттыы көстө турар, ол иһин манна балык улгумнук кэлэр. Н. Заболоцкай
Көр эрэ, «Чардааттаах» үрэҕин төрдүгэр балык хабар да хабар үһү. «ХС»
3. Ытыр, хадьырый (ыт, сылгы туһунан). ☉ Хватать, сжимать зубами, кусать (о собаке, лошади)
Ат бөдөҥ, модьу тиистэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай илиитин сулбу тардан куоттаран биэрдэ. Далан. Кустук [ыт оҕотун аата] ыйылыы түһэн баран, дьиэтин диэки ыстаммыта, анарааҥҥыта буутун быһа хабан хаалбыта, ол кэннэ эккирэтэ сорумматаҕа. И. Федосеев
Соһуйбут ыт ырдьыгынаабытынан ойон туран, тоттук уол хаҥас бүлгүнүн быһа хабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Тугу эмэ түргэнник сиэн бүтэр, уобалаан кэбис. ☉ Быстро съесть, слопать, умять, проглотить что-л. (обычно простую еду)
Саһыл: «Бу быыкаайык хайах сыыһа аҕаллым, маны хабан көрөөхтөө!» — кэһиитин дуомун ылан талыр гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I
Уол тэриэлкэтигэр уурбут эттэрин начаас хабан кэбиһэн баран, ону-маны көрө-истэ олордо. Амма Аччыгыйа
Остуол хотойор аһа икки-үс хаппыт кэтилиэт, килиэп аҥаарын дуома буолан биэрдэ, ону кыраппыыны түгэҕэр хаалбыт тымныы уунан дьулурутан, начаас хабабын. «ХС»
5. көсп. Ханна, туохха эмэ тэнийэн тиий. ☉ Охватывать, разлетаться, распространяться (напр., о вести); включать в себя (напр., о территории)
Бассабыыктар үтүөҕэ баҕаралларын туһунан дэриэбинэҕэ эрэ буолбакка, ону ааһан бүтүн улууһу хабар киэҥ кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Начаас икки ардыгар бастаанньа дойду киин уобаластарын бүтүннүүтүн хаппыта: сүүһүнэн тыһыынча бааһынайдар уонна кулуттар тэбис-тэҥҥэ өрө турбуттара. КФП БАаДИ
Чукотка территорията 660,6 тыһыынча кв. км хабар. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Кими эмэ туохха эмэ тарт, кытыннар. ☉ Приобщать, присоединять кого-л. к чему-л. (например стать участником, компаньоном или членом чего-л.)
[Күндэ] саха литературатын куруһуогун тэрийбитэ. Онно оскуола үөрэнээччилэрин эрэ буолбакка, куорат билиэн-көрүөн баҕалаах ыччатын барытын хаппыта. «ХС»
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
Төрөөбүт айылҕаны харыстааһын дьыалата биһиги Ийэ дойдубутугар норуот киэҥ маассатын хабар буолбута быданнаата. «Кыым»
7. көсп. Түөкүннээн атын киһи баайын, харчытын иҥэрин. ☉ Воспользоваться удобным случаем и присвоить, прихватить чужое добро
Березовскай төһө даҕаны таһыттан көрдөххө олоҕо суох чэпчэки киһи курдук көстүбүтүн иһин, олох суолугар, иннигэр, босхо сытары мэнээк аһарбат, хабан иһэр киһи быһыылааҕа. Далан
Хассыырдыы сылдьаммын арыгыны хабан кыайтаран турардаахпын. М. Доҕордуурап. Сотору аны сопхуостаан эрэр Тумат диэн уоллара дьону балыйбыта, харчыны хаппыта иһиллибитэ. К. Чиряев
♦ Иилэ хабан ыл көр иил
«Тулуйбакка!» — Фокин сүр хомоҕойдук иилэ хабан ылан, кэпсэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
«Эн биһиги биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии», — Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайскай. Роза эҥээркэй, чуор куолаһынан ырыаны хайдах эрэ ураты долгутуулаахтык таһаарар. Биһиги кинини иилэ хабан ылан, эрчимнээхтик түһэрсэн ыллаан барабыт. «ХС»
Өллө хап — көр өл II. [Уоллаттар] Отуу-хахха туттубакка, Уот да отто барбакка, Саллаат курдук тиэтэлинэн, Саҥата суох өл хаптылар. Күннүк Уурастыырап
Күн иккис аҥаарыгар добуоччу тартара түһэн баран, сэмсэ аһылыкпытын аһаан өл хаптыбыт, оҕустар эмиэ булгутуллан сынньаннылар. С. Маисов
Сир үрдэ сарсыарда барык-сарык эрдэҕинэ, ламууттар суолга туруохтарын иннинэ уоттарын ыксатыгар олорон таба этинэн уонна кирпииччэ чэйинэн өл хаба олорбуттара. МС МК
◊ Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Кыыс үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар тахсан, сөбүлүүр идэтинэн сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан диэбиттии үлэлээн барбыта. Хабан ыл — эмискэччи хамсанан кими-, тугу эмэ тутан ыл. ☉ Резким движением схватить, выхватить кого-что-л., поймать что-л. Бааска саатын хабан ылан, биһигини көрө охсон, күөл диэки халыйан эрэр кустары ытан түптэлэппитэ. Далан
Харайдаанап өссө да төттөрү тарпатах илиитин хабан ылан, бобо тутан илигирэттэ. Софр. Данилов
Тима бүк тутуллубут суругу Өрүүсэҕэ уунна. Өрүүсэ хабан ылбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. А. Сыромятникова. Хабарҕатыттан хап (ыл) көр хабарҕа. Эмээхсинэ оҕонньорун саҥардыбакка хабарҕатыттан хаба олорбута
др.-тюрк. хап
II
хап курдук — киһи тутуһара туох да суох, барыта орун оннугар, сөрү-сөп (киһи хайдах тутта-хапта сылдьарын, таҥаһын-сабын туһунан этэргэ). ☉ О человеке: ладный во всех отношениях, хорошо сложён, ловок, быстр, аккуратен, безупречен
Испирдиэн бэрт Ис киирбэх, Хабырыыс бэрт Хап курдук. Өйдүүр өйдөөх, Саныыр санаалаах, Саҥарар тыллаах, Киһиттэн тиэрэтэ суох Кэрэ кэмэлдьилээх Оҕо дьон этилэр. А. Софронов
Өлөксөөс аҕата, Бүөтүр оҕонньор, сааһынан алта уончалаах, ол гынан баран барыах иннинэ барбыт, кэлиэх иннинэ кэлбит хап курдук оҕонньор. А. Бэрияк; хап сирэйгинэн — умса, сирэйгинэн (баран түс). ☉ Лицом вниз (падать)
Абааһы кыыһа [оххо табыллан] хаһыытаабытынан, Хап сирэйинэн умса баран түстэ. ТТИГ КХКК
Сергей быраатынаан дэлби тэбии долгунугар оҕустаран утуйан букуруһа сыппыт оһохторун үрдүттэн эһиллэн хап сирэйдэринэн муостаҕа быраҕыллыбыттара. С. Тумат

I обыкновенный, простой; ама киһи обыкновенный, простой человек.
II модальное сл. 1) выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего в вопр. ф. неужели, неужто; наверное, уж наверное; ама хаһыҥ ылыа дуо ? неужели прихватит заморозками?; ама оонньоон этэр инигин ? уж наверное ты шутишь?; 2) выражает и усиливает невероятность высказываемой мысли неужели, неужто; ама мэлдьэһэллэр үһүө ? неужели они будут отрицать, отпираться?; 3) в составе предлож. с ритор, вопр. выражает и усиливает утверждение говорящего да неужели, да разве; ама ким итинник этиэй ?! да разве кто так скажет?!; 4) в составе уступ, оборотов и предлож. усиливает уступ, отношения хотя и, хоть и; ама аастар даҕаны , ынырык күн этэ хоть и прошёл, (но) это был страшный день; 5) в диалогах выражает подтверждение а как же, конечно; биллиҥ дуу ? — Ама узнал, да? — Конечно; 6) усиливает нек-рые модальные сл. уж, же; ну; дьэ ама ! ну, наконец-то!; оттон ама ! погоди же1; ама дуо как же; ещё бы; ама дуо , барымына как же, конечно, иду; ама дуу а) активно употр. в диалогах а как же, ещё как; конечно; үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу ? — Ама дуу ! Куоталаһыы бөҕө буоллаҕа дии на работе соревнуетесь, да?—Ещё как! Очень напряжённое соревнование; б) выражает сомнение в эмоционально-экспрессивной ф. неужто, неужели; ама дуу ?! Ама кини буолуо дуо ? неужели?! Неужели он, а?